Sidee ayay haweenka cayaartoyda ah u tababartaan una ciyaaraan xilliga caadada?

"Waxaan fuulayay oo kasoo degayay ciyaarta barafka ee buurta Everest. Markii la gaaray illaa 8,000 oo qaybta sare ah, waqtigeygii caadada ayaa bilaabatay," ayay tiri Priyanka Mohite, haweeneydii ugu horreysay ee Hindi ah ee halkaasi gaarta.

"Waan daallanahay oo waxaan ku jiray laba iyo toban saacadood. Xilligaygii caadada waxaa iiga dhiman muddo toban cisho ah, balse daal iyo cimilo sare awgeed, waxa ay caadadu iigu timid si lama filaan ah, anigoo aan diyaar u ahayn, waxa aan markaasi isticmaalay waxyaabo yaryar oo macmal ah si aan suuf uga dhigto muddo labo maalmood ah.

Waxaan Priyanka kala hadalnay sida ay ula kulanto caadada xilliyadan aadka loo hadal hayo iyo sida ciyaartoyda haweenka ay ula qabsadaan caadada. Munaasabadda waa Koobka Adduunka Haweenka ee FIFA.

Sannadkan, kooxda kubbadda cagta New Zealand ayaa beddeshay dharkii ay ku ciyaarayeen tartankan Koobka Adduunka, si aysan uga welwelin wasakhowga caadada markii ciyaartoydu ay dharka cad xiran yihiin waxa ayna bilaabeen xirashada buume buluug ah.

Ma ahan wax ku cusub in ciyaartoyda haweenka ay ciyaaraan ama xitaa ay gaaraan guulo waaweyn xilliyadan oo kale.

Mirabai Chanu oo u dhalatay dalka Hindiya ayaa ku guulaysatay biladda qalinka ciyaartii Olombikada ee Tokyo iyadoo ku jirtay xilliga caadada. Xilli dambe ayey ka warrantay sida ay macquul ku tahay in haweeneydu ay maskax ahaan isu diyaariso xilligaasi.

Caadada ayaa ah caqabad ay la kulmaan ciyaartoyda haweenka ah, taasoo aan weli si cad looga hadlin.

Waxaan barannay sida tignoolajiyaddu ay nooga caawineyso la qabsiga isbeddelladan.

Miyay adag tahay in la ciyaaro xilliga dhiigga caadada?

Dumarku waa inay u adkaystaan dhibaatooyin badan sida dareenka caadada, calool xanuun, dhabar xanuun, lugo xanuun, daal, lallabbo xilliga caadada. Ciyaartoyda ma aha kuwo ka reebban xanuunnadaasi.

Xaaladdan oo kale, haweenka qaarkood waxay qaataan xanuun baabi'iyaha, laakiin ciyaartoyda si fudud uma qaadan karaan wax daawo ah sababo la xiriira siyaasadda ka hortagga daroogada.

Daraasad la sameeyay 2015 illaa 2016-kii ayaa lagu ogaaday in, in ka badan kala bar ciyaartoyda haweenka ee ugu sarreeya ay la kulmaan isbeddello hormoon ah inta lagu jiro caadada taas oo saameynaysa tababarkooda iyo waxqabadkooda garoonka.

Laakiin isbeddellada hormoonnadan ayaa qof walba si kala duwan u saameeya. Macluumaadkan ayaa hadda la tixgelinayaa iyadoo la qorsheynayo jadwalka tababarka ciyaartoyda.

Sidee ayay ciyaartoydu u dhaqmaan xilliyada caadada?

BBC-da ayaa la hadashay ciyaaryahan kubbada cagta ah oo lagu magacaabo Hannah Wilkinson, taasoo dhalisay goolkii ugu horreeyay ee Koobka Adduunka ee FIFA sanadkan.

Hanna waxay tiri, "Marka ay timaado in la ciyaaro kulan weyn, ciyaartoydu waxay rajeynayaan inaysan xilligooda noqon. Hadda xaaladdu way soo roonaatay. Tababarayaal iyo macallimiin badan ayaa bilaabay inay u tababaraan haweenka ciyaaraha fudud iyagoo tixgelinaya caadada."

Waxay xustay in waxa ugu horreeya ee la sameeyo ay tahay inaad maskax ahaan isu diyaariso inaad ciyaarto oo aad qabato shaqo jireed xitaa marka aad xilliga caadadaada ku jirto.

Tababaraha ku guulaystay Abaalmarinta Shiv Chhatrapati ee Harish Parab ayaa casharro jimicsi siinayey ciyaartooyda Maharashtra in ka badan soddon sano.

