Co stres robi z twoim ciałem i czy może być korzystny?

Większość dorosłych regularnie doświadcza objawów stresu – od bólów głowy po lęk.

Choć pewien poziom stresu może być pożyteczny, przewlekły stres sieje spustoszenie w organizmie.

Lekarze twierdzą, że stres może bezpośrednio przyczyniać się do szeregu zaburzeń psychicznych i fizjologicznych, negatywnie wpływając na zdrowie emocjonalne i fizyczne, a tym samym obniżając jakość życia.

Badania przeprowadzone przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego (PZH–PIB) wykazują, że zaburzenia lękowe, dolegliwości somatyczne i zaburzenia nastroju związane ze stresem są najczęściej diagnozowanymi schorzeniami w psychiatrii ambulatoryjnej.

Możliwe jest jednak przejęcie kontroli nad stresem i przekształcenie go w źródło odporności zamiast wyczerpania.

Dlaczego odczuwamy stres?

Stres to naturalna reakcja, która przygotowuje organizm do radzenia sobie z wyzwaniami i wymaganiami.

Uruchamia ona uwalnianie hormonów, które przygotowują ciało na trudną sytuację.

Krótkoterminowo taka reakcja może poprawić koncentrację i zwiększyć wydajność.

Czynniki wywołujące stres – takie jak praca, problemy finansowe czy relacje osobiste – są często nieuniknione, jednak kluczowe znaczenie ma to, jak długo pozostajemy w stresujących sytuacjach.

Stres ostry to krótkotrwała reakcja, która może być korzystna, podczas gdy stres przewlekły wywiera długotrwały wpływ na organizm.

Czym jest stres przewlekły i stres ostry?

Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), podlegający Ministerstwu Zdrowia, wyróżnia dwa rodzaje stresu: eustres – stres pozytywny, oraz dystres – stres negatywny.

Eustresdziała mobilizująco, pobudza do działania i wspiera realizację celów.

Dystres to stres obciążający, który może wywoływać silny dyskomfort psychiczny i utrudniać codzienne funkcjonowanie.

NFZ podkreśla, że różnica między stresem ostrym a przewlekłym opiera się na czasie trwania i skutkach. Stres przewlekły stopniowo uszkadza wiele układów w naszym ciele.

Według dostępnych badań, utrzymujące się wysokie stężenie hormonów stresu zwiększa ryzyko chorób serca, osłabia układ odpornościowy oraz sprzyja problemom trawiennym, takim jak zespół jelita drażliwego (IBS) czy wrzody.

Stres przewlekły jest też silnie związany z lękiem, depresją, pogorszeniem funkcji poznawczych, zaburzeniami snu oraz przyspieszonym starzeniem się organizmu.

Jak stres wpływa na organizm?

NFZ, wyjaśnia, że stres wywołuje szereg fizycznych reakcji wskutek uwalniania hormonów stresu, głównie kortyzolu i adrenaliny.

Reakcje te obejmują:

Jednak długotrwały stres może być szkodliwy. Chroniczne pobudzanie reakcji stresowej jest powiązane z:

Czy stres może być korzystny?

„Odporność to nie tylko coś, co się ma lub nie ma. To umiejętność, którą można rozwijać z biegiem czasu,” mówi Golnaz Tabibnia, adiunktka z University of California w Irvine.

Zdaniem naukowców odporność na stres można trenować. Aktywne mierzenie się z wyzwaniami - zamiast ich unikania - może pomóc w budowaniu większej tolerancji na stres.

Według Tabibnii, jeśli ludzie postrzegają stres jako coś pomocnego, a nie szkodliwego, ich fizjologiczna reakcja stresowa ulega osłabieniu.

Prosta zmiana sposobu myślenia może zdziałać cuda: zmniejsza poziom lęku i poprawia sprawność umysłową.

"Aktywne radzenie sobie ze stresem, zamiast jego biernego unikania, zmienia sposób funkcjonowania mózgu, by lepiej zarządzał przyszłymi stresorami. To działa jak siłownia: podnoszenie ciężarów jest stresujące, ale nas wzmacnia."

Jaka jest różnica między stresem a lękiem?

BBC poprosiło Fundację „Nie Widać Po Mnie”, wspierającą osoby z zaburzeniami lękowymi, o wyjaśnienie różnicy między stresem a lękiem.

Stres to reakcja na zewnętrzną sytuację, np. termin w pracy, egzamin czy jazdę samochodem. Znika, gdy problem zostanie rozwiązany.

Lęk natomiast może utrzymywać się nawet bez konkretnej przyczyny. Choć lęk to normalna emocja, która pomaga zachować czujność w niebezpiecznych sytuacjach, staje się problemem, gdy jest nadmierny lub zakłóca codzienne funkcjonowanie.

To dlatego oba mogą powodować przyspieszone bicie serca, pocenie się czy drżenie, ale zaburzenia lękowe są zazwyczaj bardziej długotrwałe i przytłaczające.

Jak zauważa Urszula Szybowicz, prezes fundacji „Nie Widać Po Mnie”, zarówno stres, jak i lęk są ważnymi sygnałami wysyłanymi przez nasze ciało.

"Ani stres, ani lęk nie oznaczają, że coś jest z nami nie tak. To sygnały, że powinniśmy bardziej o siebie zadbać – bardziej niż robiliśmy to do tej pory," dodaje Szybowicz.

Jak radzić sobie ze stresem?

Badania naukowe wskazują, że określone zachowania mogą skutecznie zmniejszyć szkodliwy wpływ stresu na organizm.

Aktywność fizyczna obniża poziom hormonów stresu i poprawia nastrój, ćwiczenie uważności oraz medytacja pomagają wyciszyć umysł, a wsparcie społeczne wzmacnia odporność emocjonalną.

"Codzienne małe przyjemności takie jak filiżanka herbaty, dobra książka czy muzyka to drobiazgi, które ładują nasze baterie,” mówi Szybowicz.

Równie ważne są kontakty społeczne. „Dbanie o relacje i silna sieć wsparcia to jeden z najlepszych czynników chroniących przed skutkami stresu.”

Wszystko to sprowadza się do holistycznego podejścia do radzenia sobie ze stresem.

„Ciało i psychika to jedno – aktywność fizyczna, dieta, sen – to nie dodatki, ale podstawowe warunki stabilnego samopoczucia,” mówi Szybowicz.

Jak zwiększyć odporność na stres?

W rozmowach o stresie często pojawia się również temat odporności. Badania wykazały, że osoby przyjmujące nastawienie „stres mnie wzmacnia” osiągają lepsze wyniki, rzadziej doświadczają wypalenia i mają lepsze samopoczucie emocjonalne.

Postrzeganie stresu jako wyzwanie, a nie zagrożenie, znacząco zmienia jego wpływ na organizm.

„Gdy ludzie widzą stres jako coś pomocnego, ich reakcja fizjologiczna jest mniej intensywna,” mówi dr Tabibnia.

„Świadoma zmiana perspektywy może zmienić wyzwanie w szansę na rozwój osobisty i budowanie odporności.”

Edycja: Kamila Koronska i Magdalena Mis