Eneo la Iraq ambapo wakazi wanaishi 'kwa hofu ya kifo kila dakika'

Kijiji kizuri cha Sargil kiko kwenye milima ya Kurdistan ya Iraq. Kwa vizazi vingi, wanakijiji kama Sherwan Sargal wametegemea shamba la komamanga, mlozi na tufaha kwa maisha yao, na sio hivyo tu, pia hukusanya matunda na mitishamba inayotumika kama viungo kutoka kwenye misitu mingine ya karibu.

Lakini kijiji hiki kiitwacho Sargil, kilichoko kilomita 16 kutoka mpaka wa Uturuki, kimezungukwa na kambi nyingi za kijeshi.

Moja ya ngome hizi, ziko katikati ya kilima cha magharibi, hufuatilia mienendo ya watu katika kijiji hiki kutoka sehemu ya juu, wakati msingi mwingine umejengwa ili kuwafuatilia upande wa mashariki.

Angalau vituo saba zaidi vya kijeshi vimejengwa hapa katika kipindi cha miaka miwili iliyopita, mojawapo kikiwa karibu na bwawa dogo ambalo lilikuwa likisaidia kusambaza maji katika kijiji cha Sargal, lakini eneo hilo sasa haliwezi kufikiwa na wakaazi.

"Kwa hakika hii ni aina ya uvamizi wa eneo la Wakurdi (Kurdistan ya Iraq), ambao sasa wamepoteza sehemu ya ardhi yao," anasema Shirvan, 50.

'Iliharibiwa na Waturuki.'

Jaribio linafanywa kukiburuta kwa nguvu kijiji cha Sargal, ambacho sasa kinajulikana kama 'No-go) au 'eneo la kutokwenda', kwenye uasi huu.

Hali pia inazidi kuwa tete katika eneo hili ambalo limeathiriwa na vita vya Uturuki dhidi ya Chama cha Wafanyakazi wa Kurdistan (PKK) kaskazini mwa Iraq. Huu ni ukanda mpana ambao PKK ilianzisha uasi wake kusini mwa Uturuki mnamo 1984.

Eneo hili la 'no-go' liko karibu na mpaka mzima kati ya Uturuki na Iraq, na kufikia kina cha takriban kilomita 40 katika baadhi ya maeneo.

Timu za Peacemakers, shirika la kutetea haki za binadamu lenye makao yake makuu nchini Kurdistan ya Iraq, linasema mamia ya raia wameuawa katika mashambulizi ya angani na ndege zisizo na rubani ndani na karibu na eneo la 'No -go'.

Kulingana na ripoti ya 2020 ya Bunge la Kurdistan, maelfu ya watu wamelazimika kuondoka kwenye ardhi zao na vijiji vizima vimeachwa tupu kutokana na mzozo huo.

Kijiji cha Sargil sasa kiko mstari wa mbele katika vita vya Uturuki dhidi ya PKK.

Wakati timu ya uchunguzi ya BBC Global Service ilipotembelea eneo hilo, ndege za Uturuki zilikuwa zikilipua kwa nguvu milima inayozunguka kijiji hicho, zikijaribu kuwaondoa wanamgambo wa PKK ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakifanya kazi katika mapango na mahandaki kaskazini mwa Iraq.

Kutokama na kupigwa makombora, sehemu kubwa ya ardhi karibu na Sargil iliungua moto.

"Kadiri sheria mpya zinavyotungwa, ndivyo mambo yatakavyokuwa mabaya zaidi kwetu," anasema Shirvan.

Uturuki imeongeza kwa kasi uwepo wake wa kijeshi ndani ya eneo la hilo katika miaka ya hivi karibuni, lakini hadi sasa kumekuwa na taarifa chache za umma kuhusu ongezeko hili.

Baada ya kuchambua picha za satelaiti za ripoti za vyanzo huru, BBC iliweza kubaini kuwa jeshi la Uturuki lilikuwa limejenga angalau vituo 136 vya kijeshi kaskazini mwa Iraq kufikia Desemba 2024.

Kulingana na uchambuzi wa BBC, Uturuki inadhibiti vilivyo zaidi ya kilomita za mraba 2,000 za ardhi ya Iraq kupitia mtandao wake mpana wa kambi za kijeshi.

Picha za satelaiti pia zinaonyesha kuwa jeshi la Uturuki limejenga angalau kilomita 660 za barabara kuunganisha mitambo yake ya kijeshi. Barabara hizi zimesababisha ukataji miti na zimekuwa na athari kubwa kwenye topografia ya milima ya eneo hilo.

Ingawa baadhi ya kambi hizi ni za miaka ya 1990, asilimia 89 kati yao zilianzishwa baada ya 2018, mwaka ambao Uturuki ilianza kuongeza uwepo wake wa kijeshi katika Kurdistan ya Iraqi.

