Tunachokifahamu kuhusu silaha za nyuklia za Israel

Ni siri iliyo wazi: Israel inamiliki silaha zake za nyuklia, kuanzia miaka ya 1960.

Si jambo ambalo Israeli imekiri hadharani.

Wiki iliyopita, ilidai kuwa Iran ilikuwa "inakaribia kupata silaha za nyuklia," Israel ilianzisha mashambulizi dhidi ya nchi hiyo.

Iran imejibu kwa makombora ya balistiki, na nchi zote mbili sasa zimezama katika mzozo unaoongezeka.

"Israel ndio taifa pekee katika Mashariki ya Kati lenye silaha za nyuklia," Xavier Bohigas, daktari wa Fizikia na mtafiti katika Kituo cha Delàs cha Mafunzo ya Amani, chombo huru kinachochambua amani, usalama, ulinzi na silaha, aliiambia BBC Mundo.

Iran ina uranium iliorutubishwa hadi asilimia 60, Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA) lilisema mwezi Machi, lakini, kama Bohigas anavyoeleza, "ili kutengeneza bomu la nyuklia, ni lazima irutubishwe zaidi ya 90%.

Zaidi ya hayo, Israel haikutia saini Mkataba wa Kuzuia Uenezaji wa Nyuklia (NPT), tofauti na nchi nyingine kama vile Iran, Marekani na Urusi.

Hii ina maana kwamba haiko chini ya mkataba huo, kama watia saini wengine, ambao wanakabilkiwa na ukaguzi wa mara kwa mara wa vifaa vyao vya nyuklia.

Hata hivyo, ni mwanachama wa IAEA, ambapo hawakabiliwi na ukaguzi wa lazima wa vifaa vyake vya nyuklia

Kutoka kwa chanzo kimoja cha moja kwa moja: Mhandisi wa nyuklia wa Israeli Mordechai Vanunu, ambaye alifanya kazi katika kiwanda cha nyuklia cha Israeli na, baada ya kufukuzwa kazi, alizungumza na The Sunday Times mnamo 1986.

Kisha akauambia ulimwengu kwamba Israeli ilikuwa na mpango wa nyuklia unaendelea. Hili lilimfanya afungwe miaka gerezani.

Amimut

Sera rasmi ya Israeli juu ya umiliki wa silaha za nyuklia inajulikana kama amimut, au "utata wa makusudi," kwani, kama tunavyosema, haijathibitisha au kukanusha umiliki wa silaha za nyuklia za aina yoyote.

"Mwenendo huu [wa amimut] bila shaka ni mchango wa kipekee zaidi wa Israel katika enzi ya nyuklia," Avner Cohen, profesa wa masomo ya kutoeneza silaha na mtaalam wa masuala ya nyuklia ya Israeli, alielezea katika ripoti kwa House of Lords ya Uingereza.

Na sio sera mpya.

Shimon Peres, ambaye alikuwa Waziri Mkuu na Rais wa Israeli, alizungumza juu ya hili katika wasifu wake.

"Tulijifunza kuwa utata una nguvu kubwa (...) Shaka ilikuwa kizuizi chenye nguvu kwa wale waliotaka mauaji ya pili ya Holocaust."

Sera hii ya "kutoweka kwa nyuklia ndiyo mafanikio makubwa zaidi ya kimkakati na kidiplomasia ya Serikali," Cohen alibainisha.

Kwa kukubaliwa na jumuiya ya kimataifa, inamruhusu kuwa na "dunia zote mbili bora zaidi," mtaalam anaelezea.

"Israel haina ufahamu kwa chaguo lake yenyewe, na ndivyo hivyo. Hivyo ndivyo. haijawahi kuwa sehemu ya NPT na, kwa hivyo, haitakiwi kufanyiwa ukaguzi wa mara kwa mara," Bohigas alielezea BBC Mundo.

Wakati katika masuala yote ya kijeshi "si Israel au nchi nyingi zina uwazi katika suala la nyuklia," Bohigas anafafanua.

"Kwa njia hii, inaonekana kama analinda maslahi yake. Kinachotokea ni kwamba tunajua ana mpango wa nyuklia, tunajua alikuwa na mfululizo wa mabomu, na tunajua anaweza kutumia," anaelezea daktari katika Fizikia.

"Kwa hiyo, uwazi huu umevunjwa tu na taarifa za nje, si kwa Israel kutangaza au kukataa kutangaza nia yake."

