ผู้ประท้วงบนท้องถนนในตุรกีเป็นใคร และพวกเขากำลังเรียกร้องเรื่องอะไร ?

การจับกุม เอเครม อิมาโมกลู นายกเทศมนตรีนครอิสตันบูล ก่อให้เกิดการประท้วงครั้งใหญ่ในเมืองใหญ่ที่สุดของตุรกี และจุดกระแสความกังวลระดับนานาชาติว่าด้วยสถานะของประชาธิปไตยในประเทศ ขณะที่อีมามอลู คือผู้ท้าชิงตำแหน่งประธานาธิบดีคนสำคัญ

ทำไมถึงมีการประท้วงในตุรกี?

อิมาโมกลูเป็นนักการเมืองคนสำคัญของฝ่ายค้าน จากพรรคสาธารณรัฐประชาชน (Republican People's Party - CHP) และดำรงตำแหน่งนายกเทศมนตรีนครอิสตันบูล เขาเคยถูกมองว่าเป็นคู่แข่งที่แข็งแกร่งที่สุดของประธานาธิบดี เรเจป ทายยิป แอร์โดอัน มาอย่างยาวนาน

เมื่อวันที่ 23 มี.ค. อิมาโมกลูถูกตั้งข้อหาอย่างเป็นทางการในคดีทุจริตและให้ความช่วยเหลือองค์กรก่อการร้าย ซึ่งผู้ประท้วงจำนวนมากมองว่า เป็นการจับกุมตัวอิมาโมกลูด้วยแรงจูงใจทางการเมือง

อิมาโมกลูโพสต์ข้อความบนโซเชียลมีเดียว่า "นี่คือการทำร้ายเจตจำนงของประชาชน"

เขากล่าวอีกว่า "มีตำรวจหลายร้อยนายมาที่หน้าบ้านของผม ผมขอฝากตัวไว้กับประชาชน"

ผู้พิพากษามีคำตัดสินไม่ออกหมายจับครั้งที่สองต่ออิมาโมกลู ในข้อกล่าวหาว่าเขาให้การสนับสนุนกลุ่ม PKK ซึ่งเป็นองค์กรชาตินิยมเคิร์ดที่ทำสงครามกับรัฐตุรกีมาตั้งแต่ทศวรรษที่ 1980

ทั้ง ตุรกี สหรัฐอเมริกา และสหราชอาณาจักร ต่างจัดให้ PKK เป็นองค์กรก่อการร้ายและห้ามมิให้ดำเนินกิจกรรมในประเทศของตน

ใครคือกลุ่มผู้ประท้วงในตุรกี ?

นับตั้งแต่การจับกุมอิมาโมกลู ผู้ประท้วงจำนวนหลายหมื่นคนได้ฝ่าฝืนคำสั่งห้ามของทางการ ออกมาชุมนุมตามท้องถนน โดยเมื่อวันจันทร์ที่ผ่านมา อาลี เยอร์ลิกายา รัฐมนตรีมหาดไทยของตุรกี เปิดเผยว่ามีผู้ถูกจับกุมทั้งหมด 1,133 คน

ผู้ชุมนุมจำนวนมากเป็นนักศึกษา ซึ่งเติบโตมาภายใต้การปกครองของแอร์โดอันเพียงคนเดียว

เขาอยู่ในตำแหน่งมานานถึง 22 ปี ทั้งในฐานะนายกรัฐมนตรีและประธานาธิบดี

ประชาชนยังคงออกมาชุมนุมบนท้องถนนอย่างต่อเนื่อง แม้จะเผชิญกับความเสี่ยงในการถูกจับกุมและปะทะกับเจ้าหน้าที่ตำรวจ

อาลี เยอร์ลิกายา รัฐมนตรีมหาดไทยของตุรกี อ้างถึงบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญ พร้อมระบุว่าการประท้วงตลอดหลายวันที่ผ่านมาเป็นการ "ละเมิด" สิทธิในการชุมนุมโดยสงบ พร้อมกล่าวหาผู้ประท้วงว่า "พยายามบ่อนทำลายความสงบเรียบร้อย ปลุกปั่นให้เกิดความวุ่นวายบนท้องถนน และทำร้ายเจ้าหน้าที่ตำรวจของเรา"

การชุมนุมประท้วงได้เกิดขึ้นแล้วอย่างน้อยใน 55 จังหวัดจากทั้งหมด 81 จังหวัดของตุรกี หรือคิดเป็นมากกว่าสองในสามของประเทศ ตามการนับรวมของสำนักข่าว AFP ของฝรั่งเศส

"พวกเรามีสิทธิเลือกผู้นำของเราเอง แต่วันนี้เขา (ประธานาธิบดีแอร์โดอัน) กำลังพรากสิทธินั้นไปจากเรา" หญิงสาวผู้ร่วมชุมนุมคนหนึ่งให้สัมภาษณ์กับบีบีซี

ชายหนุ่มอีกคนกล่าวเสริมว่า "พวกเราต้องการประชาธิปไตย ต้องการให้ประชาชนเป็นผู้เลือกผู้นำที่แท้จริง และต้องการเสรีภาพในการเลือก โดยไม่ต้องกลัวว่าคนที่เราเลือกจะถูกจับเข้าคุก"

แม้ว่าการประท้วงส่วนใหญ่จะดำเนินไปอย่างสงบ โดยผู้ชุมนุมถือป้ายข้อความเสียดสีประธานาธิบดีหรือเรียกร้องความยุติธรรม แต่ในคืนวันอาทิตย์ สถานการณ์กลับตึงเครียดและได้ทวีความรุนแรงขึ้น จนกลายเป็นความไม่สงบครั้งใหญ่ที่สุดของประเทศในรอบกว่าทศวรรษ

เจ้าหน้าที่ใช้แก๊สน้ำตา สเปรย์พริกไทย และกระสุนยาง ในการสลายการชุมนุม

ผู้ประท้วงจำนวนมากสวมหน้ากาก N95 หรือพันผ้าคลุมหน้า เพื่อป้องกันตนเองจากสารเคมีที่ใช้ในการสลายฝูงชน

ทำไมอิมาโมกลูจึงถูกจับกุม?

ผู้สังเกตการณ์หลายรายมองว่า การเลือกตั้งผู้นำพรรคฝ่ายค้านซึ่งใกล้จะมาถึง อาจเป็นชนวนให้เกิดการจับกุมอิมาโมกลู

การเลือกตั้งภายในพรรค CHP มีกำหนดจัดขึ้นในวันที่ 23 มี.ค. อิมาโมกลูคาดว่าจะถูกเลือกให้เป็นแคนดิเดตจากพรรคฝ่ายค้านในการเข้าแข่งขันในการเลือกตั้งกับประธานาธิบดีแอร์โดอันในปี 2028 เนื่องจากเขาเป็นผู้สมัครเพียงคนเดียวในบัตรเลือกตั้ง

แต่จนถึงคืนวันอาทิตย์ มีประชาชนมากถึง 15 ล้านคนเข้าคิวเพื่อลงคะแนนสนับสนุนเขา เพื่อเป็นการลงคะแนนเสียงเชิงสัญลักษณ์ แม้จะเขาถูกควบคุมตัวระหว่างรอการพิจารณาคดีก็ตาม

ทั้งนี้ การเสนอชื่อเขาเป็นผู้สมัครชิงตำแหน่งประธานาธิบดีอย่างเป็นทางการ ยังต้องผ่านกระบวนการรับรองตามขั้นตอนอย่างเป็นทางการ

ขณะกล่าวปราศรัยในการชุมนุมที่อิสตันบูล ออซกูร์ โอเซล หัวหน้าพรรค CHP ระบุว่า มีผู้ลงคะแนนประมาณ 1.6 ล้านคนที่เป็นสมาชิกพรรค ขณะที่ส่วนที่เหลือเป็นการลงคะแนนเพื่อแสดงพลังสนับสนุน

ทั้งนี้ บีบีซีไม่สามารถตรวจสอบตัวเลขเหล่านี้ได้โดยอิสระ

อิมาโมกลูได้รับเลือกตั้งกลับมาเป็นนายกเทศมนตรีนครอิสตันบูลอีกครั้งในการเลือกตั้งท้องถิ่นเมื่อปีที่ผ่านมา นับเป็นการชนะเลือกตั้งสองสมัยติดต่อกันในเมืองที่ใหญ่ที่สุดของตุรกี

นักวิเคราะห์บางคนมองว่า การชนะเลือกตั้งครั้งนี้ เป็นก้าวแรกของการผลักดันตัวเองขึ้นมาเป็นผู้นำพรรค CHP

พรรค CHP ได้ออกมาประณามการจับกุมครั้งนี้ว่าเป็น "ความพยายามทำรัฐประหารต่อประธานาธิบดีคนต่อไป"

ขณะที่รัฐบาลของประธานาธิบดีแอร์โดอันปฏิเสธข้อกล่าวหาว่า การจับกุมอิมาโมกลูมีแรงจูงใจทางการเมือง พร้อมยืนยันว่าศาลตุรกีดำเนินงานโดยอิสระ

