ગુજરાતના ખેડૂતો કપાસને બદલે મગફળી અને બીજા પાકો તરફ કેમ વળી રહ્યા છે

"હું છેલ્લાં 10 વર્ષથી કપાસની ખેતી કરતો હતો, પરંતુ કપાસ એ દેવાનો પાક છે. દર વર્ષે મારા પાકમાં સુકારો આવી જતો અને કપાસમાં નુકસાન થતું. તેથી મેં છેલ્લાં બે વર્ષથી મગફળી વાવવાનું શરુ કર્યું છે. હવે મારી આવક સુધરવા માંડી છે."

"આ ઉપરાંત, હું કપાસ વાવતો ત્યારે વર્ષમાં એક જ વાર પાક લઇ શકાતો. હવે હું મગફળી વાવું છું તો વર્ષમાં બે પાક લઈ શકાય છે."

આ શબ્દો છે સાબરકાંઠાના તલોદમાં રહેતા ખેડૂત અમિત પટેલના. તેઓ તેમની 15 વીઘા જમીનમાં મગફળીની ખેતી કરે છે.

અજીત વાઢેર પણ ખેડૂત છે અને તેઓ ગુજરાતના રાજકોટના આણંદપુરમાં રહે છે. તેમની પાસે 60 વીઘા જમીન છે. તેઓ કહે છે, “હું મારી 60 ટકા જમીનમાં કપાસ અને 40 ટકા મગફળીમાં ખેતી કરતો હતો. પરંતુ ગયા વર્ષે, ગુલાબી ઇયળને કારણે મને કપાસમાં બહુ નુકસાન થયું હતું. હવે મેં કપાસની ખેતી ઓછી કરી છે. હવે હું મારી માત્ર 50 ટકા જમીનમાં જ કપાસની ખેતી કરું છું.”

આ વર્ષે ગુજરાતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં ખરીફ પાકની વાવણી થઈ ગઈ છે અને અત્યાર સુધીના આંકડા પ્રમાણે કપાસનું વાવેતર ગુજરાતમાં ઘટી રહ્યું છે. તો એવું શું થયું કે ગુજરાતના ખેડૂતો કપાસ છોડીને બીજા પાકો તરફ વળી રહ્યા છે.

બીબીસી ગુજરાતીની વૉટ્સઍપ ચેનલને સબસ્ક્રાઇબ કરવા માટે અહીં ક્લિક કરો...

ખેડૂતો મગફળીની ખેતી તરફ કેમ વળી રહ્યા છે?

કપાસના ઉત્પાદકો છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં કપાસમાં નુકસાન થવાથી દુઃખી હતા. તેવું કેમ છે તે સમજવા માટે બીબીસીએ જશવંત પટેલ સાથે વાત કરી. તેઓ કપાસ સંશોધન કેન્દ્ર, તલોદ ખાતે સહયોગી સંશોધન વૈજ્ઞાનિક છે. તેઓ કહે છે, "હા, ચોક્કસપણે અમે એક વલણ જોયું છે જે ખેડૂત મગફળીના પાક તરફ વળ્યા છે. તેનાં ઘણાં કારણો છે."

"કપાસ એ લાંબા સમયગાળાનો પાક છે. તેને ઉગાડવામાં 6 મહિનાથી વધુનો સમય લાગે છે. તેથી તે માત્ર એક જ વાર ઉગાડી શકાય છે, પરંતુ મગફળી વાવો તો વર્ષમાં બે પાક લઈ શકાય છે."

આ સિવાય, "કપાસનું રૂ કાઢવા માટે ઘણી મજૂરીની જરૂર પડે છે. તેના માટે મજૂરો પણ રાખવા પડે છે. તેથી મજૂરી ખર્ચ વધે છે. તેથી, આ બધાં કારણોને લીધે, કપાસના નફાનું માર્જિન ઘટે છે."

"વળી, તે શ્રમ-સઘન પાક છે, તેથી કપાસ ચૂંટવા માટે ઘણા પૈસા વપરાય છે. જ્યારે, મગફળી કાઢવા માટે યાંત્રિકીકરણ કરવામાં આવ્યું છે."

મહેશ મહાત્માએ, જૂનાગઢના ICAR- ડાયરેક્ટોરેટ ઑફ ગ્રાઉન્ડનટ રિસર્ચમાં 10 વર્ષ સુધી મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક તરીકે કામ કર્યું છે. તેઓ હવે અજમેરમાં મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.

