Mtoto wangu wa miaka sita ana shida ya kuongea, je, niwe na wasiwasi?

Wazazi, mara nyingi hukumbana na hali zinazoweza kuwaletea wasi wasi au aibu, kama kuchelewa kwa mtoto kuongea au kutumia lugha ipasavyo.

Wakati watoto wenzao wanavyoonekana kukua kawaida, unagundua kuwa mtoto wako anakosa uwezo wa kujieleza kwa urahisi, na maneno anayoyasema hayaeleweki.

Kutokubalika au maoni ya kuudhi kutoka kwa wenzake shuleni husababisha kupoteza kujiamini na kuumiza moyo wa wazazi.

Je, tunapaswa kujua nini kuhusu kuchelewa kwa kujenga lugha au kuongea?

Kwa nini hali hii hutokea, je ni jambo la kuwa na wasiwasi, na nini cha kufanya unapokabiliana na tatizo kama hili?

Akizungumza na BBC News Africa kwa njia ya simu, mama ambaye aliomba kutotajwa jina lake, anasimulia hali ya binti yake wa miaka sita anayekabiliwa na kuchelewa kuongea.

"Nina watoto wanne. Binti yangu pekee, mtoto wangu wa tatu, alikuwa tayari shuleni awali, lakini alikuwa na ugumu wa kuzungumza ipasavyo. Alikua kawaida kama mtoto mwingine yeyote. Nilidhani tatizo hili ni kipindi tu cha kawaida, lakini alipo fika miaka minne, niliweza kuona kuwa, ikilinganishwa na watoto wa umri wake, bado alikuwa nyuma katika lugha," anasema.

Mama huyo anaongeza: "Alikuwa na kithembe cha ulimi kilichomfanya aseme baadhi ya maneno vibaya. Kwa mfano, kusema 'Bic' alisema 'it is bic'. Anaweza kuzungumza hivyo, lakini huwezi kuelewa anachosema."

Wazazi wengi hukabiliana na changamoto kama hizi bila kujua jinsi ya kuzitatua.

Dk. Marie Zamoto, mtaalamu wa kuzungumza kutoka Dakar, anasema ni muhimu kutofautisha kati ya kuchelewa kwa lugha na kuchelewa kuongea.

Wazazi wengi hupata matatizo ya aina hii bila kujua hasa jinsi ya kukabiliana nayo.

Kulingana na Dk. Marie Zamoto, mtaalamu wa anayeishi Dakar, kwanza ni muhimu kutofautisha kati ya kile kinachohusiana na kuchelewa kwa lugha na kile kinachohusiana na kuchelewa kuongea.

Kuelewa kuchelewa kwa lugha na kuongea

"Tunazungumza juu ya ucheleweshaji wa kuongea, wakati ni ugumu wa kutamka na kutamka maneno," alisema. Kwa upande mwingine, tunapozungumza kuhusu kuchelewa kwa lugha, "inahusu maudhui ya ujumbe. Kwa hiyo kila kitu kinachohusiana na msamiati, sarufi na muundo wa sentensi."

Kwa maneno mengine, "unapokuwa na mtoto ambaye anaongea kidogo, anayetunga sentensi rahisi sana, sentensi ambazo zinaweza kuwa sio sahihi, ambaye ana shida kusimulia hadithi au hata kuzielewa, huko ni kuchelewesha lugha."

"Ucheleweshaji wa lugha ni zaidi kuhusu aina ya sauti ya maneno. Kwa hiyo, ni ugumu wa kutamka kwa uwazi, katika kutamka sauti fulani. Kimsingi, mtoto ana msamiati, lakini maneno yao yanapotoshwa," alielezea.

Sababu za kuchelewa kwa lugha na kuongea

Kama ilivyobainishwa na mtaalamu wa kuzungumza, sababu za kuchelewa kwa lugha au kuongea mara nyingi ni nyingi.

"Watoto waliozaliwa kabla ya wakati (njiti) au waliokumbana na matatizo wakati wa kuzaliwa wanaweza kukumbana na uchelewa huu," anasema.

Hata hivyo, kutozaliwa kwa wakati (njiti) haimaanishi kila mara kuwa mtoto atachelewa kuongea au kutumia lugha.

Mazingira ya mtoto pia yanachangia.

Mfano ni kipindi cha COVID, ambapo watoto walipokuwa wakiwa peke yao, ukosefu wa mwingiliano na wengine ulisababisha kuchelewa kwa lugha.

Historia ya kifamilia pia inaweza kuwa sababu: mtoto mwenye mzazi aliyewahi kuchelewa kuongea ana uwezekano wa kukumbana na changamoto kama hizo.

Zaidi, watoto wenye matatizo ya hisia, fahamu, au kihisia wako katika hatari kubwa zaidi.

Nini cha kufanya mtoto akichelewa kwa lugha au kuongea?

Mama mdogo aliyesimulia hadithi hii anaeleza kuwa binti yake anachekwa na wenzake shuleni, hali inayomfanya kupoteza kujiamini.

Dk. Zamoto anashauri kuwa, mara tu unapohisi kuna tatizo kwa mfano, mtoto wa miaka miwili anayesema maneno chini ya 50 au ambaye haongei sentensi nyingi ni wakati wa kuwa na wasiwasi.

Ikiwa mtoto wa miaka mitatu anazungumza sentensi zisizoeleweka na wengine hawawezi kuelewa, ni ishara ya kuangalia tatizo.

Anashauri wazazi kushauriana na daktari wa ENT (mtaalamu wa masikio, pua, na koo) kwanza, kisha mtaalamu wa kuzungumza ili kufuatilia maendeleo ya mtoto.

Mbinu za kusaidia mtoto wako

Kuzungumza na mtoto wako, hata akiwa mdogo, ni muhimu.

Mwambie unachofanya, unachokiona, au unachohisi. Kusoma hadithi, kuuliza maswali, na kuingiliana mara kwa mara kunasaidia sana.

Dk. Zamoto pia anapendekeza kuwa matumizi ya vifaa vya kidijitali kama kibao cha kuandikia hayapaswi kuzuilia mwingiliano wa mtoto na watu wengine.

"Mtoto akikaa muda mrefu mbele ya skrini, huwezi kuendeleza ujuzi wake wa lugha kwa sababu haingiliani na wengine," anasema.

Njia bora daima ni kucheza pamoja na mtoto: michezo ya bodi, michezo ya kuigiza, au fumbo.

Wakati mtoto anasema neno vibaya, usimtaje au kumkosoa.

Badala yake, mwongoze kwa mfano: kama anasema "papa" akimaanisha "cake" badala ya "castle", useme, "Ah, ndiyo, ni kasri nzuri sana," huku ukisisitiza neno sahihi bila kumwonyesha kosa.