Je, Kwanini hatukumbuki maisha yetu tukiwa watoto wachanga?

Siku tulipozaliwa, hatua zetu za kwanza, na maneno yetu ya mwanzo ni matukio ya muhimu sana katika maisha yetu.

Hata hivyo, hatukumbuki hata mojawapo ya matukio hayo.

Kwa nini hali hii hutokea?

Kwa miongo kadhaa, wanasayansi wa neva na wanasaikolojia wamekuwa wakitafakari na kuchunguza swali hili.

Kutoweza kwetu kukumbuka matukio mahususi ya miaka ya mwanzo ya maisha hujulikana kitaalamu kama usahau wa utotoni (infantile amnesia).

Nadharia mbalimbali zimeibuliwa katika juhudi za kuielezea hali hii.

Profesa Nick Turk-Browne, mtaalamu wa saikolojia na upasuaji wa neva kutoka Chuo Kikuu cha Yale, Marekani, anasema kuwa mjadala huu kwa kiasi kikubwa unazunguka maswali makuu mawili.

Kwa mujibu wa Profesa Turk-Browne, hadi mwongo mmoja uliopita, watafiti wengi waliamini kuwa watoto wachanga hawatengenezi kumbukumbu.

Baadhi walihusisha hali hiyo na ukosefu wa utambulisho wa nafsi au uwezo wa kuzungumza.

Nadharia nyingine inayoelezwa na Profesa Turk-Browne ni kwamba hatuwezi kutengeneza kumbukumbu hadi kufikia takribani umri wa miaka minne, kwa sababu hipokampasi—sehemu ya ubongo inayohusika na kuunda kumbukumbu mpya—haijakomaa kikamilifu.

Kuchambua ubongo wa mtoto

Hata hivyo, utafiti uliotolewa mapema mwaka huu na Profesa Turk-Browne mwenyewe unaonyesha matokeo yanayopingana na dhana hiyo.

Timu yake iliwachunguza watoto 26 wenye umri kati ya miezi minne na miaka miwili. Walioneshwa mfululizo wa picha huku shughuli za hipokampasi zao zikichunguzwa kwa kutumia teknolojia ya uchunguzi wa ubongo.

Baadaye, watoto walioneshwa picha moja ya awali pamoja na picha mpya, na watafiti walifuatilia mwelekeo wa macho yao ili kubaini ni picha ipi waliitazama kwa muda mrefu zaidi.

Ikiwa mtoto alitazama picha ya zamani kwa muda mrefu zaidi, watafiti walichukulia hilo kama ishara ya kuwa alikuwa ameikumbuka na kuweza kuitambua kama ilivyopendekezwa na tafiti zilizopita.

Matokeo yalionesha kuwa, kadiri hipokampasi ya mtoto ilivyoonyesha shughuli zaidi alipoona picha kwa mara ya kwanza, ndivyo alivyokuwa na uwezekano mkubwa wa kuikumbuka baadaye hasa kwa watoto walio na umri wa zaidi ya miezi 12.

Hii inaashiria kuwa hipokampasi huanza kuwa na uwezo wa kuhifadhi kumbukumbu ifikapo mwaka mmoja wa maisha.

Ziko wapi kumbukumbu zetu za awali?

Profesa Turk-Browne anasema kuwa utafiti wake ni "hatua ya kwanza" kuelekea kuthibitisha ikiwa watoto kweli huunda kumbukumbu kupitia hipokampasi, ingawa utafiti zaidi bado unahitajika.

"Kama tunazihifadhi kumbukumbu hizo, hilo linazua maswali ya kuvutia sana: Je, kumbukumbu hizo bado zipo? Je, zinaweza kufikiwa tena?" anauliza.

Utafiti wa mwaka 2023 ulionyesha kuwa panya waliokuwa wamejifunza njia ya kutoka kwenye mtaro wakiwa wachanga walikuwa wamesahau njia hiyo walipofikia utu uzima.

Hata hivyo, kwa kuchochea kimakusudi maeneo ya hipokampasi yaliyohusika na ujifunzaji wa awali, kumbukumbu hizo ziliweza kufufuliwa tena.

Ikiwa hali kama hiyo inaweza kutokea kwa wanadamu bado haijathibitishwa kisayansi.

Profesa Catherine Loveday, mtaalamu wa saikolojia ya neva kutoka Chuo Kikuu cha Westminster, Uingereza, naye anaamini kuwa watoto wachanga wana uwezo wa kutengeneza kumbukumbu angalau ifikapo wakati wanapoweza kuzungumza.

"Tunajua kuwa watoto wadogo hurudi kutoka chekechea na kusimulia yaliyojiri, lakini baada ya miaka michache hawakumbuki tena. Hii inaonyesha kuwa kumbukumbu huwa zipo tatizo ni kwamba hazidumu," anasema.

"Swali kuu ni kwa kiwango gani kumbukumbu hizo huhifadhiwa kwa muda mrefu. Je, zinatoweka haraka? Na je, ni kumbukumbu za fahamu ambazo tunaweza kuzifikiria na kuzitafakari kwa kina?" anaongeza.

Je, Kumbukumbu Zetu za Awali ni za kweli?

Kile kinachochanganya zaidi kuhusu usahau wa utotoni ni ugumu wa kubaini kama kile mtu anachokikumbuka kama kumbukumbu ya kwanza kweli kilitokea.

Watu wengi hudai kukumbuka tukio walipokuwa watoto wachanga au wakiwa katika kitanda cha mtoto.

Lakini Profesa Loveday anasema kuwa kumbukumbu kama hizo huenda si za kweli, bali ni matokeo ya ubongo kutengeneza picha ya tukio kutokana na hadithi walizosimuliwa au taarifa nyingine.

"Kumbukumbu huwa ni ujenzi upya kila mara. Ukipewa taarifa ya kutosha kuhusu tukio, ubongo wako unaweza kuunda kumbukumbu inayoonekana kuwa halisi kabisa," anafafanua.

"Kinachozungumziwa hapa hasa ni fahamu, na fahamu ni jambo gumu sana kulielezea au kulipima kisayansi," anaongeza.

Profesa Turk-Browne anaamini kuwa fumbo la usahau wa utotoni linagusa kiini cha utambulisho wetu kama binadamu.

"Ni suala la utambulisho wetu binafsi," anasema.

"Wazo la kwamba tuna pengo la kumbukumbu katika miaka yetu ya mwanzo, ambapo hatukumbuki chochote, linawafanya watu wengi kutafakari kwa kina kuhusu wao ni nani."