'મારી સામે બંદૂક તાકીને ભારતની સીમા પાર કરાવીને બાંગ્લાદેશમાં ધકેલી દેવાઈ'

શોનાબાનો પાછલા કેટલાક દિવસો વિશે વિચારીને અત્યારે પણ ગભરાઈ જાય છે.

આસામના બારપેટા જિલ્લાનાં રહેવાસી 58 વર્ષીય શોનાબાનોએ કહ્યું કે, "મને 25 મેના રોજ સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશને બોલાવાઈ હતી અને બાદમાં પાડોશી દેશ બાંગ્લાદેશની બૉર્ડરે લઈ જવાઈ."

તેમણે કહ્યું કે ત્યાંથી તેમને અને લગભગ અન્ય 13 લોકોને 'બળજબરીપૂર્વક બાંગ્લાદેશ જવા માટે' મજબૂર કરાયાં.

શોનાબાનોએ જણાવ્યું કે તેમને આનું કારણ ન જણાવાયું, પરંતુ આ એક એવી સ્થિતિ હતી જેનાથી તેઓ ગભરાતાં હતાં.

તેમણે કહ્યું કે તેઓ આખી જિંદગી આસામમાં રહ્યાં છે, પરંતુ પાછલાં અમુક વર્ષોથી તેઓ એ વાત સાબિત કરવાના પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે કે તેઓ એક ભારતીય નાગરિક છે અને બાંગ્લાદેશથી આવેલાં 'ગેરકાયદે અપ્રવાસી' નથી.

પોતાનાં આંસુ લૂછતાં શોનાબાનો કહે છે કે, "તેમણે મને બંદૂકના નાળચે ધક્કો માર્યો. મેં બે દિવસ ભોજનપાણી વિના એક ખેતરમાં પસાર કર્યા, જ્યાં ઘૂંટણસમાં પાણી હતાં. એ ખેતરમાં પુષ્કળ મચ્છર અને જીવાત હતાં."

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે નો મૅન્સ લૅન્ડમાં પસાર કરાયેલા એ બે દિવસ બાદ શોનાબાનોને બાંગ્લાદેશમાં એક જૂની જેલમાં લઈ જવાયાં.

ત્યાં બે દિવસ પસાર કર્યાં બાદ તેમને અને અન્ય કેટલાક લોકોને બાંગ્લાદેશી અધિકારીઓએ સીમાપાર પહોંચાડ્યાં. જ્યાંથી કથિતપણે ભારતીય અધિકારીઓએ તેમની સાથે મુલાકાત કરી અને તેમને ઘરે મોકલી દીધાં.

જોકે, શોનાબાનોને એ નથી ખબર કે તેમની સાથે આવેલા લોકો તેમની સાથે મોકલાવાયેલા ગ્રૂપના જ હતા કે નહીં.

એ સ્પષ્ટ નથી કે શોનાબાનોને બાંગ્લાદેશ કેમ મોકલવામાં આવ્યાં બાદમાં પરત કેમ લવાયાં, પરંતુ તેમનો મામલો હાલના એવા મામલા પૈકી એક છે, જેમાં આસામના અધિકારીઓએ ભૂતકાળમાં વિદેશીઓ માટે બનાવાયેલી ટ્રિબ્યૂનલ દ્વારા વિદેશી જાહેર કરાયેલા લોકોને 'ગેરકાયદે બાંગ્લાદેશી' હોવાની શંકામાં પકડ્યા અને તેમને સીમા પાર મોકલી દીધા.

બીબીસીની ટીમને આવા ઓછામાં ઓછા છ મામલા મળ્યા, જેમાં લોકોએ કહ્યું કે તેમના પરિવારના સભ્યોને પકડી લેવાયા અને બૉર્ડરની નિકટ આવેલાં શહેરોમાં લઈ જઈને 'બૉર્ડર પાર ધકેલી દેવાયા.'

ભારતના સીમા સુરક્ષા બળ, આસામ પોલીસ અને રાજ્ય સરકારના અધિકારીઓએ આ મામલા અંગે બીબીસીના સવાલોના જવાબ ન આપ્યા.

તાજેતરમાં 'ગેરકાયદે પ્રવાસીઓ' પર કાર્યવાહી થઈ

કથિતપણે બાંગ્લાદેશથી આવેલા ગેરકાયદે અપ્રવાસીઓ પર કાર્યવાહી એ ભારતમાં કોઈ નવી વાત નથી. બંને દેશો વચ્ચે 4,096 કિમી લાંબી બૉર્ડર છે, જે ઘણી જગ્યાઓએથી ખુલ્લી છે.