તેઓ કહે છે, "છેલ્લાં 2-3 વર્ષથી અમે જોયું છે કે કપાસના ખેડૂતો ઓછા ભાવોથી પરેશાન છે અને તેથી તેઓ ધીમેધીમે મગફળીના પાક તરફ વળ્યા છે. "

તેઓ કહે છે કે, "આવું થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે, બીટી કપાસને ગુલાબી બૉલવોર્મ જેવા પાકના રોગો સામે પ્રતિકાર કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ હવે જોવા મળે છે કે ગુલાબી ઇયળ હવે પ્રથમ પેઢીના બીટી કપાસમાં આવી રહી છે . તેથી, ગુલાબી બૉલવોર્મને કારણે કપાસનો પાકમાં નુકસાન થવું ખૂબ જ સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. મગફળી એ એક એવો પાક છે જેને રોગોની ઓછી અસર થાય છે અથવા તેને કાબૂમાં કરી શકાય છે."

ગુલાબી ઇયળથી ખેડૂતો પરેશાન

ભારતીય કૃષિ સંશોધન સંસ્થાના અહેવાલ મુજબ, 2000-01 અને 2013-14 ની વચ્ચે ભારતમાં કપાસના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો, જેનું મુખ્ય શ્રેય બીટી ટેકનૉલૉજીને આપવામાં આવ્યું હતું.

તેના કારણે ઊપજ 2000-01માં 278 કિલો પ્રતિ હેક્ટરથી વધીને 2013-14માં 566 કિલો પ્રતિ હેક્ટર થઈ ગઈ હતી.

જોકે, બીટી ટેકનૉલૉજી દ્વારા હાંસલ કરેલ લાભો અલ્પજીવી હતા. 2013-14 પછી કપાસનાં ઉત્પાદન અને ઊપજમાં ઘટાડો થવા લાગ્યો.

ઘટાડા માટે જવાબદાર પ્રાથમિક પરિબળ ગુલાબી બૉલવોર્મ એટલે કે ગુલાબી ઇયળનો ઉદ્ભવ હતો.

જ્યારે ગુલાબી બૉલવોર્મ નામનો નાનો કીડો કપાસના બૉલ પર આક્રમણ કરે છે, ત્યારે તેના કારણે કપાસનું ઓછું ઉત્પાદન મળે છે અને ઉત્પાદિત કપાસ ઓછી ગુણવત્તાનો હોય છે.

નરેન્દ્ર કુમાર બિકાનેરમાં ગ્રાઉન્ડનટ સંશોધન કેન્દ્રમાં વૈજ્ઞાનિક છે. તેઓ કહે છે, "ગુલાબી ઇયળ રાજસ્થાનમાં પણ કપાસના પાકને નષ્ટ કરી રહી છે. ગુલાબી ઇયળ જે ફૂલો આવતાં દરમિયાન થાય છે, એટલે કે ખેડૂતોએ 2 થી 3 મહિના સુધી સખત મહેનત કર્યા પછી આ રોગ પાકને અસર કરે છે. તેથી ખેડૂતોની મહેનત અને પૈસા બંને બરબાદ થઈ જાય છે.”

મહાત્મા કહે છે કે, “ઘણી વખત એવું પણ બને છે કે ખેડૂતોને બીટી કપાસનું શુદ્ધ બિયારણ મળતું નથી અને તેથી ગુલાબી ઇયળ તેમના પાકનો નાશ કરે છે.”

આ સિવાય કેટલાંક અન્ય કારણો પણ છે જેના કારણે ખેડૂતો મગફળીના પાક તરફ વળી રહ્યા છે.

મહાત્મા કહે છે તેમ, મગફળીના ઉત્પાદનમાં વધારો થવાનાં કારણો એ પણ છે કે, "મગફળીની માંગ વધી રહી છે કારણ કે લોકો તેના સ્વાસ્થ્ય લાભો વિશે જાગૃત થઈ રહ્યા છે. તેમજ, તેને ઉગાડવા માટે વધુ પ્રયત્નોની જરૂર નથી. તેથી જ ખેડૂતોને મગફળી શોધવામાં આવે છે. વધુ સારી પસંદગી તરીકે."

જસવંત કહે છે, "આ બદલાવ મોટાભાગે સૌરાષ્ટ્ર, અરવલ્લી અને સાબરકાંઠાના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. કેટલાક વિસ્તારો એવા છે કે જેઓ દેશી બિયારણનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં વિરમગામ, પાટણ, હારીજ, રાધનપુર, ચાણસ્મા, કડી અને કચ્છ જેવા વિસ્તારો છે. આવા વિસ્તારોમાં બીટી કપાસ તરફનું વલણ નથી. આનું કારણ એ છે કે દેશી બિયારણ કપાસની ખેતીમાં ગુલાબી ઇયળ આવતી નથી. આ વિસ્તારોમાં મોટા ખેડૂતો છે જેમની પાસે જમીન વધારે છે, તેથી તેઓને ઓછી અસર કરે છે.

