Kwa nini Marekani na Israeli walishambulia Iran?

Mgogoro kote Mashariki ya Kati umeingia siku ya tano baada ya mashambulizi ya Marekani na Israel dhidi ya Iran, ambapo kiongozi mkuu wa nchi hiyo aliuawa.

Iran imeendelea kujibu mashambulizi kwa kushambulia Israel na mataifa washirika wa Marekani katika eneo la Ghuba, ambayo yameenea hadi kwenye maeneo lengwa yasiyo ya kijeshi, ikiwa ni pamoja na maeneo ya kiraia na vituo vya nishati.

Mapigano yameongezeka haraka, yakizikumba Cyprus na Lebanon katika siku za hivi karibuni, huku vifo na uharibifu ukiongezeka pande zote.

Ni nini kimekuwa kikiendelea nchini Iran?

Marekani na Israel zilianzisha mashambulizi makubwa mnamo tarehe 28 Februari, zikilenga miundombinu ya makombora ya Iran, maeneo ya kijeshi na uongozi katika mji mkuu, Tehran, na kote nchini.

Kiongozi Mkuu wa Iran, Ayatollah Ali Khamenei, ambaye aliongoza nchi hiyo tangu mwaka 1989, aliuawa wakati wa wimbi la kwanza la mashambulizi. Jeshi la Israeli lilisema viongozi wengine kadhaa waandamizi katika Kikosi chenye nguvu cha Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu (IRGC) pia waliuawa.

Tangu wikendi, Marekani na Israeli zimeendelea kulenga maeneo muhimu. Israeli ilisema hilo lilijumuisha kiwanja cha nyuklia cha siri. Iran imesisitiza mara kwa mara kwamba mpango wake wa nyuklia ni wa amani kabisa.

Idadi ya vifo nchini Iran tangu mashambulizi kati ya Marekani na Israel yaanze imefikia 787, kulingana na Shirika la Msalaba Mwekundu la Iran. Wakati huo huo, Wanaharakati wa Haki za Binadamu nchini Iran (HRANA) wenye makao yake Marekani wanaripoti kwamba raia 1,097 wamefariki, wakiwemo watoto 181.

Iran iliishutumu Marekani na Israel kwa kuanzisha shambulio dhidi ya shule ya wasichana karibu na kambi ya IRGC kusini mwa Iran siku ya Jumamosi, ikisema zaidi ya watu 160 waliuawa.

Marekani ilisema inachunguza ripoti za tukio hilo, huku Israel ikisema "haifahamu" kuhusu operesheni zozote za kijeshi katika eneo hilo.

Muunganisho wa intaneti nchini Iran ni kama umeminywa kabisa na anga yake imefungwa.

Iran imejibu vipi?

Iran imeelezea mashambulizi ya Marekani na Israel kuwa "hayakuchochewa, yasiyo halali", na imetekeleza mashambulizi mengi ya makombora na ndege zisizo na rubani kujibu mashambulizi hayo.

IRGC ilisema imelenga maeneo ya serikali na kijeshi ya Israeli huko Tel Aviv na kwingineko.

Mashambulizi pia yameripotiwa katika nchi zenye kambi za Marekani - Qatar, Bahrain, Jordan, Falme za Kiarabu (UAE) na Kuwait - na Oman na Saudi Arabia ambazo ni washirika wa Marekani.

Ndege zisizo na rubani zilizoshambulia ubalozi wa Marekani katika mji mkuu wa Saudi Arabia, Riyadh, na ndege isiyo na rubani pia ilishambulia maegesho ya magari karibu na ubalozi mdogo wa Marekani huko Dubai.

Iran imeshutumiwa kwa kupanua mashambulizi yake ili kujumuisha maeneo lengwa mengine katika siku za hivi karibuni, kwenye meli na maeneo ya raia - ikiwa ni pamoja na hoteli za Dubai.

Marekani na washirika wake wa Kiarabu walitoa taarifa ya pamoja kulaani mashambulizi ya Iran, wakisema "kuwalenga raia na nchi ambazo hazishiriki katika uhasama huo ni tabia ya uzembe na inayovuruga utulivu".

Kwingineko, kambi ya kijeshi ya Uingereza huko Cyprus ilishambuliwa na ndege isiyo na rubani, kulingana na Wizara ya Ulinzi ya Uingereza, ambayo rais wa Cyprus aliilaumu Iran.

Wanajeshi sita wa Marekani wameuawa na 18 kujeruhiwa wakiwa kazini kufikia Jumatatu, kulingana na Centcom.

Kwa nini Marekani na Israeli zimeshambulia Iran?