આ કારણે ઘણાં સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા છતાં સીમા પાર કરવાનું સરળ બની જાય છે.

પરંતુ આ પ્રકારના મામલા પર કામ કરતા વકીલોનું કહેવું છે કે એ વાત અસાધારણ છે કે લોકોને અચાનક તેમનાં ઘરોથી ઉઠાવી લેવાય અને કોઈ પણ યોગ્ય પ્રક્રિયા વગર તેમને બીજા દેશમાં બળજબરીપૂર્વક મોકલી દેવાય. પાછલાં કેટલાંક અઠવાડિયાંથી આવા પ્રયાસ ઝડપી બની ગયા હોવાનું દેખાય છે.

ભારત સરકારે આધિકારિકપણે એવું નથી જણાવ્યું કે હાલમાં કરાયેલી આ કાર્યવાહીમાં કેટલા લોકોને સીમા પાર મોકલવામાં આવ્યા છે, પરંતુ બાંગ્લાદેશ પ્રશાસન માટે ટોચનાં સૂત્રોનો દાવો છે કે ભારતે માત્ર મે માસમાં 1,200 કરતાં વધુ લોકોને 'ગેરકાયદેસર રીતે' બાંગ્લાદેશ મોકલ્યા છે. આ લોકોને ન માત્ર આસામમાં પણ અન્ય રાજ્યોમાંથી પણ બાંગ્લાદેશ મોકલવામાં આવ્યા.

નામ ન જણાવવાની શરતે બાંગ્લાદેશી અધિકારીએ જણાવ્યું કે ભારતે જે લોકોને બાંગ્લાદેશ મોકલ્યા છે, તેમાંથી 100 લોકોની ઓળખ 'ભારતીય નાગરિકો' તરીકે થઈ છે અને તેમને ભારત પરત મોકલી દેવાયા છે.

બૉર્ડર ગાર્ડ બાંગ્લાદેશે પોતાના એક નિવેદનમાં કહ્યું કે તેણે આ પ્રયાસોને રોકવા માટે સીમા પર પેટ્રોલિંગ વધારી દીધું છે.

તેમજ ભારતે આ આરોપો પર કોઈ ટિપ્પણી નથી કરી.

બીજી તરફ મીડિયા રિપોર્ટોથી સંકેત મળે છે કે તાજેતરની કાર્યવાહીમાં અન્ય રાજ્યોમાં રહેતા રોહિંગ્યા મુસ્લિમો પણ સામેલ છે. આસામમાં જે સ્થિતિ છે એ વિશેષપણે તણાવપૂર્ણ અને જટિલ છે. ત્યાં નાગરિકતા અને જાતીય ઓળખના મુદ્દા રાજનીતિ પર હાવી રહ્યાં છે.

બાંગ્લાદેશથી આસામમાં સ્થળાંતરની સમસ્યા

ભારતનું આસામ રાજ્ય મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા બાંગ્લાદેશ સાથે લગભગ 300 કિલોમીટર લાંબી સરહદ ધરાવે છે.

આ રાજ્યમાં પડોશી દેશમાંથી સ્થળાંતર જોવા મળી રહ્યું છે. આનું મુખ્ય કારણ એ માનવામાં આવે છે કે આ લોકો તકોની શોધમાં અને ધાર્મિક અત્યાચારને કારણે ભાગી ગયા છે.

આ સ્થળાંતરથી આસામના લોકોમાં ચિંતા વધી છે. ઘણા લોકોને ડર છે કે આનાથી વસ્તી વિષયક ફેરફારો થશે અને સ્થાનિક લોકો પાસેથી સંસાધનો છીનવાઈ જશે.

આસામ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સત્તામાં રહેલી ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) એ ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરની સમસ્યાનો અંત લાવવાનું વારંવાર વચન આપ્યું છે.

ભાજપે તાજેતરનાં વર્ષોમાં આસામમાં રાષ્ટ્રીય નાગરિક રજિસ્ટર (એનઆરસી)ને પણ પ્રાથમિકતા આપી છે.

આ રજિસ્ટર એવા લોકોની યાદી છે જેઓ સાબિત કરી શકે છે કે તેઓ 24 માર્ચ, 1971ના રોજ અથવા તે પહેલાં આસામ આવ્યા હતા, એટલે કે પડોશી દેશ બાંગ્લાદેશે પાકિસ્તાનથી સ્વતંત્રતા જાહેર કરી તેના એક દિવસ પહેલાં.

આ યાદીમાં ઘણી વખત સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, અને ભારે મુશ્કેલી પછી, 2019 માં પ્રકાશિત થયેલા અંતિમ મુસદ્દામાં આસામના લગભગ 20 લાખ રહેવાસીઓને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.