Serikali ya Uturuki haikujibu maombi ya mahojiano na BBC lakini ilishikilia msimamo wake kwamba kambi zake za kijeshi ni muhimu ili kukabiliana na tishio la PKK, ambalo Ankara na nchi kadhaa za Magharibi, ikiwa ni pamoja na Uingereza, wanachukulia kuwa shirika la kigaidi.

Ukiwa umbali wa kilomita 4 tu kutoka mpaka kati ya Iraki na Uturuki, mji wa Kani Masi ni sehemu ya eneo la kutokwenda, na unaweza kutoa taswira ya aina gani ya hali ambayo Sargil anaweza kukumbana nayo katika siku zijazo.

Mji wa Kani Masi ulikuwa maarufu kwa uzalishaji wake wa tufaha, lakini sasa ni wakazi wachache tu waliosalia ambao bado wanafanya kazi hii.

Salam Saeed, mkulima kutoka eneo hilo hilo ambaye ardhi yake iko karibu sana na kituo kikubwa cha Kituruki, hajaweza kuzingatia mashamba yake ya mizabibu kwa miaka mitatu.

"Mara tu unapofika hapa, ndege isiyo na rubani inaruka juu yako na ikiwa ukikaa hapa kwa muda, haisiti kukulenga," aliambia BBC.

Jeshi la Uturuki lilianzisha kambi yake ya kwanza hapa miaka ya 1990 na limekuwa likifanya kazi ya kuimarisha uwepo wake hapo tangu wakati huo.

Kambi kuu ya kijeshi ya Uturuki, yenye kuta thabiti za kupinga shambulio lolote la kigaidi, minara ya uchunguzi na mawasiliano, na magari ya kivita na wafanyakazi, iko juu zaidi kuliko vituo vidogo vya kijeshi vilivyotawanyika karibu na Sargil.

Salam Saeed, kama wakazi wengine wa eneo hilo, anaelezea wasiwasi wake kwamba Uturuki hatimaye inataka kutwaa ardhi hizi.

"Wanataka tu tuondoke katika maeneo haya," anasema.

Ushawishi mdogo

Karibu na wilaya ya Kani Masi, timu ya BBC ilishuhudia jinsi majeshi ya Uturuki yalivyowarudisha nyuma walinzi wa mpaka wa Iraq waliohusika na kulinda mipaka ya kimataifa ya Iraq, kuwazuia kutekeleza majukumu yao.

Walinzi wa mpakani waliwekwa katika sehemu kadhaa ndani ya ardhi ya Iraq, moja kwa moja mbele ya vikosi vya Uturuki na hawakuweza kufika mpakani iwapo kutatokea mapigano yoyote.

"Maeneo na mitambo unayoona ni ya Kituruki," anasema Meja Jenerali Farhad Mahmoud, akionyesha safu ya milima upande wa pili wa bonde, takriban kilomita 10 ndani ya eneo la Iraq.

Anaongeza, "Hatuwezi hata kwenda mpakani kujua ni ngapi kati ya mitambo hii iliyopo."

Hadharani, serikali ya Iraq imelaani vikali uwepo wa wanajeshi wa Uturuki nchini humo. Lakini nyuma ya milango iliyofungwa, pia imekubali baadhi ya matakwa ya Ankara.

Mnamo 2024, vyama vilitia saini mkataba wa maelewano wa kushirikiana katika vita dhidi ya Chama cha Wafanyakazi wa Kurdistan (PKK).

Hata hivyo, waraka huo uliopatikana na BBC haujumuishi vikwazo vyovyote vya kuwepo kwa vikosi vya Uturuki ndani ya Iraq.

Iraq inaitegemea Uturuki kwa biashara, uwekezaji na usalama wa rasilimali za maji, huku migawanyiko ya kisiasa ya ndani ikidhoofisha uwezo wa serikali ya Iraq kuchukua msimamo mkali.

Serikali ya kitaifa ya Iraq haikujibu maombi ya maoni kutoka kwa BBC.

Wakati huo huo, watawala wa eneo la Kurdistan linalojitawala nusu la Iraq wana uhusiano wa karibu na Ankara kwa kuzingatia maslahi ya pande zote mbili na mara nyingi wamekuwa wakipuuza madhara yanayosababishwa na raia kutokana na operesheni za kijeshi za Uturuki.

Chama cha Kidemokrasia cha Kurdistan (KDP), adui wa jadi wa PKK, kinatawala Serikali ya Mkoa wa Kurdistan (KRG). Ameshika madaraka rasmi tangu mwaka 2005. Huu ulikuwa ni wakati tangu katiba ya Iraq kulipatia eneo hilo hadhi ya nusu-uhuru.

