આ પક્ષી પાછળ ભારતનું આ રાજ્ય કેમ કરોડો રૂપિયા ખર્ચી રહ્યું છે, એવું શું છે એ પંખીમાં?

આંધ્રપ્રદેશના વન વિભાગના અધિકારીઓ લગભગ 40 વર્ષથી એક પક્ષીની શોધ કરી રહ્યા છે. તેને શોધવા માટે કૅમેરા ટ્રૅપ લગાવવામાં આવ્યા છે અને ખૂબ જ શોધખોળ કરાઈ રહી છે. કમસે કમ, તે એ પક્ષીનો અવાજ રેકૉર્ડ કરવાની કોશિશ કરે છે જે તે પક્ષીનો કૉલ છે.

એ દુર્લભ પક્ષીનું નામ કાલિવી કોડી છે.

વન અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ગોદાવરી અને પન્ના નદીઓની જળપ્લાવિત ખીણોમાં જોવા મળતું કાલિવી કોડી 1900ના દાયકા પછી લગભગ જોવા નથી મળ્યું.

વન અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, જાન્યુઆરી 1986ના પહેલા અઠવાડિયામાં એતન્ના નામના એક મૂળનિવાસીને કાલિવી કોડી મળ્યું હતું અને તેને મુંબઈમાં ધ બૉમ્બે નેચરલ હિસ્ટરી સોસાયટીમાં (બીએનએચએસ) લઈ જતી વખતે તેનું મૃત્યુ થયું હતું.

મૃત પક્ષીને બૉમ્બે નેચરલ હિસ્ટરી સોસાયટી મ્યૂઝિયમમાં રાખવામાં આવ્યું છે.

અધિકારીઓનું કહેવું છે કે, કાલિવી કોડી ફરીથી દેખાયું હોવાનો કોઈ રેકૉર્ડ નથી. જોકે, તેમણે કહ્યું કે, કેટલાક સ્થાનિક લોકોએ કડાપા જિલ્લોના રેડ્ડીપલ્લી વિસ્તારના ચિત્તાદાવસમાં આ પક્ષી જોયું હોવાનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ કોઈ સત્તાવાર પુરાવા નથી.

સરકારે લંકામલ્લેશ્વર અને પેનુસિલા નરસિમ્હા અભયારણ્યોને કાલિવી કોડીનું નિવાસસ્થાન જાહેર કર્યું છે.

કાલિવી કોડી નામ કેવી રીતે પડ્યું?

કડાપાના જિલ્લા વન અધિકારી (ડીએફઓ) વિનીતકુમારે બીબીસીને જણાવ્યું કે તેનું નામ કાલિવી કોડી એટલા માટે પડ્યું કે તે જે સ્થળે કાલિવી વૃક્ષો છે ત્યાં જોવા મળ્યું હતું.

તેમણે કહ્યું, "અમે તે જગ્યાએ કાલિવી કોડી છે કે નહીં તે જાણવા માટે કૅમેરા ટ્રૅપ લગાવ્યા છે. અમને ખાતરી છે કે એ પક્ષી ત્યાં છે. આ પક્ષી દુનિયામાં બીજે ક્યાંય જોવા નથી મળતું."

"તે ખૂબ જ સંવેદનશીલ પક્ષી છે, જે આ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે તે કાલિવીની ઝાડીઓમાં જોવા મળે છે, તેથી અમે ઝાડનું નામ ઉમેરીને તેનું નામ પાડ્યું છે."

અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ પક્ષીની શોધ 1848માં બ્રિટિશ મેડિકલ ઑફિસર થૉમસ જેર્ડન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, તેથી આ પક્ષીને અંગ્રેજીમાં જેર્ડન્સ કોર્સર કહેવામાં આવે છે. તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ રાઇનોપ્ટિલસ બિટોર્ક્વેટસ છે.

'વન અને પ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972' હેઠળ ભારત સરકારે તેને સંરક્ષિત પક્ષીઓની યાદીમાં સામેલ કર્યું છે.

464.5 ચોરસ કિમીના વિસ્તારને કાલિવી કોડીના રહેણાક વિસ્તાર છે. શ્રીલંકામાં તેને મલ્લેશ્વર વન્યજીવ અભયારણ્ય તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો.

