นักท่องเที่ยวแห่กลับมากับปัญหาขยะอาหารที่เพิ่มขึ้น

โดย วัชชิรานนท์ ทองเทพ, นภสินธุ์ สามแก้วแจ่ม, วสวัตติ์ ลุขะรัง

บีบีซีไทย

จำนวนนักท่องเที่ยวเข้าไทยที่กำลังเพิ่มขึ้น แม้สร้างความหวังต่อการฟื้นตัวของอุตสาหกรรมนี้ แต่กลับกลายเป็นความกังวลของกลุ่มเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อมที่มองว่า ความต้องการที่เพิ่มขึ้นทั้งจากนักท่องเที่ยวไทยและต่างชาติ ทำให้เกิดปัญหาขยะอาหารตามมาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

สภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) มองว่า การกลับมาของนักท่องเที่ยวจีนเร็วกว่าที่คาดไว้ทำให้มีรายได้จากการท่องเที่ยวได้ถึง 1.2 ล้านล้านบาท จากยอดนักท่องเที่ยวราว 23 ล้านคน แต่ขยะจากอาหารที่เหลือทิ้งจากกลุ่มนักท่องเที่ยวที่ตักเกินบริโภคก็เพิ่มขึ้นมหาศาล

"พูดกันตรง ๆ ผมคิดว่า สถานการณ์ของขยะจากอาหารในขณะนี้กำลังเพิ่มขึ้นอีกครั้ง เพราะความต้องการผู้บริโภคกำลังกลับมา" เจมส์ เลย์สัน กรรมการผู้จัดการมูลนิธิ Scholars of Sustenance หรือ SOS Thailand บอกกับบีบีซีไทย

เขาเล่าให้ฟังว่า ช่วงก่อนโรคโควิด-19 ระบาด ปี 2018 สถานการณ์ขยะอาหารในไทยมีปริมาณราว 39 ล้านตัน คิดเป็นประมาณ 10,700 ตัน/วัน ต่อมาในปี 2019 ปริมาณขยะอาหารลดลงเล็กน้อยเป็น 3.85 ล้านตัน ส่วนปี 2020 เมื่อการระบาดใหญ่ของโรคโควิด-19 เขย่าโลก จากปริมาณขยะอาหาร 3.9-3.85 ล้านตัน ลดลงอย่างมีนัยสำคัญมาที่ 3.48 ล้านตัน เพราะจำนวนนักท่องเที่ยวลดลง ผู้คนเดินทางกลับภูมิลำเนา มาตรการล็อกดาวน์และภาคธุรกิจหยุดดำเนินการ

อาหารบุฟเฟต์พร้อมกลับมาเสิร์ฟเต็มที่

"เราเห็นนักท่องเที่ยวจำนวนมากกลับมา ธุรกิจท่องเที่ยวกำลังจะเฟื่องฟูจึงทำให้ความต้องการบริโภคเพิ่มขึ้นอีก ซึ่งได้ยินจากพันธมิตรของเราว่ายอดจองโรงแรมกลับมาเต็ม อาหารแบบบุฟเฟ่ต์ก็กลับมา ทำให้พวกเขาต้องเพิ่มปริมาณอาหารเพื่อให้เพียงพอต่อความต้องการลูกค้า" เลย์สัน กล่าว

กรรมการผู้จัดการของ SOS Thailand ฉายภาพสถานการณ์ที่กำลังจะเกิดขึ้นว่า ไม่เพียงแค่อุตสาหกรรมท่องเที่ยวเท่านั้นที่จะเป็นหนึ่งในต้นตอของขยะอาหาร ยังมีภาคส่วนที่เกี่ยวข้องอีกมากมาย ที่จะต้องสร้างการรับรู้

"มันเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ ที่ภาคธุรกิจจะต้องสร้างรายได้และกำไร ด้วยการรักษาฐานลูกค้าที่พร้อมจ่าย จึงทำให้ไม่ว่าจะเป็นผู้ประกอบการโรงแรม ร้านอาหาร ห้างสรรพสินค้าจะต้องเตรียมสินค้าและอาหารไว้อย่างเพียงพอมากที่สุด เพื่อให้รองรับความต้องการที่เพิ่มมากขึ้น" เลย์สัน อธิบาย

