Kilichotokea katika nchi ambazo Marekani iliingilia kijeshi Mashariki ya Kati na Afrika Kaskazini

Marekani inarudi vitani Mashariki ya Kati, eneo lenye historia ndefu ya uingiliaji kati wa kijeshi ambapo Washington imehusika kwa namna fulani na ambayo ilitoa matokeo ya kutiliwa shaka.

Shambulio lililoanzishwa Februari 28 dhidi ya Iran lilisababisha kifo cha kiongozi mkuu wa nchi hiyo, Ali Khamenei, mmoja wa walengwa wa Rais Donald Trump, ambaye ameazimia kukomesha mpango wa nyuklia wa Iran na kuleta mabadiliko ya utawala katika Jamhuri ya Kiislamu.

Trump si wa kwanza kuingilia eneo hilo.

Watangulizi wake, George Bush (baba na mwana) na Barack Obama, walikuwa tayari wamefanya hivyo hapo awali na Saddam Hussein nchini Iraq, au na Muammar Gaddafi nchini Libya, madikteta ambao kupinduliwa kwao hakukuleta demokrasia au uhuru katika nchi zao, bali kipindi cha vita vya wenyewe kwa wenyewe na ukosefu wa utulivu ambao bado unaendelea hadi leo.

Huko Syria, Marekani ilisaidia kukomesha Dola la Kiislamu, lakini baada ya kuanguka kwa Al Assad mwaka wa 2024, makundi mengine ya Kiislamu yalichukua madaraka.

Wakati huo huo, nchini Afghanistan, utawala wa Taliban ulirejea madarakani mwaka wa 2021 baada ya karibu miongo miwili ya Marekani kuingilia nchini humo.

Katika makala maarufu ya mwaka wa 2015, Philip Gordon, mwanadiplomasia na mshauri wa usalama wa taifa wakati wa utawala wa Obama, alibainisha hatua za nchi yake katika eneo hilo kama ifuatavyo:

"Nchini Iraq, Marekani iliingia na kuiteka nchi, na matokeo yake yalikuwa janga kubwa sana. Nchini Libya, Marekani iliingilia kati lakini haikuiteka nchi, na matokeo yake yalikuwa janga kubwa sana. Nchini Syria, Marekani haikuingilia kati wala kuiteka nchi, na matokeo yake ni janga kubwa sana."

Wataalamu wanasema ni gharama kubwa si tu kwa Washington yenyewe, bali kwa eneo lote.

"Kutokuwa na utulivu katika eneo hilo kwa kiasi kikubwa kunatokana na uingiliaji kutoka nje," Ibrahim Awad, profesa wa Masuala ya Kimataifa katika Chuo Kikuu cha Marekani huko Cairo, anaielezea BBC Mundo.

Ingawa Iraq, Afghanistan, Libya, Syria, au Yemen zilikuwa nchi zenye matatizo makubwa ya utawala au tawala za kimabavu, haya hayakuwa masuala, kwa maoni ya Awad, "ambayo yangeweza kutatuliwa kupitia uingiliaji kati wa kigeni."

Katika miongo ya hivi karibuni, Marekani imeingilia kijeshi katika nchi kadhaa Mashariki ya Kati na Afrika Kaskazini, wakati mwingine kama mhusika mkuu na nyakati zingine ambapo imekuwa na jukumu maalum zaidi au imekuwa sehemu ya muungano mpana.

Iraq (1991 na 2003-2011)

Katika miongo ya hivi karibuni, Marekani imeingilia kijeshi dhidi ya Iraq mara kadhaa.

Wakati nchi hiyo iliyokuwa ikiongozwa na Saddam Hussein ilipovamia Kuwait mwaka 1990 ili kuchukua rasilimali zake za mafuta na kuimarisha nafasi yake katika eneo hilo, muungano wa kijeshi ulioongozwa na Marekani na kuungwa mkono na Umoja wa Mataifa ulitumia nguvu kubwa ya kijeshi katika operesheni iliyojulikana kama Desert Storm.

Kupitia mashambulizi makali ya anga na uingiaji wa haraka wa vikosi vya ardhini, muungano huo uliweza kuikomboa Kuwait na kuwafukuza wanajeshi wa Iraq ndani ya wiki chache.

Hata hivyo, Saddam Hussein aliendelea kubaki madarakani, na Iraq ilikabiliwa na vikwazo vya kimataifa na kipindi cha misukosuko ya ndani kilichochochea mvutano wa kidini.

Operesheni hiyo ilionekana kama mafanikio ya kijeshi yaliyorejesha sheria ya kimataifa. Ikiwa ni vita vya kwanza baada ya kuanguka kwa Ukuta wa Berlin na mwisho wa Vita Baridi, vita vya Ghuba pia ilifungua enzi mpya ya uingiaji wa kijeshi wa Marekani, na kuweka utaratibu mpya wa dunia ambapo Washington haikuwa na mpinzani mkubwa.

