Россия ва Украина: Ака-ука Байрактар жарақ-жарақ пул эмас, Украинани танладими? Rossiya Ukraina Putin Yangiliklar

"Байрактар" дронлари Россия ва Украина ўртасидаги урушда Украина мудофаасининг ўзига хос рамзига ва "Байрактар" сўзи эса оммавий маданиятнинг ажралмас қисмига айланди. Бугунги кунда бу дронларнинг яратилиши ортида икки ака-ука Ҳалуқ ва Салжуқ Байроқдор турибди. Ака-ука камдан-кам интервью беради, лекин Би-би-си мухбирлари Жаъфар Умаров ва Татьяна Януцевич билан гаплашишга рози бўлишди.

Алоқадор мавзулар:

Биз ака-ука Байрактарлар билан Истанбул чеккасидаги офисида учрашдик. Бу ердаги майдон ва бинонинг ўзи дунёнинг турли бурчакларида урушлар ривожини ўзгартирган ҳарбий дронларни ишлаб чиқарувчи компаниядан кўра кўпроқ Ғарб университети кампусини эслатади.

Кираверишди ходимлар учун Усмонли империяси тарихига оид бепул китоблар қўйилган, уларнинг ёнида қандай қилиб намоз ўқиш ҳақида китоблар. Кабинетлар кам, очиқ жойлар кўпроқ. Ходимларнинг ўзи ҳам университет муҳитини беради - ака-укаларнинг айтишича, ходимларнинг ўртача ёши 29-30.

Иккинчи қаватда кетма-кет учта офис бор - ҳар бир ака-ука учун биттадан.

Суҳбатимизни икки каттаси билан келишган эдик, маълум бўлишича, кенжаси Аҳмет омма кўзига кўринавермайди ва, матбуот хизматига кўра, дронларга алоқаси йўқ.

Борганимизда унинг кабинети эшиги очиқ эди, сигарет тутуни орасида девордаги катта турк байроғи ва Усмонли империясининг гербини кўринарди.

Кабинетлар ёшга кўра жойлашган, бу бизга оила катта аҳамиятга эга бўлган консерватив Туркияда эканлигимизни эслатарди.

Биринчи кабинет катта ака - Ҳалуқники. Компанияда у бош директор.

Унинг ишхонаси ёруғ, деворга қаҳрабодан ясалган украин кулбасининг сурати осилган, журнал столида Bayraktar TB2 моделидаги ўйинчоқ турибди.

Биринчи навбатда, у 2020 йилда Украина президенти Владимир Зеленский қўлидан Киевда олган "Буюк хизматлари учун" Давлат орденини ғурур билан кўрсатди.

Суҳбат давомида Ҳалуқ ўтган йили вафот этган отаси Ўздемир Байрaқтар тез-тез тилга олди. Интервьюда, компаниянинг техник директори бўлиб ишлайдиган ва "Байрактар дронларининг меъмори" деб ҳисобланган ўртанча укаси Салжуқ ҳам отасини кўп эслади.

Эрдоғанга куёвлик

Ҳалуқнинг айтишича, ҳаваскор учувчи бўлган отаси унга авиацияга муҳаббат уйғотган. Ўздемир Байрактар 1984 йилда автомобиллар учун эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқариш компаниясини ташкил этганди.

Ишлаб чиқаришдан ташқари у сиёсат билан ҳам фаол шуғулланган, шу туфайли Туркиянинг амалдаги президенти Режеп Таййип Эрдоған билан учрашган.

Иккаласи ҳам 1998 йилда тақиқланган Исломий Фаровонлик партияси аъзоси эди. Расмийлар бу партия республиканинг биринчи президенти Камол Отатуркнинг замонавий Туркияси асос қилиб олган дунёвий қадриятларга путур етказади, деб ҳисобларди. Шундан сўнг партия Адолат ва тараққиёт партияси номи билан қайта рўйхатдан ўтди ва ҳозир Туркиянинг ҳукмрон партияси ҳисобланади.

2016 йилда эса муштарак қарашларга эга икки сиёсатчи расман қуда бўлишди: Салжуқ Эрдоғаннинг қизи Сумайяга уйланди. Шу сабабли Туркияда кўпчилик мамлакат раҳбари билан алоқа оилавий бизнеснинг гуллаб-яшнашига асос бўлганини танқид қилди.

Салжуқ бу танқидга қўшилмайди.

"Биз 2000 йилларда учувчисиз учоқлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйганмиз ва қайсидир маънода отам, акам, онам ва мен бунга ўз ҳаётимизни бағишлаганмиз", дейди у. Эрдоғаннинг қизи билан тўй 2016 йилда бўлган, деб эслайди Салжуқ ва ўша пайтга қадар биринчи дронлар Mini ва Bayraktar TB1 аллақачон ишлаб чиқилган эди.