"ในมุมมองจากภาคธุรกิจที่ต้องมั่นใจว่ามีสินค้าหรืออาหารบริการลูกค้า จึงจำเป็นต้อง มีของเหลือ ดีกว่าขาด"

ขยะอาหารมาจากครัวเรือนมากที่สุด

จากประสบการณ์นับตั้งแต่ปี 2559 มูลนิธิ SOS Thailand พบว่า แหล่งที่มาของขยะอาหารหลัก ๆ ในประเทศไทย ไม่ใช่มาจากอุตสาหกรรมอุตสาหกรรมอาหาร แต่มาจากภาคครัวเรือนมากที่สุด คิดเป็นสัดส่วนกว่า 40-60% รองลงมามาจากกลุ่มบริการอาหารราว 20-30% ส่วนสุดท้ายมาจากธุรกิจค้าปลีกราว 15-20%

"หลายคนอาจจะเข้าใจว่า อุตสาหกรรมอาหารน่าจะเป็นกลุ่มที่สร้างขยะอาหารมากที่สุด แต่ในความเป็นจริงกลับเป็นภาคครัวเรือนมากที่สุด" กรรมการผู้จัดการของ SOS Thailand ระบุ

เขาอธิบายเพิ่มเติมว่า ไม่ใช่แค่เพียงประเทศไทยเท่านั้นทึ่มีสถานการณ์แบบนี้ ชาติอื่น ๆ ในเอเชียก็ไม่แตกต่างกัน ซึ่งเป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นของกลุ่มผู้มีรายได้ปานกลาง ที่มีอำนาจการซื้อเพิ่มขึ้น เมื่อเทียบกับผู้ที่มีรายได้ต่ำกว่า ที่จะต้องซื้ออาหารเพื่อรับประทานแบบวันต่อวัน

"แต่กลุ่มดังกล่าวโดยเฉพาะในเขตเมือง มักจะมีพฤติกรรมที่ซื้ออาหาร หรือส่วนประกอบอาหารเก็บไว้สัปดาห์ละครั้ง โดยหวังว่าจะใช้มาประกอบอาหารในเวลาที่ต้องการ แต่ในความเป็นจริง พวกเขาก็มีวิถีชีวิตนอกบ้านเช่นกัน เช่น อาจจะไปรับประทานอาหารนอกบ้านกับเพื่อนร่วมงานหรือครอบครัว หรือมีปาร์ตี้หมูกะทะ และอาจจะทิ้งให้อาหารที่ซื้อมาเน่าเสียหายและทิ้งไป นี่เป็นความจริงที่น่าเศร้า" เขาอธิบาย

จากสิ่งที่ได้รับรู้ดังกล่าว ถือว่าเป็นจุดที่เจ็บปวด (pain point) สำหรับการจัดการกับปัญหาขยะอาหารที่ SOS Thailand พยายามสร้างการรับรู้และให้การศึกษาแก่คนไทยให้ตระหนักถึงการมีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาดังกล่าว

ขยะอาหารไปไหนบ้าง

จากรายงานการศึกษาแนวทางการบริหารจัดการอาหารส่วนเกินเพื่อลดขยะอาหารที่เหมาะสมกับประเทศไทยโดยสถาบันเพื่อการพัฒนาประเทศไทยที่เผยแพร่เมื่อเดือน ก.ย. 2562 ได้ระบุถึงการจัดการขยะอาหารหรือเศษอาหารไว้ดังนี้

ส่วนแรก การเผาในเตาเผา หรือนำไปผลิตเป็นปุ๋ย ในสัดส่วน 43% ของขยะมูลฝอยทั้งหมด

ส่วนที่เหลือจะนำไปฝังกลบหรือถมกลางแจ้งในสัดส่วนถึง 57% ซึ่งส่วนใหญในไทยมักมีสถานที่ถมขยะกลางแจ้งกระจายอยู่ทั่วประเทศ

