Seenaa basaasaa Ameerikaa xiyyaarrisaa Raashiyaan rukkutamee booda butame yeroo yaadatamu

Hagayya 19, bara 1960 waggaa 65 dura torban darbe keessa ture manni-murtii Mooskoo paayiletii Ameerikaa Firaansiis Gireey Paawers erga humnoonni nageenyaa Sooviyeet isa qabaniin booda hidhaa waggaa 10n kan adabe.

BBCn waan gaaga'ama dippilomaasii Waraana Ololaa ta'e kana gabaaseera.

Firaansiis Gireey Paawers ergama CIA Sooviyeet Raashiyaa akka basaasuuf itti kennameef bobba'ee osoo jiruu ture kan xiyyaarri U-2 jedhamtu inni keessa ture misaa'elii lafaa gara qilleensaatti itti dhukaafameen kan rukutamtee kufte.

"Ol ilaallaan, alas ilaallaan waan hunduu, bakki hunduu burtukaana ture," jechuun wan yaadatu dubbata Paawers.

"Halluu duumessaa ykn guutummaa samii ta'e waanan beeku hin qabu ture. Waanan ofitti hime nan yaadadha, 'Waaqayyoon, amma argadheera.''

Paawers yeroo xiyyaarri inni keessa ture rukkutame paraashutiin bakka naga-qabeessa bu'ee ture.

Haata'u malee, gidiraan isaa achitti hin dhaabbanne ture. Erga to'atameen booda dhaabbata basaasaa Raashiyaa, KGBn qoratamee bakka maatiin isaa arguufi isa gargaaruu hin dandeenye Mooskoo keessatti mana-murtiitti dhiyaate.

"Dhaddacharra turuu keenya akka beeku dubbate," jetti haati warraa isaa Barbaraa Paawers waan yeroo sana ture yeroo BBCtti dubbatte. Jalqabarra achi jiraachuu keenya hin barre. Booda garuu erga nuti harka keenya itti bal'ifnee nu arge.

Gara kutaa nuti taa'aa turreetti ilaaluu akka hin dandeenye dubbate, sababiin isaammoo akka baayyee aaru isa taasisuu mala. dhugaamas ammoo aariin itti dhaga'amuu danda'a.

"gaafa Hagayya 19, bara 1960 waggaa 65 dura jechuudha Paawers hidhaa waggaa 10n adabame. waggaa adabame 10 keessaa sadii mana-hidhaa Raashiyaa, torba ammoo kaampii hojii humnaa cimaa keessatti akka dabarsu itti murtaa'e.

To'atamee murtiitti dhiyaachuun isaa yeroo Waraanni Ololaa (Cold War) akka malee hammaatetti hariiroo addunyaa gama Bahaa fi Lixaatti wal qoodeef dhiibbaa hamaa qaba ture.

Yeroo sanatti paawers umuriin isaa waggaa 30 ture. Ilma nama albuunda cilee baasuufi kutaa bulchiinsa Ameerikaa Kentakii keessaa ta'edha. Osoo bara 1950 Humna Qilleensaa US'tti hin dabalamiin dura kemistiriifi baayoloojii barateera.

Bara 1956 keessa, ejensii basaasaa Ameerikaa, CIAtiin xiyyaara basaasaa U-2 daangaa diinaa keessa akka oofuufi qacarame.

Xiyyaarri U-2 kun lafarraa kiiloomeetira 21.3 ol fagaattee balali'uu dandeessi ture. Kun ammoo humna ittisa qilleensaa Sooviyeetiin olidha. Kana malees, kaameraan baayyee cimaa achirra jirus meeshaalee waraanaa isaa gadi jiru sirriitti kaasuu danda'a.

Caamsaa 1, 1960 Paawers Paakistaan, Peshawaar irraa ka'uun qilleensa USSR keessa balali'uun Noorwey keessa qubate.

"Toorri ittiin deemamuuf karoorfame hanga duraan beeknu caalaa Raashiyaa keessa gadi fageenyaan kan agarsiisu ture. Kallattii barbaachisoo ta'anirra darbuun suura duraan hin kaafamiin kaasuuf ture," jechuun barruu yaadannoo Operation Overflight jedhamurratti baasee ture.

Haata'u malee, gaggeessitoonni Sooviyeet xiyyaara U-2 Paawers kana dursanii baranii haala kamiiniyyu akka karaatti hambisan murteessan.

Xiyyaaronni waraanaa MiG-19 misaa'ela S-75 Dvina jedhamuun haleelamaniiru. Ergama kana hordofee sa'aatii afur booda xiyyaarri Paawers naannoo magaalaa Raashiyaa Sverdlovsk (kan amma Yekaterinburg) jedhamtutti misaa'ela kana keessaa tokkoon rukutame.

