Je, matokeo ya uchaguzi wa Nigeria yanaweza kubatilishwa?

Vyama vya upinzani katika uchaguzi wa Nigeria uliokuwa na ushindani mkali vitajaribu kufanya kile ambacho kimeelezwa kuwa hakiwezekani - kupata mahakama ya kutengua matokeo ya uchaguzi wa rais katika taifa hilo lenye watu wengi zaidi barani Afrika.

Peter Obi na Atiku Abubakar, wagombea walioshika nafasi ya pili na ya tatu katika uchaguzi mkali zaidi wa urais tangu kumalizika kwa utawala wa kijeshi mwaka 1999, wanaelekea mahakamani kupinga matokeo yaliyopelekea Bola Tinubu wa chama tawala kutangazwa mshindi kwa asilimia 37 ya kura.

Wakati Bw Abubakar wa chama kikuu cha upinzani cha Peoples Democratic Party (PDP) akiita matokeo hayo "ubakaji wa demokrasia" baada ya kupata 29% ya kura, Obi wa chama cha Labour, ambaye alipata 25%, aliwaambia wafuasi wake "wameibiwa" ushindi, na kuapa "kuthibitisha hilo kwa Wanigeria".

Lakini wana ushahidi gani na kuna uwezekano gani wa kupindua matokeo?

Vyama vinapaswa kuwasilisha lini pingamizi?

Malalamiko yote ya kupinga uchaguzi nchini Nigeria lazima yawasilishwe ndani ya siku 21 baada ya kutangazwa kwa matokeo au hayatazingatiwa.

Kwa hivyo Peter Obi na Atiku Abubakar watalazimika kutuma maombi yao kwa mahakama husika katika mji mkuu, Abuja, kabla ya Machi 31.

Ingawa hii inahimiza kuanza haraka kwa kesi na inaweza kuwa moja kwa moja katika chaguzi za mitaa, inaweza kuwa ngumu kukusanya ushahidi kutoka kwa vituo zaidi ya 176,000 au zaidi ya vituo 8,000 ambapo matokeo yalipokelewa kwa mara ya kwanza katika kura ya urais.

Itachukua muda gani kufikia uamuzi?

Matokeo ya maandishi kutoka kwa mahakama hiyo yanatarajiwa siku 180 baada ya kesi hiyo kuwasilishwa, na kwa vile Mabwana Obi na Abubakar wanatarajiwa kuwasilisha kesi zao tofauti, maamuzi yatatolewa kwa nyakati tofauti.

Hata hivyo, uamuzi wa mahakama hiyo si wa mwisho na wahusika wanaweza kuamua kuelekea katika Mahakama ya Juu Zaidi kwa uamuzi wa mwisho.

Mchakato huo huchukua siku 60, kwa hivyo uamuzi wa mwisho unapaswa kufanywa ndani ya miezi minane.

Je, hatua hii itaathiri kuapishwa kwa rais?

Hapana.

Kuna uwezekano mkubwa kwamba mahakama hiyo itafikia uamuzi kabla ya Mei 29 - wakati Bw Tinubu anatarajiwa kuapishwa kama rais.

Hata kama mahakama hiyo itaamuru kurudiwa au kutangaza mpinzani wake yeyote kuwa mshindi wa uchaguzi, matokeo kama hayo yana uwezekano mkubwa wa kupingwa katika Mahakama ya Juu Zaidi.

Je, sheria inasema nini kuhusu uwasilishaji wa matokeo?

Aliposhinikizwa na wanahabari kufichua ushahidi alio nao kwamba alishinda uchaguzi huo, Bw Obi alikataa kusema, huku Bw Atiku akisema “utaratibu na matokeo” ya uchaguzi huo yalikuwa na dosari.

