Iran yatishia kushambulia kinu cha nyuklia cha Dimona Israel

Afisa wa jeshi la Iran amesema kuwa jaribio lolote la Marekani au Israel la kutaka kuupindua utawala wa Iran kupitia "machafuko ya silaha" litakabiliwa na jibu la moja kwa moja ambalo linaweza kujumuisha kulenga kinu cha nyuklia cha Dimona cha Israel.

Afisa huyo aliongeza, katika matamshi yaliyobebwa na tovuti ya habari ya Iran, kwamba "kuanzisha mpango wowote unaolenga kuuangusha utawala kutailazimu Iran kulenga miundombinu ya nishati ya eneo hilo."

Ingawa Israel haijawahi kukiri rasmi kumiliki silaha za nyuklia, tathmini nyingi za kimataifa zinaonyesha kuwa inamiliki silaha hizo. Mpango wake wa nyuklia unachukuliwa kuwa moja ya silaha za siri zaidi za maangamizi makubwa duniani.

Israel haijatia saini Mkataba wa Kuzuia Uenezaji wa Silaha za Nyuklia, mkataba wa kimataifa unaolenga kuzuia kuenea kwa aina hii ya silaha.

Kwa sababu hii, vifaa vyake vya nyuklia haviko chini ya mfumo wa ulinzi wa Wakala wa Kimataifa wa Nishati ya Atomiki, ambayo inaruhusu wakala kufanya ukaguzi wa mara kwa mara wa vifaa vya nyuklia katika nchi ambazo zimejiunga na mkataba.

Uwezo wa nyuklia wa Israeli umebakia kuwa mada ya makadirio ya kijasusi yasiyo na uhakika tangu miaka ya 1960, ilipoanza kuendesha kinu cha nyuklia cha Dimona kwenye jangwa la Negev.

Katikati ya miaka ya 1980, sehemu ya uwezo huo ilifichuliwa baada ya fundi wa zamani wa kinu Mordechai Vanunu kupatia gazeti la Uingereza maelezo na picha za kile alichosema ni vichwa vya nyuklia vya Israel.

Habari iliyofichuliwa na Vanunu ilisababisha kutathminiwa upya kwa makadirio ya hapo awali ya ukubwa wa ghala la nyuklia la Israel, ambalo mwaka 2003 lilikadiriwa kuwa si chini ya vichwa 100 vya nyuklia na ikiwezekana 200.

Hakuna ushahidi kwamba Israel imefanya jaribio la nyuklia lililokubaliwa hadharani. hatahivyo, watafiti wengine wanapendekeza kwamba mlipuko unaoshukiwa wa nyuklia kusini mwa Bahari ya Hindi mnamo 1979 unaweza kuwa jaribio la nyuklia la Israeli, labda lilifanywa kwa ushirikiano na Afrika Kusini, ingawa hii bado haijathibitishwa.

"Kizuizi cha mwisho"

Muda mfupi baada ya kuanzishwa kwa Taifa la Israel mwaka 1948, baadhi ya viongozi wake walianza kuonyesha nia ya kuendeleza uwezo wa nyuklia kama njia ya kufikia kile kilichoelezwa kuwa "uzuiaji wa mwisho".

Mnamo 1952, Tume ya Nishati ya Atomiki ya Israeli ilianzishwa, ambayo ilifanya kazi kwa karibu na jeshi.

Kufikia 1953, Israeli ilikuwa imeanza kuchimba urani kutoka kwa fosfeti katika jangwa la Negev, na pia ilikuwa imeunda uwezo wa kiufundi unaohusiana na utengenezaji wa nyenzo za kimsingi zinazohitajika kwa mpango wa nyuklia.

Ili kubuni na kujenga kinu cha nyuklia, Israel iliomba usaidizi kutoka kwa Ufaransa, ambayo ilikubali kushirikiana nayo.

Kulingana na makadirio ya watafiti katika masuala ya usalama wa kimataifa, makubaliano ya siri yalifanywa mwishoni mwa miaka ya 1950 kati ya Ufaransa na Israeli ambayo yalisababisha ujenzi wa kinu cha Dimona katika jangwa la Negev.