1,037 ચોરસ કિમીનો બીજો એક વિસ્તાર પેનુસિલા નરસિમ્હા વન્યજીવ અભયારણ્ય તરીકે પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. તે ઉપરાંત, લગભગ ત્રણ હજાર એકર જમીનનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. તેને સીએ લૅન્ડ (કમ્પેન્સેટરી એફૉરેસ્ટેશન) હેઠળ વન વિભાગ દ્વારા અધિગ્રહિત કરવામાં આવી હતી.

આ પક્ષીની સાથે જ, દીપડો, માદા સાબર, ચિત્તલ (ડોટેડ હરણ), કાળિયાર વગેરે પણ અહીં સંરક્ષિત છે.

પક્ષીને શોધવાના પ્રયાસો

સિદ્ધાવતમ ફૉરેસ્ટ રેન્જર કલાવતીએ જણાવ્યું કે, સિદ્ધાવતમ રેન્જમાં લંકામલ્લેશ્વર અને પેનુસિલા નરસિમ્હા અભયારણ્ય કાલિવી કોડીનું ઘર છે.

તેમણે કહ્યું, "અહીંનું જંગલ કાલિવી કોડી માટે રહેવાયોગ્ય છે. છેલ્લે 1986માં કાલિવી કોડી જોવા મળ્યું હતું. ત્યારથી વન વિભાગ, વિવિધ બિનસરકારી સંગઠનો (એનજીઓ) અને અન્ય એજન્સીઓ તેને શોધવાની કોશિશ કરી રહ્યાં છે."

"વન વિભાગે અત્યારે જંગલોમાં 40 જગ્યાએ આઈઆર (ઇન્ફ્રારેડ) કૅમેરા લગાવ્યા છે. તે કૅમેરામાં જે કંઈ રેકૉર્ડ થાય છે તેને દર 15 દિવસે તપાસવામાં આવે છે. ઑડિયો માર્ટ એટલે કે તે જે અવાજો કરે છે તે અમે રેકૉર્ડ કરી રહ્યા છીએ."

રાત્રે રસ્તા બંધ, સ્થાનિકોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો

ફૉરેસ્ટ રેન્જર કલાવતીએ જણાવ્યું કે, રાત્રિના સમયે અભયારણ્યમાંથી પસાર થતા રસ્તાઓ બંધ કરી દેવાય છે. જેથી કાલિવી કોડી અને આ વિસ્તારના અન્ય વન્યજીવોના સંરક્ષણમાં ખલેલ ન પડે.

તેમણે કહ્યું, "લંકામાલા ખૂબ જ વૈવિધ્ય ધરાવતું અભયારણ્ય છે. અહીં ઘણાં બધાં પ્રાણીઓની ખૂબ જ અવરજવર રહે છે. અહીં સડક કિનારે લગાવેલા કૅમેરામાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે કે અહીં પ્રાણીઓની અવરજવર ખૂબ જ વધારે છે."

"તેથી અમે રાત્રે સિદ્ધાવતમથી બડવેલ જવાનો રસ્તો બંધ કરી દઈએ છીએ. અમે રાત્રે 10 વાગ્યે રસ્તા બંધ કરી દઈએ છીએ અને સવારે 5:30 વાગ્યે ખોલીએ છીએ. 2013માં કલેક્ટરે આ સંદર્ભમાં આદેશ જારી કર્યો હતો. જંગલમાં એક ચેકપોસ્ટથી બીજી ચેકપોસ્ટ સુધી લગભગ નવ કિમીનો રસ્તો છે."

સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે રસ્તો બંધ થવાને કારણે તેમને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.

રેડ્ડીપલ્લેના શ્રીનાથે કહ્યું, "કોઈને ખબર નથી કે ખરેખર રસ્તો બંધ થઈ રહ્યો છે. તેઓ કહે છે કે ત્યાં કેટલાંક પ્રાણીઓ છે. કાલિવી કોડીનું રહેઠાણ કહેવાય છે. મૂળ કાલિવી કોડી મળી આવ્યાને કેટલાં બધાં વર્ષ થયાં છે?"