વકીલો કહે છે કે અંતિમ મુસદ્દામાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલા લોકો ફક્ત ત્યારે જ અપીલ દાખલ કરી શકે છે જ્યારે યાદી અંગે ગૅઝેટ સૂચના જારી કરવામાં આવે, જે હજુ સુધી થઈ નથી.

તે જ સમયે, વિદેશીઓ માટેના ટ્રિબ્યુનલ અને અર્ધ-ન્યાયિક મંચો દ્વારા ગેરકાયદેસર જાહેર કરાયેલા ઘણા લોકો કહે છે કે તેઓએ અટકાયત શિબિરોમાં સમય વિતાવ્યો છે.

શોનાબાનો જેવા ઘણા કિસ્સા પ્રકાશમાં આવ્યા

શોનાબાનો કહે છે કે ટ્રિબ્યૂનલના આદેશ સામેની તેમની અપીલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પૅન્ડિંગ છે, પરંતુ અધિકારીઓએ તેમ છતાં તેમને ત્યાંથી જવા માટે દબાણ કર્યું.

બીબીસીએ આસામમાં ઓછામાં ઓછા છ અન્ય લોકો પાસેથી આવી જ વાર્તાઓ સાંભળી, જે બધા મુસ્લિમ છે.

તેમણે કહ્યું કે તેમના પરિવારના સભ્યોને પણ શોનાબાનોની જેમ જ બાંગ્લાદેશ મોકલવામાં આવ્યા હતા, ભલે તેમની પાસે જરૂરી દસ્તાવેજો હતા અને તેઓ પેઢીઓથી ભારતમાં રહેતા હતા.

તેમાંથી ઓછામાં ઓછા ચાર હવે ઘરે પાછા ફર્યા છે, પરંતુ તેમને હજુ સુધી કોઈ જવાબ મળ્યો નથી કે તેમને શા માટે ઉપાડવામાં આવ્યા હતા.

આસામના 32 મિલિયન રહેવાસીઓમાંથી એક તૃતીયાંશ મુસ્લિમો છે, જેમાંથી ઘણા બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ત્યાં સ્થાયી થયેલા ઇમિગ્રન્ટ્સના વંશજો છે.

આસામના બારપેટાનાં 67 વર્ષીય મલેકા ખાતુન હજુ પણ બાંગ્લાદેશમાં છે. તેમનું કહેવું છે કે એક સ્થાનિક પરિવારે તેમને કામચલાઉ રહેવા માટે જગ્યા આપી છે.

"મારું અહીં કોઈ નથી," તેઓ વિલાપ કરતાં કહે છે.

ખાતુનના પરિવારે તેમની સાથે વાત કરી છે પણ તેઓ જાણતા નથી કે ક્યારે પાછાં આવશે. તેઓ ફૉરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ અને આસામ હાઈકોર્ટમાં પોતાનો કેસ હારી ગયાં છે અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી નથી.

'ગેરકાયદે ઇમિગ્રન્ટ્સ' સામે કાર્યવાહી અંગે હિમંતા બિસ્વા સરમાએ શું કહ્યું?

તાજેતરની કાર્યવાહી શરૂ થયાના થોડા દિવસો પછી આસામના મુખ્ય મંત્રી હિમંતા બિસ્વા સરમાએ ફેબ્રુઆરીમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો જેમાં સરકારને "વિદેશી જાહેર કરાયેલા" પરંતુ હજુ પણ અટકાયત કેન્દ્રોમાં રાખવામાં આવેલા લોકો સામે દેશનિકાલની કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

સરમાએ કહ્યું, "અમે એવા લોકોને પાછા મોકલી રહ્યા છીએ જેમને વિદેશી જાહેર કરવામાં આવ્યા છે અને જેમણે કોર્ટમાં અપીલ પણ કરી નથી. જેમની અપીલ પૅન્ડિંગ છે તેમને હેરાન કરતા નથી."

પરંતુ આસામમાં નાગરિકતાના અનેક કેસોમાં કામ કરતા વકીલ અબ્દુલ રઝાક ભુયાને આરોપ લગાવ્યો કે તાજેતરના ઘણા કેસોમાં યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી.

તેમણે કહ્યું, "જે થઈ રહ્યું છે તે કોર્ટના આદેશનું જાણીજોઈને ખોટું અર્થઘટન છે."

અબ્દુલ રઝાકે તાજેતરમાં એક વિદ્યાર્થી સંગઠન વતી અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં 'બળજબરી અને ગેરકાયદેસર દબાણ નીતિ' રોકવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપની માગ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમને પહેલા આસામ હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કરવા કહેવામાં આવ્યું છે.