Lakini kwa kuzingatia hotuba ya mwakilishi wa PDP katika kituo ambapo matokeo yalitangazwa kabla ya pande zote mbili kuondoka, kuna uwezekano kwamba kesi zao zitategemea uwasilishaji wa matokeo kutoka kwa vituo vya kupigia kura kwa njia ya kielektroniki.

Sheria ambayo ilitiwa saini mwaka jana ili kuongoza uendeshaji wa shughuli ya uchaguzi wa 2023 ilisema kuwa "upigaji kura na uwasilishaji wa matokeo utazingatia utaratibu uliowekwa na [Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC)].

"Sheria hiyo iliidhinisha INEC kuchapisha miongozo ya uchaguzi ikieleza kwa uwazi hatua za kuanzia kurekodi matokeo katika kituo cha upigaji kura hadi kituo cha mwisho cha kuanza kuwasilisha matokeo ama iwe wadi au eneo bunge.

INEC ilichapisha miongozo yake ya uchaguzi ambapo ilisema kwamba maafisa wake watafanya:

Sambaza au uhamishe kwa njia ya kielektroniki matokeo ya Kituo cha Kupigia Kura moja kwa moja hadi kwenye mfumo wa Uhesabu Kura

Uidhinishaji wa Wapiga Kura kwa mfumo wa Bimodal (Bvas) kupakia nakala iliyochanganuliwa ya EC8A (nyaraka yenye matokeo) hadi kwenye Tovuti ya Kutazama Matokeo ya INEC yaani Viewing Portal (IReV)

Mfumo mpya wa kielektroniki, Bvas, ulikusudiwa kuharakisha utoaji wa matokeo na kuifanya iwe ngumu kuingilia kura, hata hivyo wapiga kura wengi waliripoti kuwa wafanyikazi wa INEC hawakuweza au hawataki kuweka matokeo kwenye wavuti, na hivyo kuzua hofu kuwa hii inaweza kuwa ishara ya njama ya kuvuruga uchaguzi.

INEC ililaumu kuongezeka kwa trafiki kwa kukosa uwezo wa kuchapisha matokeo kwa wakati halisi, lakini karibu wiki moja baada ya siku ya kwanza ya kupiga kura, 12% ya matokeo bado hayajachapishwa.

Wakili mkuu wa Nigeria Yemi Candide Johnson aliiambia BBC kwamba miongozo ya INEC sio sheria na kwamba uchaguzi unaweza tu kubatilishwa kwa kutofuata sheria ya uchaguzi.

"Ikiwa kutofuata sheria hakutaathiri matokeo haitabatilisha [matokeo]. Ikiwa matokeo fulani katika maeneo fulani hayafuati sheria, marudio yanawezekana tu ikiwa yatakuwa ni nyenzo," alisema.

Kuna ushahidi gani mwingine?

Kwa vile Bw Obi anasema kuwa alishinda uchaguzi huo, anaweza kudai atangazwe kuwa mshindi.

Kulikuwa na malalamiko kadhaa ya utovu wa nidhamu katika maeneo kama vile Rivers, Delta, Imo, Sokoto na Lagos, ambapo vyama vya upinzani vilishutumu wafanyikazi wa IEC kwa kushirikiana na maofisa wa chama tawala na usalama kuchakachua matokeo katika vituo vya kukusanya kura.

Wataalamu wa kidijitali wamekuwa wakilinganisha matokeo yaliyowekwa kwenye tovuti ya INEC na nakala ngumu walizochukua katika vituo vyao vya kupigia kura na wanadai kuwa kuna hitilafu.

Chama cha Labour kimeunda jukwaa la kidijitali kwa wafuasi wake wachanga kuandikisha makosa kama haya kwa kuchapisha matokeo kutoka kwa vituo vyao vya kupigia kura ili yaweze kulinganishwa na yale yaliyotangazwa katika vituo vya kujumuisha vya wadi.

Baadhi ya matokeo kwenye tovuti ya INEC yamewekwa katika majimbo ambayo siyo, ilhali mengine yamechakachuliwa au yamebadilishwa.