"જો તમારે તાત્કાલિક હૉસ્પિટલમાં જવું પડે, તો મુશ્કેલી પડે. જો દરવાજા ખૂલી જાય, તો તે ઘણા લોકો માટે સારું રહેશે. અમે આ મુદ્દો લોકપ્રતિનિધિઓ સમક્ષ પણ લઈ ગયા હતા, પરંતુ કોઈ સકારાત્મક પ્રતિભાવ ન મળ્યો."

કડપાના ડીએફઓ વિનીતકુમારે જણાવ્યું કે, રાત્રે વન્યજીવોને ખલેલ ન પહોંચે તેની ખાતરી કરવા ઉપરાંત, રાત્રે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને અટકાવવા અને જંગલમાંના કીમતી લાલ ચંદનના લાકડાનું રક્ષણ કરવા રસ્તા પણ બંધ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

આઇઆર કૅમેરા, ફૂટપ્રિન્ટ્સ માટેની વ્યવસ્થા: ડીએફઓ

તેમણે કહ્યું કે, અભયારણ્યની આસપાસના લોકોને હાલમાં પક્ષી વિશે શિક્ષિત કરવામાં આવી રહ્યા છે અને તેનું (કાલિવી કોડીનું) ઠેકાણું શોધવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

કડપા વન વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે પક્ષીને ટ્રેક કરવા વિવિધ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરાઈ રહ્યો છે.

ડીએફઓ વિનીતકુમારે જણાવ્યું કે, "અમે ફ્લૅશને રોકવા સેન્સર-આધારિત આઇઆર કૅમેરા ઇન્સ્ટૉલ કર્યા છે. તેની સાથે, ઑડિયો માઉથ ડિવાઇસ પણ લગાડી છે. પક્ષી દેખાતું ન હોય તો પણ અવાજ રેકૉર્ડ કરી શકાય છે. અમે તે નમૂના એકત્રિત કરીશું અને પછી તેનું વિશ્લેષણ કરીશું."

"સાથે જ, પગનાં નિશાન લેવા માટે વિવિધ સ્થળોએ સૅન્ડ ટ્રિપ્સ (રેતી સાથે) સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. જેથી અમે એ નમૂનાઓમાં કશું સંયોજન છે કે નહીં, તે કહી શકીશું."

આ પક્ષી ઊડતું નહોતું

આ પક્ષી તેતર જેવું દેખાય છે. કાંટાળી ઝાડીઓવાળા જંગલ વિસ્તારો કાલિવી કોડીના રહેઠાણ માટે યોગ્ય છે. આ પક્ષી મોટા ભાગે કાંટાવાળી નાની ઝાડીઓમાં ફરતું રહે છે.

વન વિભાગના અધિકારીએ જણાવ્યું, "આ પક્ષી ઊડતું નથી, પગપાળા જાય છે. તેથી જ કાંટા-મુક્ત વિસ્તારોમાં તેનું સંરક્ષણ નથી થતું."

કાલિવી કોડી માણસની મુઠ્ઠી જેટલું નાનું પક્ષી છે. એવું કહેવાય છે કે આટલા નાના પક્ષીએ એનટીઆર દ્વારા શરૂ કરાયેલા તેલુગુ ગંગા પ્રોજેક્ટને ડાયવર્ટ કરી દીધો છે.

કાલિવી કોડીને શોધવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો સંયુક્ત રીતે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરી રહી છે.

અટલુર, કોન્ડુરુ, એસ વેંકટપુરમ, ગુજ્જલાવરીપલ્લે, તંબલ્લાગોંડી, એર્રાબલ્લી, રાજુપાલેમ, ટિપ્પનાપલ્લે અને બડવેલુ મંડલનાં અન્ય ગામોમાં લગભગ 3,000 એકર જમીન ખેડૂતો પાસેથી ખરીદવામાં આવી હતી અને કાલિવી કોડી સંરક્ષણ અભયારણ્ય સાથે વિલીન કરવામાં આવી.

પરંતુ, શું આ પક્ષી હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે? શું તે લુપ્ત થઈ ગયું છે? આ એક એવી સ્થિતિ છે જે સ્પષ્ટ રીતે કહી શકાતી નથી.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન