بحران سیل؛ توانمندسازی زنان در دوران بازسازی

پروانه حسینی، پژوهشگر در یادداشتی برای صفحه ناظران به نقش مهم زنان در دوران بازسازی و نادیده گرفته شدن آن از سوی جامعه اشاره کرده است.

تحقیقات نشانگر این است که در کشورهای مختلفی که شاهد فجایع طبیعی ویرانگر مثل زلزله و سیل بوده اند، زنان در دوران بهبودی و بازسازی نقش های مهمی بازی کرده اند ولی نقش آنها معمولا نادیده گرفته شده و به اندازی کافی شناخته، قدردانی، و تقویت نشده است.

زنان علاوه بر نیازهای خاصی که در هنگام وقوع سوانح طبیعی دارند که باید برطرف شوند، دارای دانش و توان و مهارت هایی هستند که اگر درست شناخته شود و فرصت و امکانات لازم و مناسب در اختیارشان قرار بگیرد ضمن تقویت توانمندی های خود می توانند منابع انسانی مفیدی برای ارائه خدمات اجتماعی به جامعه خود در دوران بهبودی و بازسازی باشند.

در این مطلب می کوشم تا با استفاده از نتایج پژوهش های تخصصی در زمینه جنسیت و بحران، از جمله راهنمای مفصل "Gender Equality and Women's Empowerment in Disaster Recovery" که با توجه به یافته های تحقیقات میدانی در دوران بهبودی و بازسازی در بحران های کشورهای مختلفی شامل ازبکستان، گواتمالا، هائیتی، بنگلادش، و پاکستان توسط بانک جهانی تهیه شده تعدادی از توصیه ها و نکاتی را که لازم است در دوران بهبودی و بازسازی مناطق آسیب دیده ایران در مورد زنان در نظر گرفته شود به اختصار در پنج دسته دارایی، اشتغال، شبکه اجتماعی، تقسیم کار، و رهبری ذکر کنم.

بازگشت دارایی و کمک مالی

وقتی که سانحه ای طبیعی در محله ای فقیر رخ می دهد و یا باعث فقر می شود، سرعت و کیفیت بهبودی به شدت بستگی پیدا می کند به چگونگی نجات و بازگشت اموال در معرض خطر یا آسیب دیده افراد و همچنین جبران خسارات وارده با آنها به وسیله اهداء کمک های مالی. ورشکستگی و نیاز شدید مالی مانع از عملی شدن برنامه ریزی های ویژه دوران بهبودی و بازسازی در زمینه های مختلفی مثل اجتماعی، روانشناختی، و بهداشتی می شود.

هر چه طول زمان نیاز شدید مالی طولانی تر شود مشکلات جدیدی به مشکلات قدیم اضافه شده به پیچیدگی آنها اضافه می کند. در این میان مهم است که در برنامه ریزی های اقتصادی زنان نیز به عنوان دریافت کننده کمک های مالی در نظر گرفته شوند و زیر سایه مردان خانواده نادیده گرفته نشوند. در روزهایی که شدت فاجعه زیاد است و کمک رسانی نامنظم غیر متمرکز به شکل توزیع آذوقه و وسایل ضروری به کسانی که به ماشین های و مراکز امدادی هجوم میاورند صورت میگیرد معمولا زنان عقب رانده می شوند. درست نیست که فرض کنیم که همیشه و الزاما کمک هایی که به دست مردان داده می شود به همه زنان نیز می رسد. لازم است روشی اتخاذ شود تا آذوقه و وسایل ضروری مستقیما به دست زنان نیز برسد.

بیشتر بخوانید:

در روزهای بعد و زمانی که کمک رسانی منظم تر و با برنامه ریزی انجام می شود نیز لازم است امدادگران روشی به کار گیرند که آذوقه و لوازم ضروری را تا جای ممکن به دست زن های خانواده هم برسانند. این کار نه تنها موجب می شود که کمک ها متعادل پخش شود بلکه کمک می کند تا احساس استقلال و اعتماد و امنیت زنان تقویت شود، با امدادگران و مراکز خدماتی آشنا شوند، و با آنها ارتباط برقرار کنند. این احساس اعتماد و ایجاد ارتباط با امدادگران و مراکز خدماتی مقدمات مشارکت در امور اجتماعی آنها را در مراحل بعدی دوران بهبودی و بازسازی فراهم می کند.

در این مرحله همچنین لازم است که به زنانی که وارد خدمت رسانی اجتماعی می شوند نیز کمک مالی ویژه اختصاص داده شود.

احیاء امکانات اشتغال

نکته دیگری که باید در دوران بازسازی به آن توجه شود این است که بسیاری از زنان قبل از حادثه خود شغل و درآمد مستقل داشته اند. محل درآمد زنان ممکن است مزرعه، کارخانه و کارگاه،‌ یا مراکز آسیب دیدهء دیگر باشد. زنان نیز مانند مردان از قطع شدن درآمد خویش آسیب می بینند. لازم است در دوران بازسازی، زنان خارج از اولویت و حاشیه ای محسوب نشوند و مقدمات بازگشت به کار و درآمد این زنان به اندازه مردان حائز اهمیت شمرده شود.