Uhusiano wa karibu wa KDP na Uturuki umekuwa na nafasi muhimu katika kuangazia umuhimu wa kiuchumi wa eneo la Kurdistan na kuimarisha msimamo wake dhidi ya wapinzani wake wa kisiasa katika eneo hilo na katika mahusiano yake na serikali ya Iraq huko Baghdad, ambayo inashiriki nayo katika mapambano ya kujitawala zaidi.

Hoshyar Zubri, mwanachama mkuu wa Politburo ya Kurdistan Democratic Party, alijaribu kulaumu PKK kwa uwepo wa Uturuki ndani ya Kurdistan ya Iraq.

Alisema kuwa wao (jeshi la Uturuki) hawawadhuru watu wetu, hawawakamata, hawaingilii mambo yao au kazi zao. "Lengo lake na shabaha yake pekee ni PKK," Zebari mjanja aliambia BBC.

Mzozo huo unaendelea bila kusitishwa, licha ya Abdullah Ocalan, kiongozi wa chama cha Wafanyakazi wa Kurdistan (PKK) aliyefungwa kwa muda mrefu, kuwataka wapiganaji wake kujisalimisha na kulivunja shirika hilo mwezi Februari.

Uturuki iliendelea kushambulia kwa mabomu maeneo ya Kurdistan ya Iraq, huku Chama cha Wafanyakazi wa Kurdistan (PKK) kikidai kuhusika na kuiangusha ndege ya Uturuki isiyo na rubani mwezi uliopita.

Ingawa matukio ya ghasia yamepungua nchini Uturuki tangu mwaka 2016, kulingana na utafiti wa Shirika la Kimataifa la Migogoro, NGO, yameongezeka nchini Iraq, ambako eneo la mpaka linakabiliwa na hatari zinazoongezeka za vifo vya raia na kufukuzwa.

Miongoni mwa waliofariki ni Alan Ismail, mgonjwa wa saratani mwenye umri wa miaka 24 ambaye alilengwa katika shambulio la anga mnamo Agosti 2023 alipokuwa kwenye safari ya mlimani na jamaa, Hashim Shakir.

Vikosi vya Uturuki vilikanusha shambulio hilo siku hiyo, lakini ripoti ya polisi ya BBC ilihusisha tukio hilo na ndege isiyo na rubani ya Uturuki.

Wakati Hashim aliwasilisha malalamishi kuhusu shambulio hilo kwa mahakama ya eneo hilo, vikosi vya usalama vya Wakurdi vilimkamata kwa tuhuma za kuunga mkono PKK na kumweka kizuizini kwa miezi minane.

"Ni kama kuua familia nzima, hatuna chochote kilichobaki, tumevunjika moyo," babake Alan, Ismail Chicho.

Aliongeza kuwa "wao (Waturuki) hawana haki ya kuua watu wetu katika nchi yetu."

Wizara ya Ulinzi ya Uturuki haikujibu ombi la maoni kutoka kwa BBC. Hata hivyo, vyombo vya habari hapo awali viliambiwa kuwa vikosi vya jeshi la Uturuki vinatii sheria na mipango ya kimataifa na kutekeleza operesheni zao zinazowalenga magaidi pekee, huku wakifanya kila juhudi kuwadhuru raia.

BBC imeona nyaraka zinazoonyesha mamlaka za Wakurdi zimefanya kazi kusaidia Uturuki kuepuka kuwajibika kwa vifo vya raia.

Nyaraka za siri zilizopatikana na BBC zinaonyesha kuwa mahakama ya Wakurdi ilifunga uchunguzi wa mauaji ya Alan, ikisema "mkosaji hajulikani".

Cheti chake cha kifo, kilichotolewa na mamlaka ya Kikurdi na kuonekana na BBC, kinasema kwamba alikufa kutokana na mlipuko wa 'mlipuko'.

"Kwenye vyeti vingi vya vifo, vinaandika tu sababu ya kifo kama 'mlipuko,'" anasema Kamran Usman wa Timu za Amani za Jamii, NGO ambayo inafuatilia vifo vya raia.

"Nadhani Serikali ya Mkoa wa Kurdistan haitaki kuiwajibisha Uturuki kwa kile inachofanya hapa," aliongeza.

Serikali ya Mkoa wa Kurdistan imesema kuwa 'wahasiriwa wengi' waliouawa katika mzozo kati ya Uturuki na Chama cha Wafanyakazi wa Kurdistan (PKK) wameandikishwa kuwa 'mashahidi wa kiraia', ikimaanisha kuwa waliuawa isivyo haki na wana haki ya kulipwa fidia.

Karibu miaka miwili baada ya mauaji ya Alan, familia yake bado inasubiri, ikiwa sio fidia, basi angalau kutambuliwa na Serikali ya Mkoa wa Kurdistan.

"Wangeweza angalau kutuma rambirambi zao. Hatuhitaji fidia yao," Ismail alisema.

Aliongeza, "Wakati mtu katika familia anaondoka, kila kitu kinaisha."

Imetafsiriwa na Dinah Gahamanyi