Ingawa pia, baadhi ya watu ambao wamethibitisha kuwa matokeo kutoka kwa vituo vyao vya kupigia kura yanalingana na yale yaliyo kwenye tovuti ya INEC.

Iwapo Bw Obi anashuku kuwa matokeo yamebadilishwa ili kupunguza kura zake katika maeneo fulani na kuongeza zile za mshindi, atalazimika kuwasilisha nakala halisi za karatasi za matokeo na mashine za kielektroniki zinazotumiwa kuwaidhinisha wapiga kura kutoka maeneo haya yanayogombaniwa ili kuimarisha na kuthibitisha madai yake.

Bw Obi pia alidokeza kuwa kuna sera ya makusudi ya kufanya upigaji kura kuwa mgumu na kuchakachua matokeo, haswa katika baadhi ya maeneo yanayoonekana kuwa ngome zake. Ingawa watu milioni 87 walistahili kupiga kura katika uchaguzi huo, ni 27% tu ya hawa walipiga kura zao, idadi ya chini zaidi tangu 1999.

Maafisa wa INEC walifika saa chache baada ya uchaguzi kufungwa katika baadhi ya majimbo ya kusini, au hawakujitokeza kabisa katika mengine.

Hata hivyo, ili kushinda kesi mahakamani vyama vya upinzani vingelazimika kudhibitisha kuwa hii ilikuwa ya makusudi, na kwamba iliathiri matokeo ya kura.

Wana nini cha kuthibitisha?

Kulingana na sheria ya uchaguzi, anayewasilisha kesi anapaswa kuthibitisha kwamba kutofuata vifungu vya sheria kulileta mabadiliko katika matokeo ya uchaguzi.

Mfano matukio ya ulaghai au vurugu kutatiza upigaji kura inabidi iwe imetokea katika vituo vingi vya kupigia kura au vituo vya kuwasilisha matokeo.

Tofauti kati ya Bw Tinubu na Abubakar inakaribia kura milioni mbili, huku Bw Obi akiwa nyuma kwa kura 700,000.

Ingawa chaguzi zilizopita za Nigeria mara nyingi zimeshuhudia matatizo makubwa kama vile vurugu, unyakuzi wa masanduku ya kura siku ya uchaguzi, hakuna mgombeaji wa urais ambaye ameweza kuthibitisha kwamba makosa kama hayo yaliathiri kwa kiasi kikubwa matokeo.

Mwaka 2003 wakati Rais wa sasa Muhammadu Buhari alipopinga ushindi wa Olusegun Obasanjo, jaji wa Mahakama ya Juu alisema mlalamikaji alihitaji mashahidi wasiopungua 250,000 kuanzisha kesi ya kutofuata sheria katika uchaguzi wa rais ili kushinda kesi yao.

Ingawa sheria imebadilishwa tangu wakati huo ili kuondoa hitaji hili la kuitwa mashahidi, inaonyesha ukubwa wa changamoto kwa walalamishi.

Je, wapinzani wanaweza kushinda kesi yao?

Ingawa hakuna matokeo ya urais ambayo yamewahi kubatilishwa, hili limetokea katika chaguzi nyingine kadhaa nchini Nigeria.

Naye Bw Obi ni mmoja wa walionufaika.

Alilazimika kusubiri miaka mitatu kabla ya kuingia ofisini mwaka wa 2006 baada ya kuthibitisha kwa ufanisi kwamba alishinda uchaguzi wa ugavana wa jimbo la Anambra mwaka wa 2003.

Aliweza kuthibitisha katika mahakama na mahakama ya rufaa kwamba alipata kura nyingi zaidi katika uchaguzi huo na akatangazwa mshindi.

Mara ya mwisho kusasishwa: 06/03/2023, 13:38:38 saa za eneo (GMT+1)

Matokeo ya mwisho Wagombea