برای بسیاری از زنان به ویژه در روستاها و شهرهای کوچک، خانه نه تنها محل زندگی بلکه محل کارهایی مثل تولیدات صنایع دستی و محصولات غذایی و کارهای خدماتی مثل خیاطی و آرایشگری محسوب می شود. با از بین رفتن خانه، این زنان مکان و وسایل اشتغال خانگی خود را از دست می دهند. لازم است در دوران بازسازی و بهبودی چنین خسارت هایی در نظر گرفته شده و برای بازگرداندن امکانات شغلی و درآمد زنان تدبیری اندیشیده شود.

تقویت شبکه های اجتماعی

تحقیقات نشان می دهد که تقویت شبکه های اجتماعی در دوران بهبودی و بازسازی بسیار مهم است. زنان معمولا به شبکه های محلی و فامیلی دسترسی دارند و در آن فعال هستند. برای بهینه سازی امدادرسانی بهتر است شبکه های غیر رسمی بومی زنان شناخته و بازسازی شده و به کار گرفته شود. این شبکه ها در مراحل مختلف دوران بهبودی و بازسازی از مرحله نیازسنجی گرفته تا اطلاع رسانی و توزیع کمک ها می تواند نقش تسهیلگر موثری داشته باشند.

زنان با استفاده از شبکه های موجود و یا با ساختن شبکه های جدید می توانند در مورد مشکلات زنان محل و فامیل خود و همچنین کودکان و خانواده آنها اطلاعات لازم را کسب کرده و همچنین در پخش کمک های لازم از طریق همین شبکه ها دقیق و سریع عمل کنند. همچنین از آنجایی که زنان در مورد منطقه، فرهنگ، جغرافیا، زبان، مناسبات اجتماعی و اقتصادی محل خود صاحب دانش و نظر و نفوذ هستند، می توانند از طریق شبکه های اجتماعی خود در امور بازسازی موثر واقع شوند.

تقسیم کار غیر کلیشه ای

در دوران بهبودی و بازسازی امکان این اشتباه وجود دارد که تقسیم بندی کلیشه ای کار بین زن و مرد تشویق و ترویج و حتی تحمیل شود. تقسیم کار به کار زنان در درون خانه و کار مردان در بیرون از خانه اغلب تقسیم بندی درستی نیست. هم زنان در بیرون از خانه می توانند نقش های مفیدی داشته باشند و هم مردان لازم است در داخل خانه قبول مسئولیت کنند.

یافته ها نشان می دهد که در دوران بعد از فاجعه های طبیعی کار خانگی و مراقبت از کودکان و سالمندان و بیماران به شدت زیاد و در عین حال امکانات و وسایل لازم برای انجام امور خانگی و مراقبتی کم و دشوار می شود.

عادی کردن این انتظار که زنان خانواده موظف به انجام این امور هستند بار بسیار سنگینی را بر دوش آنها که خود ممکن است حال خوبی نداشته باشند می گذارد. باید مراقب بود که بیش از حد توان و خواست زنان بر نقش مراقبتی و خانه داری آنها به شکل های مختلف تبلیغ و تاکید نشود. همچنین پر کردن وقت زنان و صرف تمام انرژی آنها برای رسیدگی به امور خانه داری و مراقبتی مانع مشارکت آنها در امور اجتماعی می شود. این نه به نفع آنان است و نه به نفع جامعه.

مشارکت در رهبری و تصمیم گیری

بعضی از زنان هر منطقه آسیب دیده مهارت های مهمی مثل رهبری و سازماندهی گروهی دارند. توصیه می شود که در دوران بهبودی و بازسازی زنانی که پتانسیل کار گروهی و تاثیرگذاری جمعی و سازماندهی دارند شناخته شده و از آنها استقبال برای مشارکت در تصمیم گیری ها و امور اجتماعی ویژه این دوران استقبال شود.

تجربه چندین کشور دچار حادثه نشان داده است که هر وقت زنان محلی خودشان در رهبری و تصمیم گیری و سازماندهی گروهی مشارکت کرده اند کل جامعه سریعتر و گسترده تر و موثرتر از وقتی که فقط مردان در سمت های رهبری و تصمیم گیری نقش داشته اند به نتایج مطلوب رسیده است. زنان به ویژه در روستاها و شهرهای کوچک راحتتر از مردان به درون خانه ها راه پیدا می کنند و مورد اعتماد زنان و کودکان و حتی مردان دیگر واقع می شوند.

بسیاری از زنان بهتر می توانند جامعه خود را آموزش دهند و به حرکت بیاندازند. بنابر این زنان محلی که این توان و انگیزه و اراده با ارزش را دارند باید شناخته شوند و امکانات لازم برای ایفای نقش های اجتماعی در سطوح رهبری و تصمیم گیری و سازماندهی در اختیار آنها قرار بگیرد.

حضور و مشارکت زنان در سطوح و زمینه های مختلف در دوران بهبودی و بازسازی در حل مسائل بحرانی ضروری است. توجه به توصیه هایی که حاصل تجربه های جهانی است باعث می شود که به زنان فقط به عنوان قربانیان منفعل سوانح طبیعی نگاه نشود بلکه باید در برنامه ریزی ها (ضمن در نظر گرفتن نیازهای ویژه زنان و رسیدگی به آنها) با تشخیص و تقویت دانش و مهارت های زنان و فراهم کردن امکانات لازم از نیروی زنان برای توانمندسازی خود و جامعه شان مدد جست.