Mwaka 2003, muungano mwingine ulioongozwa na Marekani na Uingereza uliivamia Iraq kwa madai kwamba utawala huo ulikuwa na silaha za maangamizi makubwa na uhusiano na ugaidi wa kimataifa.

Hata hivyo, silaha hizo hazikuwahi kupatikana. Muungano huo ulifika Baghdad ndani ya wiki chache, na Saddam Hussein alikamatwa na baadaye kunyongwa.

Lakini nchi iliingia katika mgogoro mkubwa wa vurugu, uliosababishwa na uasi, mapigano ya kidini kati ya Wasunni, Washia na Wakurdi, pamoja na kuibuka kwa makundi ya msimamo mkali ambayo yalisababisha kuundwa kwa kundi linalojiita Islamic State. Kati ya mwaka 2014 na 2015, kundi hilo lilifanikiwa kudhibiti theluthi moja ya eneo la Iraq na nusu ya Syria.

Ukweli kwamba hakukuwa na mpango madhubuti uliowekwa kwa ajili ya siku baada ya uvamizi, pamoja na makosa ya kimkakati kama kuvunjwa kwa jeshi la Iraq na vikosi vya usalama, jambo lililowaacha maelfu ya wanajeshi wenye silaha bila kazi, wengi wao wakajiunga na waasi, uliongeza zaidi hali ya kutokuwa na utulivu ambayo bado inaikumba nchi hiyo.

Kulingana na mradi wa Iraq Body Count, ambao umekuwa ukifuatilia vifo nchini humo tangu mwaka 2003, takribani watu 300,000, wakiwemo raia na wapiganaji, walifariki dunia moja kwa moja kutokana na vurugu. Mashirika mengine yanaamini kuwa idadi hiyo ni kubwa zaidi.

Kulingana na muhtasari wa Ibrahim Awad, uingiliaji wa Marekani "ulisababisha kugawanyika kwa Iraq kwa misingi ya makundi ya kijamii na kidini, jambo linalopingana na mfumo wa kisiasa wa kidemokrasia, wa kisasa na ule uisoegemea kundi au imani yoyote, na pia kusababisha vita vya wenyewe kwa wenyewe ambavyo viligharimu maisha ya mamia ya maelfu ya watu, pamoja na kuibuka kwa mashirika kama ISIS (Islamic State)."

Afghanistan

Mnamo 2001, Marekani ilianzisha Operesheni Enduring Freedom nchini Afghanistan, kwa ushirikiano na nchi nyingine wanachama wa NATO, dhidi ya utawala wa Taliban.

Washington iliamua kuvamia baada ya harakati hii ya Kiislamu yenye msimamo mkali, ambayo ilikuwa imechukua udhibiti wa nchi hiyo mnamo 1996, kukataa kumkabidhi Osama Bin Laden, kiongozi wa kundi la Al Qaeda lililofanya mashambulizi ya Septemba 11, 2001 dhidi ya Minara Pacha huko New York na Pentagon.

Uingiliaji kati huo ulifanikiwa kupindua utawala wa Taliban katika wiki chache na kuanzisha serikali mpya inayoungwa mkono na jumuiya ya kimataifa, lakini hiyo haikumaliza vita.

Mgogoro huo ulidumu kwa zaidi ya miongo miwili kwa sababu Taliban, mbali na kutoweka, waliweza kujipanga upya na kuendelea kupigana dhidi ya wanajeshi wa Marekani na NATO.

Mnamo 2020, huku ardhi nyingi zikiwa zimepotea, Marekani ilijadiliana na Taliban kuhusu kujiondoa kwao nchini humo, jambo ambalo lilianza Mei mwaka uliofuata na kuharakisha baada ya Waislamu kuchukua Kabul mnamo Agosti 2021.

Vita nchini Iraq, vilivyoanza mwaka 2003, viligeuza umakini na rasilimali nyingi za kijeshi za Marekani kutoka Afghanistan.

Zaidi ya hayo, lengo kuu lilibadilika kutoka kuangamiza Al Qaeda hadi mradi wa "kujenga taifa", ambao, kama ilivyotokea pia nchini Iraq, uingiliaji kati haukuwa umetabiri mkakati wazi au makubaliano ya jinsi ya kuufanikisha.

Jeshi jipya na kikosi cha polisi kilichoundwa baada ya kupinduliwa kwa Taliban kilikuwa dhaifu sana na kilitegemea ufadhili na usaidizi kutoka kwa vikosi vya Magharibi, kwa hivyo vilianguka haraka wakati vikosi hivi vilipojiondoa na kushindwa kukabiliana na kusonga mbele kwa wanaharakati wa msimamo mkali, ambao hatimaye walipata tena madaraka.