Cohen alieleza katika ripoti yake kwamba utata huu unairuhusu Israel "kujilinda dhidi ya vitisho vilivyopo, pamoja na sifa ya kisiasa inayohusishwa na silaha za nyuklia, bila malipo yoyote - kisiasa, kidiplomasia, au hata maadili - kwa milki ya nyuklia."

Gazeti huru la kila siku linalomuunga mkono Netanyahu Israel Hayom , gazeti kubwa zaidi linalosambazwa nchini humo, liliandika makala ndefu kwa nini Israel ina "siri" kuhusu uwezo wake wa nyuklia.

Kulingana na gazeti hili, "lengo kuu la Israeli ni kuzuia kuenea kwa nyuklia kwa gharama yoyote," na kwa hivyo, wafuasi wa sera ya amimut "wanahoji kwamba kuacha sera hii kunaweza kusababisha kuongezeka kwa kuenea kwa nyuklia katika Mashariki ya Kati" na kusababisha mashindano ya silaha.

Kituo cha Kudhibiti Silaha na Kutoeneza Silaha kinasema kwamba ukosefu huu wa uwazi ni "kizuizi kikuu cha kuanzisha eneo lisilo na silaha za maangamizi makubwa katika Mashariki ya Kati."

Na hii, anasema, inawakilisha changamoto ya mara kwa mara.

Je, inajulikanaje kuwa Israel ina mpango wa nyuklia?

Taarifa za kwanza kuhusu uwezo wa nyuklia wa Israel zilitoka katika mkataba wa mwaka 1962 wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuhusu makubaliano kati ya Ufaransa na Israel ambayo yalipelekea kujengwa kwa kiwanda cha nyuklia huko Dimona, kusini mwa nchi hiyo katika miaka ya 1950.

"Ushirikiano na Ufaransa ulikuwa ni kujenga kinu ili kupata plutonium," anaelezea Bohigas.

Utafutaji wa Ramani za Google kwa jiji hilo unaonyesha kuwa Kituo cha Utafiti wa Nyuklia cha Negev kiko umbali wa kilomita 10, katikati ya jangwa.

Hapo awali, kiwanda hicho kilielezewa kama kiwanda cha nguo, eneo la utafiti wa metallurgiska, na kiwanda cha kilimo.

Baadaye, pia katika miaka ya 1960, Waziri Mkuu wa wakati huo wa Israeli David Ben-Gurion alirejelea hadharani mpango wa nyuklia wa Israeli.

Ilikuwa katika hotuba mbele ya Knesset (Bunge) na alisema kuwa kituo cha utafiti wa nyuklia kilikuwa na "madhumuni ya amani."

Kama Bohigas anavyoeleza, ni uchunguzi wa Idara za Ulinzi na Nishati za Marekani ambao unabainisha kuwa "ni wazi kwamba Israel ina mpango wa silaha za nyuklia."

Kutenguliwa kwa nyaraka nyeti za serikali kunaonyesha kuwa, angalau kufikia 1975, serikali ya Marekani ilikuwa na uhakika kwamba Israel ina silaha za nyuklia.

Lakini kuna jambo muhimu katika historia ya nchi, na ina jina: Mordechai Vanunu.

Malalamiko kwa gazeti la Sunday Times

Ilikuwa katika miaka ya 1980 ambapo mpango wa nyuklia wa Israeli ulijulikana kwa undani zaidi.

Vanunu alikuwa mfanyakazi wa zamani katika kinu cha nyuklia cha Dimona ambaye alitumia miaka tisa kufanya kazi kwenye kituo hicho hadi 1985.

Lakini kabla ya hapo, alichukua picha mbili za kiwanda hicho.

Picha zilionyesha vifaa vya kuchimba nyenzo za mionzi kwa utengenezaji wa silaha na maabara ya muundo wa kifaa cha nyuklia.

Mnamo 1986, alijiunga na kikundi cha kupinga nyuklia huko Sydney, Australia, na hapo ndipo alikutana na mwandishi wa habari wa kujitegemea wa Colombia, Oscar Guerrero, ambaye alimshawishi kuchapisha picha hizo.

Kisha akawasiliana na mwandishi wa habari Peter Hounam wa gazeti la Uingereza The Sunday Times.

Hounam aliambia kipindi cha Historia cha Mashahidi wa BBC kwamba Vanunu anaamini kwamba kwa kufichua maelezo haya, Israel itapokea shinikizo la kimataifa la kuzuia mpango wake wa nyuklia.

Hata hivyo, hakuna lolote kati ya hayo lililotokea.

Vanunu alinyweshwa dawa, kutekwa nyara na kupelekwa Israel, kulingana na mashahidi . Baada ya kesi, Israel ilimhukumu kifungo cha miaka 18 jela kwa kosa la uhaini na ujasusi kwa kufichua siri za silaha za nyuklia za nchi hiyo.