Waziri wa Ulinzi wa Israeli Israel Katz alielezea mashambulizi hayo siku ya Jumamosi kama "shambulio la awali" ili "kuondoa vitisho dhidi ya taifa la Israeli", ingawa hakuelezea ni kwa nini kulikuwa na haja ya kuchukua hatua za kijeshi wakati huu.

Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Marco Rubio alisema Jumatatu kwamba Marekani ilijua kuwa Israeli itachukua hatua, jambo ambalo lilimaanisha kwamba Marekani ilipaswa kuchukua hatua "za awali kujilinda" wakati ikitarajia mashambulizi ya Iran dhidi ya vikosi vya Marekani.

Msemaji wa Jeshi la Ulinzi la Israeli (IDF) Brigedia Jenerali Effie Defrin alifichua kwamba operesheni hiyo ya kijeshi ilitanguliwa na miezi kadhaa ya mbinu za kimkakati za udanganyifu zilizoishangaza Iran.

Nchini Marekani, baadhi ya wabunge wameitaka serikali ya Rais Donald Trump kutoa ushahidi kwamba Iran ilikuwa tishio kabla ya Marekani kuingia vitani.

Lakini pia kuna sababu za msingi.

Israeli na Marekani - mshirika wake wa karibu - wamekuwa maadui wakuu wa Iran tangu mapinduzi ya Kiislamu mwaka wa 1979. Uongozi wa Iran umekuwa ukitoa wito wa kuondolewa kwa Israeli na kuishutumu Marekani kama adui yake mkubwa.

Nchi hizo mbili zimeongoza upinzani wa nchi za Magharibi dhidi ya mpango wa nyuklia wa Iran, zikidai kwamba Iran inatafuta kutengeneza bomu la nyuklia - jambo ambalo Iran imelikanusha vikali.

Walishambulia maeneo ya nyuklia na kijeshi ya Iran mnamo Juni 2025 katika vita vilivyodumu kwa siku 12.

Tangu wakati huo, wamedai Iran imekuwa ikijaribu kujenga upya mpango wake wa nyuklia na kutengeneza makombora yenye uwezo wa kurusha silaha za nyuklia.

Trump alisema makombora haya hatimaye yanaweza kufika Marekani, ingawa hili halijaungwa mkono na tathmini za kijasusi za Marekani.

Kwa upande wake, Israeli inaiona Iran kama tishio kwa uwepo wake na inataka kuondolewa kabisa kwa mpango wa nyuklia na makombora wa Iran, pamoja na mabadiliko ya utawala.

Marekani ilizungumza waziwazi mnamo mwezi Januari kuhusu uwezekano wa kuishambulia Iran wakati vikosi vyake vya usalama vilipowakabili waandamanaji kwa kutumia nguvu kupita kiasi.

Lakini Marekani na Iran zilianza mazungumzo na zilionekana kupiga hatua hadi Trump aliposema "hakufurahishwa" na jinsi mazungumzo yalivyokuwa yakiendelea. Saa chache baadaye Marekani na Israeli zilianza kushambulia.

Nini kinatokea Lebanon?

Mzozo mpya katika vita hivyo ulianza nchini Lebanon siku ya Jumatatu wakati kundi la wanamgambo la Hezbollah liliporusha makombora katika ngome za Israeli.

Israel ilianzisha mashambulizi ya kujibu, ikishambulia Beirut na sehemu za kusini mwa Lebanon.

Hezbollah inashirikiana na serikali ya Iran na ilisema inatafuta kulipiza kisasi kwa mauaji ya Khamenei.

Nchini Israeli, waziri wa ulinzi alisema siku ya Jumanne wanajeshi wa ardhini "watasonga mbele na kuteka maeneo mengine ya kimkakati nchini Lebanon" ili kuzuia mashambulizi kutoka kwa Hezbollah.

Umoja wa Mataifa ulisema zaidi ya watu 30,000 wamelazimika kukimbia makazi yao tangu kuzuka kwa uhasama.

Vita hivi vinaathiri vipi uchumi na bei za nishati?

Ukosefu wa utulivu katika Mashariki ya Kati umeanza kuathiri uchumi wa dunia.

Iran imeshutumiwa kwa kushambulia meli katika Ghuba, na kulazimisha kufungwa kwa njia inayofaa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz – njia ya msingi inayochangia takriban 20% ya usambazaji wa mafuta na gesi duniani.

Mashambulizi pia yameripotiwa kwenye vituo vikubwa vya mafuta na gesi, ikiwa ni pamoja na bandari ya kibiashara ya Duqm ya Oman na kituo cha Fujairah cha UAE.