Zaidi ya watu 176,000 walikufa (ikiwa ni pamoja na raia, wanajeshi wa Afghanistan, wapiganaji wa Taliban, na wanajeshi wa Magharibi) kama matokeo ya moja kwa moja ya uingiliaji kati wa Marekani wa miaka 20 nchini Afghanistan na vurugu zinazohusiana na mzozo huo, kulingana na takwimu kutoka kwa Mradi wa Gharama za Vita katika Chuo Kikuu cha Brown nchini Marekani.

Hesabu hii haizingatii vifo kutokana na magonjwa au njaa inayotokana na ukosefu wa utulivu, ambayo, kulingana na vigezo vingine, ingekuwa kubwa zaidi.

Libya

Kiongozi wa Libya Muammar Gaddafi alikuwa dikteta mwingine aliyepinduliwa baada ya kuingilia kijeshi ambapo Marekani ilishiriki mwaka wa 2011.

Kushindwa kwake kulipangwa ndani ya Mapinduzi ya Kiarabu, wakati maandamano ya watu wengi dhidi ya utawala ambao Gaddafi alikuwa ameuongoza kwa mkono wa chuma tangu 1969 yalipokandamizwa vikali.

Mgogoro ulianza kati ya vikosi vya utawala na vikundi vya waasi, ambao ulienea kote nchini.

Kushughulikia hilo, Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa liliidhinisha eneo lisiloruhusiwa kuruka ndege na Marekani ilijiunga na muungano, ambao pia ulijumuisha washirika wengine wa NATO kama vile Uingereza na Ufaransa, ambao walikuwa wameanzisha juhudi, kuwasaidia waasi, kulinda raia na kuwapiga mabomu wanajeshi wa serikali.

Waasi walifanikiwa kuchukua Tripoli na kumkamata na kumuua Gaddafi mnamo Oktoba 2011. Lakini, kama ilivyotokea Afghanistan au Iraq, mgogoro huo haukuishia hapo.

Kuanguka kwa Gaddafi kuliacha ombwe la madaraka ambalo muungano huo haukuwa umepanga suluhisho. Pia kuliwezesha kuongezeka kwa vikundi mbalimbali vya silaha na wanamgambo, ikiwa ni pamoja na vikundi vyenye msimamo mkali kama vile Dola ya Kiislamu.

Wanajeshi wa kimataifa, ambao hawakutaka uingiliaji kati mpya na wa gharama kubwa, walimaliza shughuli za mapigano baada ya kifo cha dikteta, na wakajiwekea kikomo cha kutoa ushauri na usaidizi wa mafunzo, huku baadhi ya mashambulizi ya anga yakiendelea dhidi ya watu wenye msimamo mkali.

Kwa Awad, ambaye anaongoza Kituo cha Uhamiaji na Mafunzo ya Wakimbizi katika Chuo Kikuu cha Marekani huko Cairo, uingiliaji kati nchini Libya ulifanywa "bila mpango wowote wa kuitawala nchi, ambao pia ulisababisha mzozo wa ndani," na kwa athari kubwa za kiuchumi, kwa sababu Libya ilikuwa nchi inayosafirisha mafuta nje na inayopokea uhamiaji.

Nchi bado imegawanyika na haina utulivu leo, huku Serikali ya Umoja wa Kitaifa ikiwa imeanzishwa Tripoli na ikitambuliwa kimataifa, lakini ambayo haidhibiti nchi nzima, ikiwa imegawanyika miongoni mwa miundo tofauti ya madaraka.

Syria

Syria ilikuwa nchi nyingine iliyotikiswa na Mapinduzi ya Kiarabu, wimbi hilo la maandamano ya watu wengi ya kutaka demokrasia na kukomesha tawala za kidikteta yaliyotokea katika nchi kadhaa za Kiarabu mwaka wa 2011.

Utawala wa Bashar al-Assad ulikandamiza maandamano ya amani kwa nguvu, na kuanzisha vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyodumu kwa zaidi ya miaka 15 na ambavyo, ingawa utawala huo ulianguka, bado havijaisha leo.

Vita hivyo vikawa vita vyenye pande nyingi, vilivyohusisha wahusika wa ndani na nje.

Kundi la makundi tofauti, ikiwa ni pamoja na wanamgambo wanaoungwa mkono na serikali, waasi wa wastani, vikosi vya Kikurdi, na vikundi vya Kiislamu vya msimamo mkali kama vile Al-Qaeda na Dola ya Kiislamu, vilishindania udhibiti wa eneo hilo, vikibadilisha ramani ya nguvu ya nchi hiyo kila mara.