Waxa ay tiri, “Ardaydayadu waxa ay noo sheegaan marka ay caadada qabaan ama ay u timaaddo. Sidaas awgeed waxaanu wax ka beddeleynaa jimicsigooda. Waxaan ku celcelineynaa maalmahan si aysan u daalin. Haddii uu qofku dhiigga caadada ku dhaco maalinta tijaabada, waxa loo baahan yahay in maskax ahaan iyo jir ahaanba loo diyaariyo arrintaas.”

Hubi in cuntadoodu ay ku badan tahay iron-ka iyo kaalshiyamka. Dadka qaarkiis waxay qabaan baahiyo kala duwan waxaana loo go'aamiyaa cuntada sida ku habboon. Waxa kale oo aanu kulan la yeelanay dhakhtarka dumarka ee gabdhaha da'da caadada.

Caawinta tignoolajiyadda

Kooxda Isboortiga sida xeegada, kubbadda cagta iyo cricket-ka, ma jiro hal nidaam oo toos ah oo loogu talagalay dhammaan ciyaartoyda haweenka. Qof kasta jirkiisu waa ka duwan yahay. Tababarayaasha jimicsiga ayaa bilaabay inay u qorsheeyaan jimicsigooda si waafaqsan.

Dr Richard Burden, oo ka tirsan Waaxda Caafimaadka Ciyaartoyga Haweenka ee Machadka Isboortiga ee Ingiriiska, ayaa tiri: "Cadada ayaa inta badan loo arkay inay caqabad ku tahay tababarka ama waxqabadka wanaagsan.

"Laakiin samaynta tababar gaar ah maalmo gaar ah, iyada oo la tixgelinayo isbeddellada hormoonnada ee bisha oo dhan, waxaa laga yaabaa inay ka faa'iido badan tahay tababarka oo dhan."

Ciyaartoyda qaar ayaa laga yaabaa in ay la kulmaan isbeddel ku yimaada heerarka tamarta jirka bil gudaheed. Ciyaartoyda qaar ma dareemaan wax isbeddel ah.

Ciyaartoyda hadda waxay qaadanayaan kaalmada tignoolajiyadda si ay u xafidaan diiwaanka saxda ah ee maalmahaas.

Barnaamijyo badan sida Clue, Fitbit waxay caawiyaan haweenka inay la socdaan caadadooda. Halka FitrWoman uu yahay app siiya tabobar shaqsiyeed iyo talo cunto ee ciyaartoyda haweenka ah.

Shirkadda tignoolajiyadda ciyaaraha ee Oreco ayaa samaysay app-kan Dr. Georgie Bruwells ayaa door muhiim ah ka ciyaara.

Dr. Brunwells waxa kale oo ay la soo shaqeysay kooxda kubbadda cagta haweenka ee Maraykanka, markii uu Maraykanku ku guulaystay koobkii adduunka ee haweenka bishii Luulyo 2019, tignoolajiyada ayaa loo aqoonsaday guusha ay gaartay.

Ka hadalka xorta ah oo ah midka ugu muhiimsan

Climber Priyanka ayaa sheegtay in marka hore loo baahan yahay in si furan looga hadlo caadada. “Markii hore aad ayaan uga xishooday inaan ka hadlo caadadayda. Waan ka war wareegay in qoyskeyga aan ka hor sheego, Ka dib markii aan fuulay buuraha barafka oo aan imid Koonfurta Col (Camp Four), leexashadaydii ayaa bilaabatay. Inta badan boorsadayda waxa hore u sii qaada mid ka mid ah howlwadeennada kooxda, Markaa ma jirin wax aan sameyn karo oo aan ahayn inaan la hadlo qofka ila joogay.”

Priyanka ayaa hada si cad uga hadasha dhiiga caadada waxayna kala sheekeysataa wiilal iyo gabdhaba iskuul walba ama jaamacad.

Doorka tababarayaasha ayaa sidoo kale muhiim ah halkan

Harish Parab ayaa sheegtay in xaaladdu ay soo hagaagtay marka loo eego soddon sano ka hor, waalidiintuna ay sidoo kale soo jeedaan isla markaana fahmayaan ilmahooda. Sidaa darteed, waxaa jiray dood furan oo ku saabsan dhiigga caadada.

"Gabdhaha qaarkood way xishoodaan, oo ka cabsadaan inay hadlaan. Haddii aad siiso kalsooni, si xor ah ayay u hadlaan. Xataa haddii aysan ila hadlin, waxay la falgalaan dumarka ila shaqeeya ee tababarka ama gabdhaha wax yar ka weyn."