Mashambulizi hayo yamesababisha baadhi ya wazalishaji wakubwa wa mafuta na gesi duniani kusimamisha uzalishaji, ikiwa ni pamoja na vituo vya gesi asilia iliyoyeyushwa (LNG) vya Qatar na kiwanda kikubwa zaidi cha kusafisha mafuta nchini Saudi Arabia.

Bei ya mafuta na gesi imepanda, huku bei ya mafuta kiwango cha kimataifa ikifikia $83.96 (£62.70) kwa pipa Jumatano, ongezeko la 15% tangu Jumamosi.

Rais Trump alisema Jumanne kwamba jeshi la wanamaji la Marekani litalinda meli katika eneo hilo "ikiwa kutakuwa na lazima kufanya hivyo" na "kwa bei nafuu sana" katika juhudi za kuzuia masuala ya usambazaji wa nishati duniani.

Meli ya mafuta iliyoko pwani ya Kuwait ilikumbwa na "mlipuko mkubwa", na kusababisha kumwagika kwa mafuta, shirika la usalama wa baharini la Uingereza UKMTO lilisema Alhamisi.

Mrithi wa Khamenei anaweza kuchaguliwa vipi?

Iran imesema itamteua kiongozi mpya mkuu haraka iwezekanavyo.

Baraza la uongozi wa mpito limeundwa ili kuendesha nchi kwa muda, likiwa na: Rais Masoud Pezeshkian, mkuu wa mahakama Gholamhossein Mohseni Ejei na kasisi mkuu Alireza Arafi.

Uchaguzi rasmi wa mrithi wa Khamenei unafanywa na viongozi wakuu wa kidini 88, wanaojulikana kama Bunge la Wataalamu.

Chini ya katiba ya nchi, viongozi hawa wa kidini lazima wamteue kiongozi mpya mkuu haraka iwezekanavyo, lakini hili linaweza kuwa vigumu wakati nchi inashambuliwa.

IRGC tayari imemteua kamanda mkuu mpya, Ahmad Vahidi.

Je, ni salama kusafiri Mashariki ya Kati na vita vinaweza kudumu kwa muda gani?

Siku mbili baada ya mashambulizi kuanza, Trump alisema hatua za kijeshi zilitarajiwa kudumu kwa "wiki nne hadi tano, lakini tuna uwezo wa kuendelea kwa muda mrefu zaidi".

Siku ya kwanza, Waziri Mkuu wa Israeli Benjamin Netanyahu alisema operesheni hiyo "itaendelea kwa muda mrefu kukiwa na ulazima wa kufanya hivyo".

Vita hivyo vimesababisha moja ya usumbufu mkubwa zaidi kwa usafiri wa kimataifa tangu janga la Covid-19, huku anga za juu zikifungwa na maelfu ya safari za ndege zikisitishwa Mashariki ya Kati.

Mashirika ya ndege ikiwemo Emirates na Etihad yameweza kupeleka idadi ndogo ya ndege kuwarudisha nyumbani raia kutoka Dubai na Abu Dhabi hadi Uingereza na nchi zingine za Ulaya. Safari za ndege za kibiashara bado zimesimamishwa.

Safari za ndege kutoka Qatar zilisitishwa kutokana na kufungwa kwa anga katika eneo hilo, lakini siku ya Alhamisi Qatar Airways ilitangaza kuwa itaanzisha safari za ndege zenye kutoa misaada kutoka Mashariki ya Kati hadi miji kadhaa ya Ulaya.

Serikali ya Uingereza inatarajiwa kupeleka ndege ya kukodi kutoka Muscat nchini Oman, takriban maili 451 kutoka Dubai, na kurudi Uingereza ili kuwarudisha baadhi ya raia waliokwama.

Shirika la Wakimbizi la Umoja wa Mataifa, UNHCR, linasema kuongezeka kwa vurugu kote Mashariki ya Kati na kwingineko tayari kumesababisha usumbufu kwa idadi kubwa ya watu.

Ilisema inakadiriwa kuwa watu 100,000 waliondoka Tehran katika siku mbili za kwanza kufuatia mashambulizi hayo. Nchini Lebanon, ilisema watu 58,000 walikuwa wamejihifadhi katika maeneo ya pamoja.

Nchini Syria, ilisema kwamba karibu Washami 10,000 na karibu Walebanoni 1,000 walivuka kutoka Lebanon mnamo Machi 2, karibu mara tatu ya wastani wa kila siku.

Waliochangia taarifa za ziada ni pamoja na Olivia Ireland, Robert Greenall, Hafsa Khalil, Gabriela Pomeroy na BBC Persian.