Baalleen isaa tokko irraa caccabee, xiyyaarichi naannoo isaa naanna'ee funyaan isaa irratti kufe. Ilmi Paawers, Gaarii Paawers Jr, seenaa kana kan hime podcast Seenaa Dhugaa BBC Eyewithess irratti.

"Waan gochuu qabu yaade - balaliistonni leenji'an kan isa jalqabaati yaadanii murteessuun- xiyyaarri caccabee ture. Garuu yoo bu'uu barbaade osoo ba'uu miila isaa akka kutu hubata."

Cockpit U-2 baayyee xiqqaadha, cufaadha. Ba'uuf qaama tokko akka hin dhabneef haala gaarii irra jiraachuu qabda.

Furmaanni Paawers teessoo xiyyaarichaa kan baasu (ejector) fayyadamuu hin turre: salphaatti paraashutii banee ol ba'e. Garuu erga paraashutii banamee booda "walakkaan qaamni isaa bahee walakkaan isaa ammoo ammallee xiyyaara keessa ture," jedha Gaarii Juuniyer. Akkasumas U-2 jalaa miliquuf yaaluuf baatonii sana bira gahuu hin dandeenye.

"Hanga sanatti ujummoo qilleensaa isaa waliin walqabatee jira, kanaaf as jira, walakkaa xiyyaara keessaa bahee, xiyyaarri gadi bu'aa osoo jiruu of wallaalee."

Haala kamiinuu, Paawers xiyyaara keessaa bahuu danda'e, gara qonna waloo qarqara Sverdlovsk jirutti paraashutiin bu'e.

Garuu konkolaataan gurraacha tokko daandii jalaa irratti yeroo gadi bu'u isa hordofaa jiru argeera.

Qondaaltonni nageenyaa mootummaa to'annaa jala oolchaniiru. Kaameeraa isaa dabalatee haftee U-2s qabanii turan.

Rakkoon mootummaa Ameerikaa Paawers lubbuun jiraachuu isaa karaa itti beekan hin qaban, xiyyaarri U-2 kufuufi dhiisuu isaas hin beekan ture.

Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa ibsa baaseen, Paawers naannoo qilleensaa Turkii irra balali'aa osoo jiruu, haala qilleensaa NASA qorataa osoo jiruu, akka tasaa naannoo qilleensaa Sooviyeet keessa bade.

Seenaan walfakkaataan kun suuraa U-2 kan asxaa Naasaa ariitiidhaan itti dabalame of keessaa qaba ture.

Garuu ergama kana dhoksuu mannaa, yaaliin haxxummaa ariifachiisaa kun qaanii ummataa guddaa akka ta'u gargaara ture.

Muummichi ministeeraa USSR, Nikitaa Khrushchev, Paawers lubbuun jiraachuu fi fayyaa ta'uu addunyaaf beeksisaniiru - akkasumas kaameraa fi suuraan isaa osoo hin tuqamin akka argame, kunis basaasaa ta'uu isaa mirkaneesse.

Sobe jedhee amanuuf kan dirqame Pirezidaantiin Ameerikaa Dwight D Eisenhower, US diina ishee hordofuu itti fufuuf mirga ishee keessa akka jirtu dubbatan.

Yeroon kun kan nama gaddisiisu ture, sababiin isaas hoggantoonni saboota lamaan hoggantoota mootummaa Faransaayii fi Biriteen waliin walgahii Paaris keessatti gaggeeffamu irratti hirmaachuu qabu turan.

Kun waggoota shan keessatti walgahii jalqabaa hoggantoonni Sooviyeet fi Ameerikaa irratti hirmaatan yoo ta'u, Golgaa Sibiilaa darbee michummaa akka cimsu abdatamaa ture, garuu waldhabdeen saboota lamaan gidduu jiru kun akka hin danda'amne taasiseera.

BBC'n Caamsaa 17 gabaaseera, ''Mir Kiruushcheev osoo mariin hin jalqabin US dhiifama akka gaafattu barbaadaniiru.

"Akkasumas, Ameerikaan lammata naannoo qilleensaa Sooviyeet akka hin sarbine waadaa galuu akka qabduu fi namoota taatee kanaaf itti gaafatamummaa fudhatan hunda adabuu qabdi jedheera."

Pirezidaant Eisenhower himannaa kana kuffisuun yaa'iin nagaa haala jeequmsaa keessa galchaniiru... Amma gamni lachuu kufaatii yaa'ichaaf wal komatu." Aangoonis balaa dippilomaasii kanaaf komatamuu tokko tokko baachuu qaba ture.