Салжуқнинг қайд этишича, уйлангандан кейин сиёсий танқидлар кўпроқ бўлган, лекин унинг ҳаёти кўп ўзгармаган.

Ака-укаларнинг сўзларига кўра, Байрактарлар оиласи доимо "ишлаб чиқариш ичида" яшаб келган ва улар болаликдан заводда ишлашга одатланган: улар дастгоҳларни дастурлашда ёрдам беришган ва уни мактабдаги ўқиш билан уйғунлаштиришган.

Салжуқ ўша пайтда мамлакатнинг энг нуфузли лицейларидан бири, Истанбулдаги Роберт Америка коллежида таҳсил олган.

Иккала ака-ука ҳам олий маълумотни Туркия ва АҚШда олган, у ерда Салжуқ дронларни ишлаб чиқаришга ихтисослашган.

Улар ўқишни тамомлаб, "мамлакатининг технологик имкониятларини ривожлантириш" мақсадида ватанига қайтиб, оталарининг "Baykar" компаниясида ишлай бошладилар.

"Авиация байрактарлари" ва "тенг ҳуқуқли дунё"

Ака-укаларнинг айтишича, дронларни ишлаб чиқариш жуда кичик муҳандислар жамоаси билан бошланган ва компанияга фақат шахсий маблағлар тикилган.

Уларнинг муваффақиятининг асосий сабаби жанговар ҳаракатларнинг ҳақиқий иштирокчилари бўлган турк аскарлари билан доимий алоқа бўлган, бу уларнинг фикрича, учувчисиз учоқларни ҳарбийларнинг талаб ва эҳтиёжларига мос равишда янгилашга ёрдам берарди.

Ҳарбий дронлар нега фамилиялари билан аталганлиги сўралганда, биродарлар, Байрактар туркчада "Байроқ кўтарган" деган маънони англатади ва бу ном уларнинг дронлар учун жуда мос келади, деб жавоб беришди.

"Биз парадигма ўзгариши содир бўлган авиация соҳасида байроқдор бўлишни хоҳладик", дейди Салжуқ.

Ҳалуқ, "Байрактар" шахсан улар учун нимани англатиши ҳақидаги саволга, дронлар янада адолатли дунё яратилишига ҳисса қўшишини хоҳлаётганини айтди.

Шу ерда биз Bayraktar ТВ2 рус қўшинларига қарши фаол қўлланаётган Украинадаги уруш мавзусига ўтдик.

Дронларнинг Россия зирҳли техникасини йўқ қилаётгани акс этган видеолар бутун дунё бўйлаб тарқалди. Украиналиклар учун эса турк дронлари Россия агрессиясига қаршилик кўрсатишнинг ўзига хос рамзига айланди. Улар ҳақида қўшиқлар ёзила бошланди, болалар ва уй ҳайвонлари уларнинг шарафига номланди ва аста-секин "Байрактар" сўзи мамлакатнинг ва бутун дунёдаги украин диаспорасининг оммавий маданиятида ўз ўрнини эгаллади.

Ака-укалар Украинани очиқдан-очиқ қўллаб-қувватлаб, украиналик ҳарбийларга бир неча бор текинга учувчисиз учоқларни совға қилган, кўнгиллилар томонидан йиғилган пулни эса украиналик қочқинлар эҳтиёжларига йўналтиришган.

Байрактарларнинг украиналиклар учун ўзига хос эркинлик рамзига айлангани ҳақида қандай фикрда эканлиги сўралганда, Ҳалуқ улар ишлаб чиққан технологиялар Украинани мустақиллик учун курашда қўллаб-қувватлаётганидан фахрланишини таъкидлади.

У Украина озод дунё учун курашаётганини қўшимча қилади. Салжуқ Россиянинг Украинага босқинини «адолатсиз ва ноқонуний уруш» деб, украин халқини эса олийжаноб деб атайди.

Ака-ука Байрактарлар Украинага қандай ёрдам бермоқда?

"Baykar"нинг Украина билан ҳамкорлиги Россиянинг Украинага кенг кўламли бостириб киришидан аввал бошланган. Россия Украина Қримини аннекция қилиб, ДХP ва ЛПР, деб аталувчи гуруҳларга ҳарбий ёрдам бера бошлаганидан сўнг, Киев ҳимоянинг турли йўлларини излай бошлади.