เลย์สัน กล่าวเสริมข้อมูลนี้ว่า ส่วนที่นำไปฝังกลบหรือถมกลางแจ้งนี้คือแหล่งที่มาของการเกิดปัญหามลพิษรวมทั้ง เป็นแหล่งเพาะเชื้อโรคต่าง ๆ ในแหล่งน้ำใกล้เคียงอีกด้วย

อย่างไรก็ตาม จากแนวโน้มดังกล่าวได้มีความพยายามในการแก้ไขปัญหาขยะอาหารและอาหารส่วนเกินทั้งในแง่ภาครัฐ เอกชนและกลุ่มองค์กรไม่แสวงหากำไร ในหลายเมืองสำคัญ โดยเฉพาะที่เป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของไทย เช่น กรุงเทพมหานคร เชียงใหม่ ภูเก็ต ชลบุรี และนครราชสีมา

กรณีศึกษา: อาหารส่วนเกินจากครัวโรงแรมหรู สู่ความอิ่มใจของชุมชน

ที่ใจกลางย่านสุขุมวิท ที่ดูวุ่นวายด้วยแขกต่างชาติที่เริ่มเข้ามาเช็ค-อินที่โรงแรมมากขึ้น หลังจากที่ไทยเปิดรับนักท่องเที่ยวต่างชาติตั้งแต่กลางปี 2565 ที่แล้ว ด้วยการเป็นโรงแรมเครือข่ายระดับนานาชาติ ทำให้ยอดการจองห้องพักที่โรงแรม เจดับบลิว แมริออท กรุงเทพฯ ค่อนข้างดี

อย่างไรก็ตาม ยาคอบ เฮลเก้น รองประธานฝ่ายภาคพื้น ประเทศไทย เวียดนาม กัมพูชาและเมียนมา แมริออท อินเตอร์เนชั่นแนล บอกกับบีบีซีไทยว่า ยอดเข้าพักในโรงแรมในไตรมาสที่ 3 และ 4 ปีที่แล้ว ยังถือว่าดี แต่ยังไม่ดีพอเมื่อเทียบกับช่วงก่อนการระบาดของโรคโควิด-19 แต่คาดว่าสถานการณ์จะดีขึ้นเรื่อย ๆ

จำนวนแขกที่เข้ามาพักเพิ่มขึ้นอาจจะทำให้โรงแรมในเครือแมริออททำรายได้เพิ่มขึ้น แต่สิ่งหนึ่งที่โรงแรมต้องแบกรับภาระมากขึ้นคือ การให้บริการอาหารจำนวนหลายพันมื้อแก่ลูกค้าแต่ละวัน

"ที่นี่เป็นสถานที่บริการด้านอาหารและเครื่องดื่มขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ จึงทำให้แต่ละวันก็สร้างขยะอาหารหลายร้อยกิโลกรัมต่อวันเช่นกัน" เฮลเก้นเล่าให้ฟัง

อย่างไรก็ตาม ด้วยปริมาณอาหารที่ห้องครัวจะต้องเตรียมความพร้อมสำหรับลูกค้า แต่ก็มีความกังวลเรื่องอาหารส่วนเกินที่อาจจะมีจุดจบไปที่การทิ้งและฝังกลบ ดังนั้น เครือโรงแรมนี้ได้ร่วมมือกับ SOS Thailand เพื่อลดปริมาณขยะอาหารลง

"เราก็รู้สึกภูมิใจที่สามารถแบ่งส่วนเกินที่อาจจะเป็นขยะจากอาหารกว่า 3,000 กิโลกรัม มาทำเป็นอาหารเพื่อการบริจาคแก่ชุมชนกว่า 1.2 หมื่นมื้อเมื่อปีที่แล้ว จากโรงแรมแห่งนี้ แต่หากรวมกับโรงแรมที่เข้าร่วมโครงการนี้ 25 แห่งจะทำให้สามารถช่วยลดการเกิดขยะจากอาหารกว่า 8 หมื่นกิโลกรัม เพื่อมาทำอาหารบริจาคกว่า 3.4 แสนมื้อ ให้แก่ SOS Thailand"