Lakini hawakuwa peke yao: Urusi na Iran zilitoa usaidizi wa kijeshi kwa vikosi vya serikali, huku Uturuki ikivipa silaha, ikivipa mafunzo, na kufadhili vikundi vya waasi vya Sunni katika mapambano yao dhidi ya vikosi vya serikali.

Mnamo 2014, Marekani pia iliingia katika mzozo huo, ikiwa na lengo kuu la kupigana na Dola la Kiislamu, ambalo lilikuja kudhibiti nusu ya eneo la Syria na theluthi moja ya Iraq, ambapo waliwafunza magaidi ambao baadaye walifanya mashambulizi barani Ulaya na kwingineko.

Mashambulizi ya mabomu ya Marekani yalifanikiwa kuwadhoofisha wanamgambo wenye msimamo mkali, ambao walipoteza udhibiti wa eneo la Syria na ambao vikosi vyao, ingawa havijatoweka kabisa, viliharibiwa vibaya.

Washington pia ilitoa usaidizi kwa vikundi vya waasi, hasa Vikosi vya Kidemokrasia vya Syria, huko Kurdistan, na hata, wakati wa muhula wa kwanza wa Donald Trump, mashambulizi yaliyolengwa yalifanywa mwaka wa 2017 kwa makombora ya Tomahawk ili kuiadhibu serikali ya Bashar al-Assad kwa madai ya mashambulizi ya kemikali dhidi ya raia, ingawa hawakujaribu moja kwa moja kuipindua serikali.

Kwa upande mwingine, miaka iliyopita Barack Obama alikosolewa kwa kutochukua hatua kali zaidi wakati utawala wa Al Assad ulipovuka "mistari Mekundu" ambayo Marekani ilikuwa imeweka na kutumia silaha za kemikali dhidi ya watu wake mwaka wa 2013.

Obama pia alikosolewa kwa kutochukua hatua kali zaidi dhidi ya kiongozi wa Syria ambaye, kutokana na msaada wa Urusi, aliweza kubaki madarakani hadi mwisho wa 2024, wakati kundi la waasi Hayat Tahrir al Sham, linaloongozwa na Ahmed Sharaa, lilipofanikiwa kufika Damascus na utawala huo ukaanguka.

Marekani imeanzisha uhusiano na serikali mpya ya mpito inayoongozwa na El Sharaa, kiongozi wa zamani wa al Nusra Front (tawi la Al Qaeda, ambalo baadaye alilivunja), ambaye Washington iliwahi kutoa zawadi ya dola milioni 10 za Marekani.

Ingawa kiwango cha vurugu kimepungua, nchi bado imegawanyika sana.

Yemen

Marekani pia imeingilia kati mara kwa mara nchini Yemen kwa operesheni za kupambana na ugaidi dhidi ya tawi la Al Qaeda katika Rasi ya Arabia tangu mashambulizi ya 9/11.

Yemen ilitumbukia katika mzozo wa wenyewe kwa wenyewe mwaka wa 2014 baada ya waasi wa Houthi wanaoungwa mkono na Iran kunyakua udhibiti wa mji mkuu, Sana'a.

Wakati muungano wa nchi za Kiarabu ukiongozwa na Saudi Arabia ulipoingilia kati dhidi ya waasi mwaka wa 2015, Washington iliwauzia silaha na kutoa usaidizi wa vifaa na intelijensia, ingawa haikupeleka wanajeshi ardhini.

Uasi wa Houthi ni harakati ya Washia ambayo kwa sasa inadhibiti karibu 30% ya eneo la Yemen, ambapo iliweka utawala wa kimfumo na ukandamizaji unaoshutumiwa kwa ukiukaji mkubwa wa haki za binadamu.

Katika muktadha wa vita vya Gaza, kundi hilo lilianzisha mfululizo wa mashambulizi dhidi ya meli katika Bahari ya Shamu, na kuisababisha Marekani, kwa kushirikiana na washirika kama vile Uingereza, kushambulia ngome za kijeshi za Wahouthi na miundombinu ili kulinda usafiri wa baharini.

Yemen ni nchi maskini zaidi katika Mashariki ya Kati na imejaa mgogoro mkubwa wa kibinadamu ambao umezidishwa na miaka ya kutokuwa na utulivu.

Kufikia mwaka wa 2023, zaidi ya watu 377,000 walikuwa wamepoteza maisha yao, kulingana na shirika la Kampeni Dhidi ya Biashara ya Silaha, zaidi kutokana na matokeo yasiyo ya moja kwa moja ya mzozo huo, kama vile njaa, magonjwa na ukosefu wa huduma za msingi.

Karibu 80% ya idadi ya watu wanategemea misaada ya kibinadamu ili kuishi, na kuna zaidi ya watoto milioni nne ambao hawaendi shuleni, kulingana na data ya Umoja wa Mataifa.