જસવંત કહે છે, "બ્રાઝીલ જેવા દેશોમાં કપાસના ખેડૂતો કપાસની લણણી કરવા અને હાથેથી ચૂંટવા માટે યાંત્રિક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. આવી ટેક્નૉલૉજી ગુજરાતમાં પણ લાવવી જોઈએ. કપાસને યાંત્રિક રીતે ચૂંટવાથી શ્રમ ખર્ચ અને સમયનો વ્યય ઘટશે અને કપાસની ખેતી પોષણક્ષમ બનશે."

તાજેતરનાં કેટલાંક વર્ષોમાં કપાસના ભાવ

છેલ્લાં દસ વર્ષમાં મોટા ભાગના પાકના ભાવ વધ્યા છે. 2013માં જીરાના ભાવ 2,000-3,000 પ્રતિ 20 કિલોની આસપાસ હતા, જે 2023માં 13,000 જેટલા વધી ગયા હતા. 2018માં બટાટાના ભાવ 500 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલ હતા, જે આ વર્ષે 2023માં 1,900 રૂપિયાની આસપાસ પહોંચી ગયા હતા. તેમજ મગફળીના ભાવ 2013માં 3,000 પ્રતિ ક્વિન્ટલની આસપાસ હતા અને 2013માં તે વધીને 6,775 થઈ ગયા હતા.

પરંતુ કપાસની વાત કરીએ તો તેના ભાવમાં ભાગ્યે જ વધારો થયો છે. નિષ્ણાતો અનુસાર તેનું એક મુખ્ય કારણ છે કપાસની મર્યાદિત નિકાસ.

અજય શાહ ગુજકોટના સહસ્થાપક અને સચિવ છે. તેઓ કહે છે કે, "આ વર્ષે કપાસનું ઉત્પાદન ઓછું હોવાનું અનુમાન છે. તે લગભગ 23 લાખ ટન હશે."

"દર વર્ષે ખેડૂતો ગયા વર્ષે તેમને જે મળ્યું તેના આધારે તેમના પાકમાં ફેરફાર કરે છે. જો કપાસના ભાવમાં ઘટાડો થશે, તો તેઓ આવતા વર્ષે મગફળી માટે જશે, પરંતુ જો કપાસના ભાવ સારા હશે, તો તેઓ ફરીથી કપાસ ઉગાડશે. તેથી આ ખૂબ સામાન્ય વાત છે."

"તેનો અર્થ એ નથી કે ખેડૂતો કાયમી ધોરણે મગફળી તરફ વળી રહ્યા છે."

તે એમ પણ કહે છે કે, "ઉત્પાદનના ડેટામાં ખૂબ મોટા ફેરફારો નથી, અને તેથી આપણે એમ ન કહેવું જોઈએ કે કપાસના પાકમાં મોટા ફેરફારો થશે. તેના બદલે, આવા સમાચાર રાજકીય રીતે પ્રેરિત છે તેવું મને લાગે છે."

ગુજરાતમાં કપાસ અને મગફળીનું ઉત્પાદન કેવું રહ્યું છે?

પાછલાં અમુક વર્ષોમાં કપાસના ઉત્પાદનમાં ગાબડું જોવા મળ્યું છે. વર્ષ 2019-20માં ગુજરાતમાં કપાસનું ઉત્પાદન 86.24 બેલ (1 બેલ એટલે 170 કિલો) થયું હતું. પરંતુ ત્યાર બાદ 2020-21માં કપાસનું ઉત્પાદન ફક્ત 72.17 બેલ થઈ ગયું હતું, આ આંકડો 2021-22માં થોડો વધીને 73.88 બેલ થયો હતો.

પરંતુ વર્ષ 2022-23માં ગુજરાતમાં કપાસનું ઉત્પાદન 91.83 લાખ બેલ થઈ ગયું હતું.

વર્ષ 2019-20માં 26.54 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં કપાસનું વાવેતર થયું હતું, જે 2023-24માં ઘટીને 22.45 લાખ હેક્ટર જમીન થયું હતું અને તે ફરી વધીને 23.82 લાખ હેક્ટર થયું હતું.

જ્યારે 2019-2020માં મગફળીનું વાવેતર 16.87 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં થયું હતું જે 2020-21માં વધીને 21.62 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં થયું હતું. પરંતુ 2023માં મગફળીના ઉત્પાદન હેઠળનો વિસ્તાર 2023-24માં ઘટીને 13.29 લાખ હેક્ટર થયો હતો.

પરંતુ મગફળીનું ઉત્પાદન ધીમી ગતિએ વધી રહ્યું છે. વર્ષ 2019-2020માં મગફળીનું ઉત્પાદન 46.45 લાખ ટન હતું જે 2023-24માં 44.95 લાખ ટન હતું. વર્ષ 2023માં 36.36 લાખ ટન સાથે ગુજરાત મગફળીના ઉત્પાદનમાં ટોચ પર હતું.

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીને ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.