ความพยายามเพียงฝ่ายธุรกิจเพียงอย่างเดียวอาจจะไม่สัมฤทธิ์ผล ส่วนหนึ่งที่สำคัญก็คือ ลูกค้าด้วยเช่นกัน

"จำไว้นะครับว่า ในโรงแรมมีอาหารแบบบุฟเฟต์บริการตลอดในมื้อค่ำ แต่เพียงตักอาหารไปรับประทานในสัดส่วนที่น้อยลง เพื่อให้ได้กินอาหารที่หลากหลาย ผมคิดว่า นี่น่าจะเป็นประสบการณ์การรับประทานอาหารค่ำที่น่ารื่นรมย์มากขึ้น" ผู้บริหารโรงแรมรายนี้ฝากข้อความถึงลูกค้า

ขยะอาหารไม่ลด แต่คนอดอยากยังเพิ่มขึ้น

ผลพวงจากการระบาดของโรคโควิด-19 ส่งผลกระทบโดยตรงต่อภาวะซบเซาทางเศรษฐกิจ ขณะที่สงครามระหว่างยูเครน-รัสเซีย ทำให้ค่าวัตถุดิบและต้นทุนการผลิต/ขนส่งอาหารสูงขึ้นมากจนทำให้ปี 2565 กลายเป็นปีที่มีภาวะเงินเฟ้อสูงสุดในรอบ 13 ปี

ผู้ที่คาดว่าจะได้รับผลกระทบโดยตรงคือกลุ่มเปราะบาง หรือคนจน ซึ่งรัฐบาลชุดปัจจุบันมีโครงการสนับสนุนคือ "บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ" หรือที่คุ้นหูคือ "บัตรคนจน" ในปี 2564 มีจำนวน เพียง 13.5 ล้านคน ในขณะที่ในปี 2565 ได้ขยายเพิ่มเป็น 20 ล้านคน

เมื่อกลางเดือน ธ.ค. ที่ผ่านมา นายฟาบริซิโอ ซาร์โคเน ผู้จัดการ ธนาคารโลก ประจำประเทศไทย ภูมิภาคเอเชียตะวันออกและแปซิฟิก กล่าวใน งานสัมมนา "Go Thailand : Recession or Resurrection ถดถอย VS พลิกฟื้น" ระบุถึงปัจจัยที่น่าวิตกคือ หนี้ครัวเรือนของไทยที่อยู่ในระดับสูง คือมีสัดส่วนเหนือระดับ 90% ของจีดีพี (ข้อมูล ณ ไตรมาส1/2565)

นี่น่าจะเป็นส่วนหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงสถานการณ์ในกลุ่มคนเปราะบางที่จะอาจจะเผชิญกับความอดอยากมากขึ้น ซึ่งเป็นหน้าที่ของรัฐบาลที่จะต้องดำเนินการเพื่อให้สามารถทำให้กลุ่มที่เปราะบางตามชุมชนแออัดได้การเข้าถึงบริการของรัฐ และมีรายได้เพียงพอที่จะจัดซื้ออาหารได้ โดยลดการพึ่งพากลุ่มประชาสังคมน้อยลง

"เราหวังว่าในอนาคต พวกเราะจะเก็บอาหารส่วนเกินลดลง เพราะพวกเราอยากเห็นภาคธุรกิจครัวเรือนลงมือแก้ไขปัญหาขยะอาหารอย่างยั่งยืน นี่คือเป้าหมายของพวกเราที่ไม่ต้องการเห็นการเพิ่มของปริมาณการเก็บอาหารขยะ เพื่อที่จะมีโอกาสไปมุ่งเน้นในปัญหาสังคม สิ่งแวดล้อม อื่น ๆ แทนในไทย นี่คือเป้าหมายของพวกเรา" เลย์สัน กล่าวทิ้งท้าย