Ҳалуқнинг айтишича, Украина ҳукумати учувчисиз учоқлар сўраб кўплаб давлатларга мурожаат қилган, аммо унга кўра, келишувга фақат Туркия рози бўлган.

"Украинада 2018 йилдан буён "Байрактар" тизимлари қўлланилмоқда, - деб эслайди у. - Айни вақтда Украина билан мудофаа саноатидаги турли технологик ҳамкорликларимизни ривожлантирадиган жуда муҳим лойиҳалар имзоланди".

Ҳалуқнинг сўзларига кўра, компания мутахассислари кўплаб украиналик ҳарбий хизматчиларни Bayraktar TB2 дронини бошқаришга ўргатган ва яқинда Россия ҳужуми натижасида ака-ука билан дўстлашган Украина армияси зобити, дрон оператори жароҳатдан ҳалок бўлган.

Унинг дафн маросимида Baykar вакиллари қатнашган, ака-ука эса унинг оиласига ёрдам бермоқчи.

"Уруш бошланганда биз озиқ-овқат, болалар овқатлари ёки гигиена воситалари бўладими, ўн юк машинаси гуманитар ёрдам жўнатдик. Украина биз билан яқин алоқада бўлган давлат. Биз украиналикларнинг дардига шерикмиз ва уларнинг ўз ерларини муваффақиятли ҳимоя қилаётганини, уларнинг қаҳрамонлик курашини қадрлаймиз", дейди Ҳалуқ.

Буларнинг барчаси олижаноб туюлади, аммо Украина "Baykar" ўз қуролларини сотадиган бозор эканлигини таъкидлайдиган танқидчилар ҳам бор. Байрактар биродарлар уларга нима деб жавоб беради?

Ҳалуқ тижорий манфаатлари мавжудлигини яширмайди. Аммо уруш бошланганидан бери компания Украина билан ҳамкорлик қилиш учун катта куч сарфлади. "Биз учун мустаҳкам алоқаларни ўрнатиш ва ҳар икки томон учун манфаатли ҳамкорликни ривожлантириш устувор вазифадир", деди у.

Ҳа, у тасдиқлайди, Украинада Россия уруши бошланиши билан "Байрактар" дронларига қизиқиш ортди ва шу билан бирга савдолар ҳам ошди. Украинадаги урушдан олдин Озарбайжон томонидан Арманистон билан Тоғли Қорабоғда, шунингдек, Сурия ва Ливияда бўлган урушда дронлардан муваффақиятли фойдаланилган. Ва кўпинча можаронинг нариги томонида Россия турган.

"Пул биринчи ўринда эмас"

"Россиядан реакция бўлдими?" - деган савол ўз ўзидан туғилади.

"Биз технологияларни ишлаб чиқувчи компаниямиз, - дейди Ҳалуқ. - Ўз олдимизга қўйган мақсадларимиз бор. Биз стратегик ҳамкорлик қилган давлатлар қатори мамлакатимиз тараққиётига ҳам ҳисса қўшишга ҳаракат қилмоқдамиз. Биз бу технологиялардан ўзимиз фойдаланмаймиз. Биз уларни ишлаб чиқамиз ва бошқаларга фойдаланиши учун ўтказамиз."

Унинг таъкидлашича, масалан, Украинада дронлардан украиналик ҳарбийлар фойдаланади ва улардан қачон фойдаланишни айнан улар ҳал қилишади.

"Ҳаммаси бошқа маҳсулотлар билан бир хил. Албатта, афсуски, Россия оммавий ахборот воситаларида туҳматларни кўряпмиз, чунки бизнинг тизимларимиз ҳаво ҳужумига қарши мудофаа ва зирҳли транспорт воситаларини йўқ қилади. Лекин барибир, биз технология билан таъминлайдиган компаниямиз", дейди у, улардан қандай фойдаланиш бошқаларнинг қароридир.

Шу билан бирга, "Байрактар" дронлари "Украинанинг мустақиллик учун курашига ўз ҳиссасини қўшаяпти ва биз бу ҳисса энг яхши тарзда қўшилишини таъминлаш учун ҳаракат қиламиз", дейди у.

"Агар Москва сизга катта пул таклиф қилса, уларга ҳам сотасизми?" деб сўраймиз.

