Mtandao wa Wagner barani Afrika unakabiliwa na mustakabali usio na uhakika

Uasi uliofeli wa wikendi nchini Urusi na kundi la mamluki la Wagner huenda ukaleta athari kwa Afrika, ambapo ina maelfu ya wapiganaji na pia maslahi ya kibiashara yenye faida kubwa.

Haijulikani iwapo kiongozi wa Wagner Yevgeny Prigozhin, ambaye ameambiwa ahamie Belarus, bado ataendesha jeshi lake la kibinafsi kutoka huko ili kuliruhusu kuhudumia kandarasi zake za usalama katika maeneo kama vile Jamhuri ya Afrika ya Kati (CAR) na Mali.

Siku ya Jumatatu, Waziri wa Mambo ya Nje wa Urusi Sergei Lavrov alizihakikishia CAR na Mali kuhusu hali ilivyo katika suala la mipango yao muhimu ya usalama.

Kwa nini Wagner yuko Afrika?

Kimsingi ili kupata pesa - ingawa ilikuwa na idhini ya kimyakimya kutoka kwa Urusi, pia iliimarisha masilahi ya kidiplomasia na kiuchumi ya Urusi.

Ilikuwa ni neema kubwa kwa Urusi, kwa mfano, wakati Ufaransa ilipoondoa vikosi vyake kutoka Mali baada ya Wagner kukubali mnamo 2021 kusaidia kundi jipya la kijeshi linalotawala nchi baada ya kuchukua madaraka kwa nguvu katika vita vyake dhidi ya wanamgambo wa Kiislamu.

Wagner ametoka tu kuchapisha ratiba ya historia yake ya utendakazi kwenye mtandao wa Telegram, akithibitisha kuhusika kwake rasmi barani Afrika kulianza mwaka wa 2018 ilipotuma "wakufunzi wa kijeshi" CAR na Sudan - na kisha kuhamia Libya mwaka uliofuata.

Imebainika kuwa nchi hizi zina maliasili yenye kuvutia Prigozhin.

CAR, ambayo imekuwa ikiyumba kwa miongo kadhaa, ina utajiri wa almasi, dhahabu, mafuta na uranium.

Wagner amemruhusu Rais Faustin-Archange Touadéra, ambaye hata ana mamluki kama walinzi wake, kupuuza ushawishi wa ukoloni wa zamani wa Ufaransa wakati nchi hiyo inajaribu kuwa na mamlaka dhidi ya vikundi vya waasi – kwa mabadilishano ya raslimali kidogo.

"Mkakati wa uendeshaji wa Wagner katika kipindi cha miaka miwili hadi mitatu iliyopita umekuwa ukipanua wigo wake wa kijeshi na kiuchumi barani Afrika," Julia Stanyard, kutoka Global Initiative against Transnational Organised Crime, aliiambia BBC.

Mchambuzi anasema Wagner ana mtandao wa makampuni yanayohusiana nayo - na wamefuata shughuli za kibiashara katika nchi ambazo kundi hilo la mamluki linafanya kazi.

Nchini CAR hawa wanadaiwa kufanya biashara ya madini na mbao zenye migogoro, pamoja na kutengeneza bia na vodka.

Uvamizi wa muda mfupi wa Wagner nchini Sudan uliruhusu kampuni ya uchimbaji madini ya Urusi ya M Invest, ambayo Hazina ya Marekani inadai inamilikiwa au inadhibitiwa na Prigozhin, kuanzisha shughuli huko.

Kampuni yake tanzu, Meroe Gold, ni mojawapo ya wazalishaji wakubwa wa dhahabu barani Afrika.

Nchini Libya, Wagner hafikiriwi kuwa na idadi ya wapiganaji nchini humo kama ilivyokuwa wakati iliunga mkono jaribio la jenerali muasi Khalifa Haftar kuuteka mji mkuu, Tripoli, karibu miaka minne iliyopita.

Lakini kimkakati, Libya inaunda lango la Urusi kuingia Afrika, inaimarisha uwepo wake katika Bahari ya Mediterania na inaendana na uungwaji mkono wa Kremlin wa Jenerali Haftar.

Mamluki wa Wagner bado wamesalia karibu na vituo muhimu vya mafuta katika ngome za Haftar mashariki na kusini mwa nchi - na vyanzo vimeiambia BBC kuwa hakuna mabadiliko yanayoonekana tangu Jumamosi.

Nia ya Wagner nchini Mali inaweza kuhusishwa na akiba yake tajiri ya dhahabu - ingawa hakuna ushahidi bado wa kampuni zake zinazofanya kazi huko - na kuna uwezekano wa kuwa wa kimkakati zaidi, kufungua nyanja ya ushawishi wa Urusi katika nchi za Afrika Magharibi chini ya shinikizo kutoka kwa ... yanayoitwa Islamic State na makundi ya al-Qaeda.

Mali pia inaweza, kwa mujibu wa kundi kubwa la nyaraka za kijeshi za Marekani zilizovujishwa mapema mwaka huu, imetumika kama wakala kupata silaha kutoka Uturuki kwa niaba ya Wagner, huku ujumbe mmoja wa Pentagon ukisema kiongozi wa kijeshi Kanali Assimi Goïta amethibitisha kuwa atafanya hivyo.

Je, athari za Wagner zimekuwa nini hasa?