สำนักงานอัยการระบุว่า ศาลมีคำสั่งควบคุมตัวอิมาโมกลู เนื่องจากเขาถูกกล่าวหาด้วยข้อหาหลายรายการ ได้แก่ ดำเนินการองค์กรอาชญากรรม รับสินบน กรรโชกทรัพย์ บันทึกข้อมูลส่วนบุคคลโดยผิดกฎหมาย และฮั้วประมูล

เมื่อวันเสาร์ อิมาโมกลูได้แถลงผ่านสำนักงานเทศบาลนครอิสตันบูล ปฏิเสธข้อกล่าวหาทั้งหมด โดยระบุว่าการจับกุมของเขา "สร้างความเสียหายอย่างรุนแรงต่อภาพลักษณ์ของตุรกี"

อิมาโมกลูยังสามารถลงสมัครเป็นประธานาธิบดีได้หรือไม่ ?

การจับกุมครั้งนี้จะไม่ส่งผลให้อิมาโมกลู หมดสิทธิในการแข่งขันเพื่อชิงเก้าอี้ประธานาธิบดีในการเลือกตั้ง

ทว่า หากเขาถูกตัดสินว่ามีความผิดจริงและต้องโทษ เขาจะหมดสิทธิในการลงแข่งขัน

เมื่อวันที่ 18 มี.ค. ที่ผ่านมา มหาวิทยาลัยอิสตันบูลได้เพิกถอนปริญญาของเขา ซึ่งหากคำตัดสินนี้มีผลอย่างเป็นทางการ ก็จะทำให้เขาไม่สามารถลงสมัครรับเลือกตั้งชิงตำแหน่งประธานาธิบดีได้

ตามรัฐธรรมนูญของตุรกี ผู้ดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีจะต้องสำเร็จการศึกษาระดับอุดมศึกษา

เซลิน กิริท ผู้เชี่ยวชาญจากบีบีซี แผนกภาษาตุรกี ระบุว่า การตัดสินใจของมหาวิทยาลัยอิสตันบูลในครั้งนี้ ยิ่งซ้ำเติมความกังวลของนักศึกษาต่ออนาคตของตนเอง

คณะกรรมการการเลือกตั้งสูงสุดของตุรกี จะเป็นผู้ชี้ขาดว่า อิมาโมกลู มีคุณสมบัติลงสมัครรับเลือกตั้งชิงตำแหน่งประธานาธิบดีหรือไม่

แอร์โดอัน ชนะการเลือกตั้งประธานาธิบดีเป็นสมัยที่ 3 ในปี 2023 และตามรัฐธรรมนูญปัจจุบัน เขาจะไม่สามารถดำรงตำแหน่งได้เกินปี 2028

อย่างไรก็ตาม ผู้วิจารณ์จำนวนมากแสดงความกังวลว่าเขาอาจผลักดันให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ เพื่อเปิดทางให้สามารถลงสมัครรับเลือกตั้งได้อีกครั้ง

การเลือกตั้งประธานาธิบดีครั้งต่อไปของตุรกีมีกำหนดจัดขึ้นในปี 2028 แต่อาจมีการเลือกตั้งก่อนกำหนด

มีใครถูกจับกุมอีกบ้าง ?

การจับกุมครั้งล่าสุดถูกมองว่าเป็นการยกระดับการปราบปรามฝ่ายค้านและบุคคลที่มีความเห็นต่าง

เมื่อวันจันทร์ที่ผ่านมา ตำรวจได้บุกตรวจค้นในช่วงรุ่งสางและจับกุมทนายความและนักข่าวหลายรายที่เมืองอิสตันบูลและอิซมีร์

ตามข้อมูลจากองค์กรติดตามสื่อ MLSA มีนักข่าวอย่างน้อย 10 คนที่เคยรายงานข่าวการประท้วง ถูกควบคุมตัวในปฏิบัติการครั้งนี้ ซึ่งรวมถึง บูเลนต์ คิลิช ช่างภาพรางวัลระดับนานาชาติ และ ยาซิน อักกูล ช่างภาพจาก AFP

หน่วยงานกำกับกิจการกระจายเสียงของตุรกี ออกคำเตือนให้สื่อมวลชนรายงานข่าวโดยยึดตามแถลงการณ์ของทางการ พร้อมขู่ว่าหากฝ่าฝืน อาจมีบทลงโทษ รวมถึงการเพิกถอนใบอนุญาต

ในช่วงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา แพลตฟอร์มโซเชียลมีเดีย X (เดิมชื่อ Twitter) ระบุว่าจะยื่นอุทธรณ์คำสั่งศาลตุรกีที่ให้บล็อกบัญชีมากกว่า 700 บัญชี โดยเรียกคำสั่งดังกล่าวว่า "ไม่ชอบด้วยกฎหมาย"