"Биз учун пул биринчи ўринда эмас. Пул ва моддий ресурслар бизнинг бизнесимизда ҳеч қачон мақсад бўлмаган, - дейди Ҳалуқ Байрактар. - Украина билан дўстлигимиз ва ҳамкорлигимиз кўп йиллардан буён давом этиб келмоқда. Шунинг учун биз қанча пул таклиф қилишмасин, ростини айтсам, бу вазиятда уларга [Москвага дронларни] бериш ҳақида гап бўлиши мумкин эмас. Бу даврда бизнинг барча қўллаб-қувватлашимиз бутунлай Украина томонида. Чунки биз жуда кучли алоқага эгамиз ва Украина жуда адолатсиз, тажовузкор ва асоссиз ҳужум остида қолган. Шунинг учун ҳам Украина билан ҳамкорлигимизга ҳеч нарса соя солмайди, қанча пул таклиф қилинмасин, бу борада жавобимиз тайин".

Биз бу интервьюни Туркия президенти Эрдоған ўз партияси йиғилишида Владимир Путин гўёки Байрактарлар билан ҳамкорлик қилмоқчи эканлигини айтган куни ўтказдик.

Матбуот хизмати Ҳалуққа ўз интервьюсида Путиннинг фамилиясини ишлатмасликни, фақат "Россия" деб айтишни маслаҳат берди. Ва Салжуқ бу давлат даражасидаги масала эканлигига ишора қилиб, умуман изоҳ беришдан бош тортди. Бироқ Ҳалуқнинг сўзларидан маълум бўлишича, ака-ука Байрактар ва Россия ўртасида ҳеч қандай ҳамкорлик бўлмайди, ҳеч бўлмаганда, рус қўшинларининг Украинага тўлиқ бостириб кириши давом этаётган вақтда.

Ҳарбий дронларни кимга етказиб беришга ҳали ҳам ким қарор қилади, деган саволга Ҳалуқ, бу компаниянинг ҳам, Туркия давлатининг ҳам қарори, деб жавоб берди. Бироқ Анқара ҳамон сўнгги сўзни айтади, бунда ҳам ўзининг ташқи сиёсатдаги манфаатлари ҳисобга олинади.

Москва Эроннинг "Шаҳед-129" учувчисиз учоқларига қизиқиш билдиргани маълум. Салжуқ Эрон дронларининг техник хусусиятларини билмаслигини айтди. Аммо унинг қўшимча қилишича, "Байрактар" ўз синфидаги энг яхшиси. "Дунёда жангларда ўзини бу қадар яхши кўрсатган бошқа учувчисиз учиш аппарати йўқ", дея таъкидлайди у.

"Байрактарлар"нинг урушдаги роли

Павел Аксенов, Би-би-си ҳарбий кузатувчиси:

"Baykar Bayraktar TB2" - ўрта баландликда узоққа учувчи дронлар ҳарбий бозорида ҳақиқий медиа юлдузи, ваҳоланки бу бозорда юқори хусусиятларга эга бўлган бир нечта бошқа дронлар ҳам мавжуд.

Гап шундаки, у жуда муваффақиятли ўтмишга эга эди. Ушбу дрон бир вақтнинг ўзида бир нечта тўқнашувларда қўлланган ва деярли қаршиликсиз ишлаган. Украинадан олдин ҳам "Байрактар" дронлари Озарбайжон армияси томонидан Тоғли Қорабоғда, 2020 йил февраль ойида Туркия томонидан Сурияда "Баҳор қалқони" операцияси пайтида, ундан олдин эса Ливияда Ҳафтар армиясига қарши анча муваффақиятли фойдаланилган.

Украинага қадар бу дронлар нафақат разведка тизимлари сифатида ҳаракат қилган, балки яхши қурилган ҳаво мудофааси тизимисиз нишонларга зарба берган.

Етарлича баландликда бўлган дроннинг зарбалари кўпинча ҳайратланарли эди - ундаги камера томонидан олинган кадрлар бошқариладиган бомбалар душман аскарлари бўлган объектларга қандай тушганини кўрсатарди.

Бироқ, ердаги нишонларга зарба бериш қобилияти "Байрактар"лар Украинада ҳаво мудофаа тизимлари бор шароитда қўлланганда ўз аҳамиятини йўқотди. Шундан сўнг, дронлар ўз синфлари учун анъанавийроқ функцияларни - кузатув, нишонни белгилаш, разведка ишларини бажара бошладилар.

Бу камроқ таъсирчан иш, аммо фойдасиз эмас. Ушбу тоифадаги қурилмалардан зарба берувчи самолётларни ўрнида фойдаланиш мумкин эмас, уларни, масалан, бомбардимончи учоқлар, ҳужумчи учоқлар ёки вертолётлар сифатида ишлатиш мумкин эмас. Улар бошқариладиган транспорт воситаларига қараганда кичикроқ, секинроқ ва заифроқ.