Mnamo mwaka wa 2021, uchunguzi wa BBC ulipata ushahidi unaohusisha wanachama wa kundi hilo nchini Libya katika mauaji ya raia na utumiaji haramu wa migodi ya kuzuia wafanyikazi na mitego yenya vilipuzi katika nyumba za familia karibu na Tripoli.

Nchini Mali, takwimu kutoka shirika la Armed Conflict Location and Event Data Project (Acled) zinaonyesha kuwa ghasia za wanamgambo ziliongezeka zaidi ya mara mbili kati ya 2021 na 2022, huku raia wakiwa ndio idadi kubwa zaidi ya waliouawa.

Operesheni za jeshi zinazohusisha kundi la Wagner zimesababisha vifo vya raia zaidi.

Miongoni mwa matukio mabaya zaidi ni mauaji ya raia 500 katika operesheni ya wiki moja katika mji wa kati wa Moura.

Umoja wa Mataifa ulihusisha "majeshi ya kigeni" na jeshi la Mali na mauaji hayo, huku Marekani ikiwawekea vikwazo wanajeshi wawili na kamanda mkuu wa Wagner nchini Mali.

Mapema mwaka huu, Hazina ya Marekani ilishutumu mamluki hao kwa kujihusisha na mtindo unaoendelea wa uhalifu mkubwa, ikiwa ni pamoja na "kunyonga idai kubwa ya watu, ubakaji, utekaji nyara wa watoto, na unyanyasaji wa kimwili katika Jamhuri ya Afrika ya Kati na Mali".

Ingawa mafanikio ya Wagner dhidi ya muungano wenye nguvu wa waasi nchini CAR yameimarisha uungwaji mkono wa umma huko.

Wamesaidiwa na mashamba ya ndani, yanayoendeshwa na Bw Prigozhin, kwa nia ya kushawishi mijadala barani Afrika na kuibua hisia dhidi ya Magharibi.

Kwa mfano, jeshi lililochukua madaraka limeomba tu kikosi cha kulinda amani cha Umoja wa Mataifa kuondoka nchini humo - sambamba na msukumo wa mitandao ya kijamii kutaka nafasi ya kikosi hicho kuchukuliwa na wanajeshi wa Urusi.

Mwezi Mei, Bw Prigozhin aliambia kituo cha televisheni cha Afrique Media TV chenye makao yake Cameroon, kituo chenye uhusiano naye, kwamba mamluki wa Wagner walikuwa "wenye ufanisi zaidi" kuliko walinda amani wa Umoja wa Mataifa nchini Mali na CAR.

Je, ni matokeo gani yanayowezekana kwa Afrika?

Wachambuzi wanasema wakati Wagner amekuwa na manufaa makubwa kwa taifa la Urusi barani Afrika, hasa linapotafuta uungwaji mkono wa kidiplomasia huku kukiwa na mzozo wa Ukraine - kundi la mamluki halingeweza kufika pale lilipo bila Urusi.

Wawili hao wamefungamana sana, kuwatenganisha barani inaonekana kuwa jambo hatari.

Ni wazi nchini Libya, kwa mfano, vitengo vya Wagner vimekuwa vikitegemea sana usaidizi kutoka kwa wizara ya ulinzi ya Urusi.

Chanzo cha kidiplomasia cha Umoja wa Mataifa na mfuatiliaji wa Wagner ameiambia BBC kwamba ikiwa kikundi hicho kingevunjwa kabisa, vitengo vyake barani Afrika havitapata tena uungwaji mkono kutoka kwa mamlaka ya Urusi.

Wakati huohuo wapiganaji wao wote barani Afrika wanalipwa na kampuni ya Prigozhin, Lou Osborn kutoka All Eyes on Wagner Project, ameiambia BBC - jambo la kufurahisha kuhusiana na uhakikisho wa hivi majuzi wa Bw Lavrov kwa CAR na Mali.

Chanzo cha Umoja wa Mataifa kinasema kwamba kama wapiganaji wakiachwa bila kulipwa, bila msaada wa kisiasa au kijeshi - kimsingi watakuwa hawana kazi na kuwa tayari kuajiriwa katika nchi zinazokabiliana na vita hatari vya wenyewe kwa wenyewe na uasi.

Rais wa Urusi Vladimir Putin amesema wapiganaji wa Wagner wanapaswa kujiunga na jeshi la kawaida, waende nyumbani au waelekee Belarus - lakini Bi Stanyard anasema haijabainika iwapo hali itakuwa hivyo kwa wanajeshi waliopata bahati barani Afrika.

Mchambuzi anapendekeza kunaweza kuwa na "aina fulani ya msimamo wa maelewano ambapo Yevgeny Prigozhin, kutoka uhamishoni eneo la sasa huko Belarus, atabaki na udhibiti na uwajibikaji wa mwisho kwa shughuli za Wagner barani Afrika".

Pia kuna maswali makubwa kuhusu nini kitatokea kwa shughuli za biashara zinazoendeshwa kiharamu barani Afrika zinazohusishwa na Wagner na Prigozhin.

Jambo la kushangaza ni kwamba mashamba yenye makao yake makuu barani Afrika, ambayo yalinyamaziwa wakati wa maasi siku ya Jumamosi, yamezingatia angalizo la Urusi tangu mpango wa Belarus ulipotangazwa.

Mmoja alimuita Bw Putin "mkuu wa vita" lakini hakufika hadi kumkashifu mshirika wake wa zamani Prigozhin - labda akionyesha kwamba wawili hao wanaweza kusonga mbele pamoja barani Afrika.