เมื่อวันจันทร์ ออซกูร์ โอเซล หัวหน้าพรรค CHP ได้โพสต์ข้อความบน X ว่า

"วันนี้พวกเขาพยายามปิดกั้นโซเชียลมีเดีย"

"ยอมรับความจริงเถอะ คุณทายยิป (หมายถึงประธานาธิบดีแอร์โดอัน) คุณไม่สามารถปิดเสียงของประชาชนได้"

นอกจากนี้ เขายังเรียกร้องให้ประชาชน คว่ำบาตรสื่อ ที่ไม่รายงานข่าวการชุมนุมใหญ่ที่กำลังเกิดขึ้น

รายงานจาก Politico ระบุว่า เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา X ได้ระงับกิจกรรมของบัญชีที่เชื่อมโยงกับกลุ่มนักกิจกรรมจากมหาวิทยาลัย ซึ่งทำหน้าที่เผยแพร่ข้อมูลการประท้วง

ทำไมอิมาโมกลูจึงถูกนำตัวไปเรือนจำมาร์มารา ?

เรือนจำที่อิมาโมกลูถูกควบคุมตัวคือ มาร์มารา (Marmara Prison) ซึ่งเดิมรู้จักกันในชื่อ ซิลิฟรี (Silivri Prison) อันฉาวโฉ่

ที่นี่มักถูกเรียกว่าเป็น "เรือนจำที่ใหญ่ที่สุดในยุโรป" โดยออกแบบมาเพื่อรองรับนักโทษ 11,000 คน อย่างไรก็ตาม รายงานของคณะกรรมาธิการสิทธิมนุษยชน แห่งรัฐสภาตุรกีเมื่อปี 2019 ระบุว่า มีนักโทษอยู่จริงมากถึง 22,781 คน

ในหมู่เยาวชนตุรกีและบนโซเชียลมีเดีย คำว่า "ซิลิฟรีหนาวนะ" (Silivri is cold) มักถูกใช้ดเพื่อกหารล้อเลียน โดยสื่อเป็นนัยว่า ใครก็ตามที่วิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลอาจต้องลงเอยที่นั่น

ตลอดช่วงสิบปีที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่ระดับสูงในกองทัพ นักข่าว ทนายความ และสมาชิกรัฐสภาหลายคน เคยถูกคุมขังในเรือนจำแห่งนี้ในช่วงเวลาต่าง ๆ

ฮูเซย์อิน แอร์เซิซ ทนายความผู้มีลูกความที่ถูกคุมขังในซิลิฟรีมาตั้งแต่ปี 2008 ให้สัมภาษณ์กับ บีบีซีนิวส์ตุรกีว่าผู้ต้องหาคดีความสำคัญมักถูกส่งไปที่ "เรือนจำหมายเลข 9" ซึ่งโดยทั่วไปแล้วนักโทษจะถูกควบคุมตัวรวมกันไม่เกินสามคนต่อกลุ่ม

มีประกาศอะไรออกมาแล้วบ้าง ?

ประธานาธิบดีแอร์โดอันออกแถลงการณ์หลังการประชุมคณะรัฐมนตรีเมื่อวันจันทร์ที่ผ่านมา เขากล่าวประณามการประท้วง และกล่าวหาว่าพรรค CHP "สร้างความเสียหายให้กับประเทศ"

ขณะที่ ออซกูร์ โอเซล ผู้นำพรรค CHP กล่าวหาว่าแอร์โดอันไม่เพียงแต่ "ท้าทาย" อิมาโมกลู แต่ยัง ท้าทายประชาชนตุรกีหลายล้านคนอีกด้วย พรรคยังกล่าวหาว่ารัฐบาลพยายามจะ "สร้างให้เกิดการรัฐประหาร"

ชาติพันธมิตรตะวันตกของตุรกียังไม่ได้แสดงจุดยืนอย่างชัดเจนต่อเหตุความไม่สงบที่เกิดขึ้น

ด้านอดีตนายกรัฐมนตรี โอลาฟ ชอลซ์ ของเยอรมนีแสดงความกังวลว่า "เป็นเรื่องน่าหดหู่สำหรับประชาธิปไตยในตุรกี" ส่วนกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ให้สัมภาษณ์กับบลูมเบิร์ก ว่าเป็น เรื่องภายในของตุรกี

คณะกรรมาธิการยุโรป เรียกร้องให้ตุรกี "ยึดมั่นในคุณค่าประชาธิปไตย" ในฐานะประเทศสมาชิกสภายุโรปและผู้สมัครเข้าร่วมสหภาพยุโรป