Бу дронлар учувчилар ўрнини эгаллаган қандайдир авиация синфи ривожланиши эмас. 1990-йиллар охирида пайдо бўлган MALE, гўё ўзлари учоқларнинг янги синфини яратдилар, улар учун улардан фойдаланиш тактикаси яратилди.

Уларнинг ҳавода узоқ вақт қолиб, кузатув ва тезкор-тактик ҳаво разведкаси билан шуғулланиш қобилияти бебаҳодир.

Bayraktar TB2 ўз синфида ягона эмас. Мисол учун, Хитой ўзининг Wing Loong дронларини ишлаб чиқаради ва уларни Миср, Қозоғистон, БАА ва бошқа мамлакатларга экспорт қилади. Ушбу тоифадаги энг машҳур дронлардан бири ҳам Исроилнинг IAI Heron бўлиб, у кўплаб мамлакатларга, жумладан, Туркияга сотилган.

Ва ниҳоят, Американинг MQ-9 Reaper дрони бор, у ўз синфидаги энг самарали машиналардан бири сифатида танилган ва 1990-йиллардан бери учиб келаётган афсонавий MQ-1 Predator'нинг меросхўри ҳисобланади.

"Байрактар" унчалик муваффақиятли истисно ҳолат эмас, шунчаки бу дрон кўп жиҳатдан керакли вақтда керакли жойда ишлатилди.

Роб Ли, Вашингтондаги Ташқи сиёсат институтининг катта илмий ходими:

Украинадаги "Байрактар"лар кўпроқ ёрдамчи роль ўйнмоқда.

Гарчи урушнинг биринчи ҳафталарида биз рус ҳарбий техникасига ҳужумларни кўрган бўлсак ҳам, у вақтда рус қўшинлари карвонлари ҳаво ҳужумидан мудофаасиз [Украина йўллари бўйлаб] ҳаракат қилганди. Ўшанда бу муҳим бўлди.

Аммо кейинроқ, руслар ниҳоят тўғри жанг қила бошлаганларида, март ойида, биз Илон оролидан ташқари, Украина дронларининг Россия ҳарбий техникасига зарбаларини деярли кўрмадик.

Донбассда "Байрактар"дан фаол фойдаланиш йўқ. Руслар у ерда кучлироқ зенит кучларига эга, шунинг учун бу дронлар юқори аниқликдаги оптика туфайли узоқ масофадан туриб нишонга олиш вазифасини бажаради. Видеоларга кўра, эҳтимол ўнга яқин Байрактар уриб туширилган, аммо буни аниқ айтиш қийин.

Дрон ҳал қилувчи қурол эмас, у муайян шароитларда, масалан, душманнинг кучли ҳаво мудофааси ёки дронларни заиф қиладиган электрон уруш имкониятлари бўлмаганда наф бериши мумкин.

[Тоғли Қорабоғдаги урушда] улар ҳал қилувчи роль ўйнади, чунки Озарбайжон ҳавода устунликка эга эди. Аммо Украинада вазият бошқача, бу ерда аниқ устунлик йўқ. Бир урушда муҳим бўлган нарса бошқа урушда аҳамиятсиз бўлиши мумкин.

Ва бошқа дронлар ...

"Baykar" яна бир дрон Акинжини ҳам ишлаб чиқмоқда. Унда Украинада ишлаб чиқарилган турбиналардан фойдаланилади.

Салжуқ уларнинг юқори синфга мансублигини тасдиқлайди - каттароқ ва тезроқ. Бироқ, унда Украина турбиналари ишлатилганига қарамай, Украинада ҳали йўқ. Улар Украинага етказиладими, деган саволга иккала ака-ука Украина томони ҳали бундай илтимос билан мурожаат қилмаганини айтишди.

Айни вақтда ака-ука туркларнинг биринчи товушдан тез учувчи учувчисиз қирувчи учоғи "Кизилелма"ни яратмоқда ва Bayraktar TB3 номли янги жанговар учувчисиз самолёт устида ишламоқда.

Иккала дрон ҳам вертолёт ташувчи кемалардан учиб, қўна олади. "Қизилелма"да ҳам Украина турбиналаридан фойдаланилади.

Аммо ҳамкорлик бу билан тўхтаб қолмайди. Ҳалуқнинг қайд этишича, улар Украина ҳудудида учувчисиз қирувчи учоқларни тўлиқ ишлаб чиқаришни йўлга қўйишни ва украиналик ёшлар учун тадқиқот марказларини очишни режалаштирмоқда.

Ака-укалар дронларни ишлаб чиқиш маркази учун жой сотиб олганликларини қўшимча қилишди, аммо уруш туфайли ишни тўхтатишга тўғри келган..

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.