Kiwanda cha nyuklia cha Dimona hapo awali kiliwasilishwa kama kiwanda cha nguo, kituo cha kilimo, na kituo cha utafiti wa madini. Hatahivyo, mnamo 1960, Waziri Mkuu wa Israeli wa wakati huo David Ben-Gurion alitangaza utata huo kuwa kituo cha utafiti wa nyuklia kilichojengwa "kwa madhumuni ya amani."

Marekani ilikuwa imeelezea wasiwasi wake baada ya picha zilizopigwa na ndege za kijasusi za U.S. U-2 mnamo 1958 kufichua kazi ya ujenzi kwenye kinu huko Dimona.

Katika miaka ya 1960, wakaguzi wa Marekani walitembelea kituo hicho mara kadhaa, lakini hawakuweza kuunda picha kamili ya shughuli zilizokuwa zikifanyika huko.

Baadhi ya watafiti wa usalama wa kimataifa wanakadiria kuwa Israel imechukua hatua za kuficha sehemu za kituo hicho, ikiwa ni pamoja na kuweka paneli bandia za kudhibiti na kufunga korido zinazoelekea katika baadhi ya maeneo ndani ya jengo hilo.

Wakaguzi wa wakati huo walisema hakukuwa na mpango wazi wa kisayansi au wa kiraia wa nishati ya nyuklia ili kuhalalisha ujenzi wa kinu cha ukubwa huu, ambacho wataalam wengine walizingatia dalili ya mpango unaowezekana wa kutengeneza silaha ya nyuklia.

Mnamo 1968, tathmini ya CIA ilihitimisha kuwa Israeli ilikuwa imeanza kutengeneza silaha za nyuklia, baada ya miaka ya uvumi kuhusu ukubwa wa silaha zake za nyuklia.

Kesi ya Vanunu

Mnamo 1986, Mordechai Vanunu, ambaye alifanya kazi kama fundi katika kituo cha nyuklia cha Dimona, alitoa kwa gazeti la Uingereza la The Sunday Times habari na picha kuhusu mpango wa nyuklia wa Israeli.

Uvujaji huu ulichangia kuongezeka kwa imani miongoni mwa wataalamu wengi kwamba Israel inamiliki silaha za nyuklia.

Kabla ya kufichua mengi kwa vyombo vya habari, mwanamke mmoja ambaye baadaye alitambulika kuwa wakala wa Israel, alimrubuni kutoka London baada ya kumshawishi kusafiri naye hadi Roma. Huko, maajenti wa Israeli walimtilia dawa na kumsafirisha kwa siri hadi Israel.

Vanunu alihukumiwa kwa kosa la uhaini katika kesi iliyofunguliwa na kuhukumiwa kifungo cha miaka 18 jela.

Marehemu Waziri Mkuu wa Israel Shimon Peres, ambaye anasifiwa kwa kuwa na jukumu kubwa katika kuendeleza mpango wa nyuklia wa Israel, alisema kuwa alichofanya Vanunu kilisababisha madhara makubwa kwa usalama wa Israel.

Wasiwasi wa Kiarabu

Nchi kadhaa za Mashariki ya Kati zimeelezea wasiwasi wake kuhusu uwezekano wa Israel kumiliki mpango wa silaha za nyuklia.

Baadhi ya nchi katika kanda hiyo zimeishutumu Marekani kwa kutumia viwango viwili, kupuuza mpango wa nyuklia wa Israel huku zikidai kuwa nchi nyingine, kama vile iliyokuwa Iraq, Iran, na Syria, ni tishio kwa sababu ya madai yao ya kumiliki silaha za maangamizi makubwa.

Mnamo mwaka wa 2004, Mkurugenzi Mkuu wa wakati huo wa Wakala wa Kimataifa wa Nishati ya Atomiki, Mohamed ElBaradei, aliitaka Israel kujiunga na Mkataba wa Kuzuia Uenezaji wa Silaha za Nyuklia na kuachana na silaha zake za nyuklia, akisema kwamba hii inaweza kuchangia kuimarisha amani Mashariki ya Kati.

ElBaradei alionya kwamba imani kwamba umiliki wa Israeli wa silaha hizi unaifanya kuwa salama zaidi inaweza kuwa ya kupotosha, kwa sababu nchi nyingine katika eneo hilo zinaweza kuhisi kutishiwa na uwepo wake.