Aliachiliwa mwaka wa 2004. Alisema wakati huo kwamba "alijivunia na kufurahishwa na kile alichokifanya." Baada ya kuachiliwa, alihukumiwa tena na sasa amepigwa marufuku kuwasiliana na wageni au kuondoka Israel.

Na kufuatia ufunuo huo wa Vanunu, ilikubaliwa wazi kwamba Israeli ilikuwa na mpango wa silaha za nyuklia.

Israel ina kiwango gani cha silaha za nyuklia?

Kulingana na Vanunu, wataalamu wa wakati huo walikadiria kuwa Israel ilikuwa na vichwa vya nyuklia kati ya 100 na 200, ambavyo pia vinajulikana kama vichwa vya vita.

Hivi sasa, taasisi zinazohusika na ufuatiliaji wa shughuli za nyuklia, kama vile Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Amani ya Stockholm, inakadiria kuwa Israeli ina karibu vichwa 90 vya vita.

Na plutonium inayohitajika kwa silaha za kiwango cha nyuklia inaaminika kuwa ilitolewa katika kinu cha utafiti cha IRR-2 katika Kituo cha Utafiti wa Nyuklia cha Negev karibu na Dimona.

Kulingana na habari rasmi iliyotolewa na Israeli, hiki ni kinu cha mafuta cha megawati 26, lakini wengine wanaona kuwa kudharau uwezo wake.

Kama ilivyo kwa mpango mzima wa nyuklia wa Israel, kinu hiki hakiko chini ya ulinzi wa IAEA— hatua za kiufundi ambazo wakala huo unatumia ili kuthibitisha kwa uhuru kwamba vifaa vya nyuklia havitumiwi vibaya na kwamba nyenzo za nyuklia hazielekezwi kutoka kwa matumizi ya amani.

Lakini wanahesabuje idadi ya vichwa vya nyuklia ambavyo Israeli inamiliki ikiwa Israeli haitoi habari?

"Mashirika ya kimataifa hufuatilia na kukadiria kila mwaka idadi ya silaha," anasema Bohigas.

"Kwa upande wa nchi zilizo na taarifa chache, kama vile Israel au Korea Kaskazini, tunahesabu uzalishaji wao wa uranium au plutonium - kama ilivyo kwa Israel - katika miaka ya hivi karibuni, na kisha kusambaza data kutoka huko," anafafanua.

Kwa hivyo, mtaalam anatuambia, wanaangalia wakati mitambo ya nyuklia inayohusika imekuwa ikifanya kazi, utendaji wao umekuwaje, na kisha kufanya makisio.

Eneo lisilo na silaha za nyuklia?

Mwaka 2012, Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa lilipitisha azimio la kuitaka Israel kufungua mpango wake wa nyuklia kwa ukaguzi wa kimataifa.

Israel yenyewe, Marekani, na Kanada zilipiga kura kupinga hoja ya kuitaka Israel ijiunge na NPT.

Iran ilitia saini na kuridhia mkataba huu mwaka 1970. Lakini wiki hii, kufuatia mashambulizi ya Israel dhidi ya nchi hiyo, msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Iran Esmail Baghaei alithibitisha kwamba bunge linatayarisha nyaraka muhimu za kujiondoa.

Kwa upande mwingine, maombi ya maazimio ya kutangaza Mashariki ya Kati kuwa eneo lisilo na nyuklia yamekuwa yakiwasilishwa mara kwa mara kwenye Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa.

"Israel imekataa, na hata kuchukulia kuwa ni shambulio dhidi ya uadilifu wa eneo lake," Bohigas anaelezea.

Maelezo ya Israel, kwa mujibu wa taarifa zilizokusanywa katika nyaraka za vyombo vya habari za Taasisi ya Umoja wa Mataifa ya Utafiti wa Silaha, ni kwamba maazimio haya hayashughulikii hatari halisi katika eneo hilo.

Xavier Bohigas anasema kwamba "inatia wasiwasi kwamba serikali yoyote inapata na kumiliki silaha za nyuklia kwa sababu ya hatari inayohusishwa na kuwa nazo."

Na anaongeza: "Inatia wasiwasi wa ajabu kwamba Israel, ambayo imekiuka maazimio ya Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, imekiuka sheria za kimataifa na sheria za kimataifa za kibinadamu, bado ina silaha za nyuklia, na kwamba hakuna nchi nyingine inayoweza kuizuia, kupunguza hali hii na kuielekeza."