'મારા પતિ ભારતીય છે'

બારપેટાથી લગભગ 167 કિલોમીટર દૂર મોરીગાંવમાં રીટા ખાનમ એક ટેબલ પાસે બેઠાં હતાં. ટેબલ પર કાગળોનો જથ્થો ખડકાયો હતો.

તેમના પતિ ખૈરુલ ઇસ્લામ (51 વર્ષીય) એક શાળામાં શિક્ષક છે. ખૈરુલ ઇસ્લામ પણ શોનાબાનોના જૂથમાં હતા જેમને અધિકારીઓ દ્વારા કથિત રીતે ઉપાડી જવામાં આવ્યા હતા.

2016માં ટ્રિબ્યૂનલે તેમને વિદેશી જાહેર કર્યા પછી તેમણે બે વર્ષ અટકાયત કેન્દ્રમાં વિતાવ્યા અને પછી તેમને છોડી મૂકવામાં આવ્યા. શોનાબાનોની જેમ, તેમનો કેસ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે.

રીટા ખાનમ કેટલાક દસ્તાવેજો બતાવે છે. તેઓ કહે છે કે આ તેમના પતિનું હાઇસ્કૂલ ગ્રૅજ્યુએશન સર્ટિફિકેટ અને કેટલાક જમીનના દસ્તાવેજો છે.

તેઓ કહે છે, "દરેક દસ્તાવેજ એ વાતનો પુરાવો છે કે મારા પતિ ભારતીય છે, પરંતુ અધિકારીઓ માટે તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે આ પૂરતા ન હતા."

તેઓ કહે છે કે તેમના પતિ, તેમના પિતા અને તેમના દાદા બધા ભારતમાં જન્મ્યા હતા.

પરંતુ, તેમણે કહ્યું કે 23 મેના રોજ, પોલીસકર્મીઓ તેમના ઘરે આવ્યા અને કોઈ સ્પષ્ટ માહિતી વિના ખૈરુલ ઇસ્લામને લઈ ગયા.

થોડા દિવસો પછી, નો મેન્સ લૅન્ડમાં બાંગ્લાદેશી પત્રકાર સાથે ખૈરુલ ઇસ્લામના ઇન્ટરવ્યૂનો વાઇરલ વીડિયો સામે આવ્યો. ત્યારે જ તેમના પરિવારને ખબર પડી કે ખૈરુલ ઇસ્લામ ક્યાં છે.

શોનાબાનોની જેમ, ખૈરુલ ઇસ્લામને પણ હવે ભારત પાછા મોકલી દેવામાં આવ્યા છે.

તેમના પરિવારે તેમના પાછા ફરવાની પુષ્ટિ કરી. જોકે, પોલીસે બીબીસીને જણાવ્યું કે તેમને ખૈરુલ ઇસ્લામના પાછા ફરવા વિશે "કોઈ માહિતી" નથી.

ખૈરુલ ઇસ્લામની સાથે, સંજીમા બેગમના પિતાને પણ તે જ રાત્રે લઈ જવામાં આવ્યા હતા.

સંજીમા બેગમ કહે છે કે તેમને ખાતરી છે કે તેમના પિતાને ખોટી ઓળખના કેસમાં વિદેશી જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.

તેઓ કહે છે, "મારા પિતાનું નામ અબ્દુલ લતીફ છે, મારા દાદાનું નામ અબ્દુલ સુભાન હતું. વર્ષો પહેલાં વિદેશીઓ માટેના ટ્રિબ્યૂનલ તરફથી આવેલી નોટિસમાં શુકુર અલીના પુત્ર અબ્દુલ લતીફનું નામ હતું. તેઓ મારા દાદા નથી, હું તેમને ઓળખતી પણ નથી."

સંજીમા બેગમ એમ પણ કહે છે કે તેમની પાસે તેમના પિતાની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે જરૂરી બધા દસ્તાવેજો છે.

પરિવારને માહિતી મળી છે કે અબ્દુલ લતીફ આસામ પાછો ફર્યો છે, પરંતુ તેઓ હજુ સુધી ઘરે પહોંચ્યા નથી.

આમાંથી કેટલાક લોકો હવે ઘરે પાછા ફર્યા છે, પરંતુ તેમને ડર છે કે તેમને અચાનક ફરીથી ઉપાડી લેવામાં આવશે.

સંજીમા બેગમ કહે છે, " આ માણસો છે, રમકડાં નથી કે તમે તેમને તમારી ઇચ્છા મુજબ અહીં-ત્યાં ફેંકી દો."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન