"อย่าสบตากับพวกเขา" บีบีซีเปิดชีวิตนักโทษในคุกลับขนาดยักษ์ของเอลซัลวาดอร์

สายตานับร้อยคู่จับจ้องมาที่เรา ด้วยศีรษะที่โกนอย่างเกลี้ยงเกลา สวมชุดสีขาวสะอาด และรอยสักเต็มตัว นักโทษเหล่านี้รู้ดีว่าพวกเขาเองก็กำลังถูกจ้องมองกลับจากคนที่อยู่อีกฝั่งของห้องกรง ผู้สื่อข่าวบีบีซีอยู่ที่เรือนจำเซคอต (Cecot) ศูนย์กักขังผู้ก่อการร้าย เรือนจำที่มีความปลอดภัยสูงสุดที่สร้างขึ้นเมื่อปี 2023 โดยรัฐบาลของประธานาธิบดี นายิบ บูเคเล สำหรับกักขังสมาชิกระดับสูงของกลุ่มอาชญากรหลักของเอลซัลวาดอร์

โครงการขนาดยักษ์ที่สร้างขึ้นท่ามกลางสถานที่ห่างไกล เป็นสัญลักษณ์ชัดเจนของนโยบายด้านความมั่นคงของประธานาธิบดีบูเคเล ซึ่งเป็นที่ถกเถียงในสังคม

เรือนจำขนาดยักษ์แห่งนี้ถูกนักวิจารณ์ของบูเคเลเรียกว่าเป็น "หลุมดำแห่งสิทธิมนุษยชน" ตามคำกล่าวของ มิเกล ซาร์เร อดีตสมาชิกคณะอนุกรรมการป้องกันการทรมานแห่งสหประชาชาติ โดยเขาอธิบายว่า "หลุมคอนกรีตและเหล็ก คือ การคำนวณอย่างผิดเพี้ยนในการกำจัดผู้คนโดยไม่ต้องใช้โทษประหารชีวิตอย่างเป็นทางการ"

แต่เรือนจำแห่งนี้ก็เป็นเหตุผลหลักเช่นกันที่ทำให้ บูเคเล ได้รับความนิยมอย่างล้นหลามในประเทศที่เคยถูกแก๊งอาชญากรฉาวโฉ่ทำลายอย่างหนัก อย่างเช่น มารา ซัลวาตรูชา, บาริโอ 18, ลอส เรโวลูซิโอนารีส และ ลอส ซูเรโนส

"นี่คือพวกโรคจิต ผู้ก่อการร้าย และฆาตกร ที่ทำให้ประเทศของเราโศกเศร้า" ผู้อำนวยการศูนย์คุมขัง ซึ่งไม่ต้องการเปิดเผยชื่อแต่ยอมให้ถ่ายวิดีโอ กล่าว

เขาจะเป็นผู้นำทางให้เราในการเยี่ยมชมห้องขังที่ออกแบบเค้าโครงไว้อย่างแยบยล

"อย่าสบตากับพวกเขา" เขาเตือนเรา

แม้เป็นเวลากลางคืนแล้ว แต่นั่นก็ไม่สำคัญ เพราะแสงไฟเทียมไม่เคยดับลงเลย ลมพัดผ่านฝ้าเพดานเพียงเล็กน้อย ให้ความรู้สึกผ่อนคลายจากความร้อนได้เพียงชั่วครู่ ห้องขังอาจมีอุณหภูมิสูงถึง 35 องศาในระหว่างวัน และไม่มีแหล่งระบายอากาศอื่น

เรือนจำแห่งนี้ได้รับการขนานนามว่าคือ "อัลคาทราซแห่งอเมริกากลาง" แต่มันไม่ได้มีสภาพทรุดโทรมแต่อย่างใด ทุกอย่างยังใหม่ เรียบเนียน และเพิ่งได้รับการทาสีใหม่

เจ้าหน้าที่คุมขังสวมชุดคลุมศีรษะ พร้อมถือปืนไว้ในมือ คอยเฝ้าดูจากด้านบน

ที่ชั้นล่าง นักโทษปีนขึ้นไปบนเตียงนอน 4 ชั้น พวกเขานอนกับเตียงนอนโลหะไม่มีฟูกนอนหรือผ้าปูใด ๆ และพวกเขากินข้าวกับถั่ว ไข่ลวกสุก หรือพาสต้าที่ทำด้วยมือพวกเขาเอง

"อุปกรณ์ใด ๆ ก็สามารถกลายเป็นอาวุธร้ายแรงได้" ผู้อำนวยการเรือนจำกล่าว

ในห้องขังไม่มีอะไรเลยนอกจากผนังซีเมนต์ทั้งสามด้าน อ่างล้างมือสองอ่างสำหรับล้างตัวและห้องน้ำสองห้อง โดยเป็นห้องน้ำเปิดที่นักโทษทุกคนสามารถมองเห็นได้อย่างชัดเจน และไม่มีกิจกรรมอะไรให้ทำนอกจากเฝ้าดูเวลาผ่านไป

ผู้ต้องขังออกจากห้องขังเหล่านี้ได้เพียงวันละ 30 นาทีเท่านั้น เพื่อออกกำลังกายโดยใช้เพียงน้ำหนักตัวของตัวเอง ในบริเวณทางเดินกลางของบล็อก 3 ซึ่ง ผู้สื่อข่าวบีบีซีกำลังเดินสำรวจอยู่

มีห้องคุมขังอื่นอีก 7 แดนที่มีลักษณะเช่นนี้ ซึ่งเป็นเรือนจำอิสระภายในอาคารขนาดใหญ่ยักษ์ที่ครอบคลุมพื้นที่เทียบเท่ากับสนามฟุตบอล 7 สนาม ล้อมรอบด้วยแนวรั้วไฟฟ้าสองแห่งและกำแพงคอนกรีตเสริมเหล็กสองแห่ง และมีหอคอย 19 แห่งคอยเฝ้าสังเกตการณ์

ไม่ชัดเจนว่านักโทษของเรือนจำเซคอตเป็นนักโทษที่ถูกคุมขังครั้งแรกหรือย้ายมาจากเรือนจำอื่นหรือไม่ หรือเหตุใดพวกเขาถึงถูกเลือกให้มาอยู่ในสถานที่แห่งนี้ และไม่มีความชัดเจนแม้กระทั่งมีนักโทษปัจจุบันอยู่กี่คน หรือนักโทษที่คาดว่าจะต้องถูกย้ายมาอีกกี่รายที่จะถูกนำตัวมายังเรือนจำแห่งนี้ที่รัฐบาลระบุว่าสามารถคุมขังได้ถึง 40,000 คน

แม้จะตรวจสอบเป็นเวลาร่วมหลายเดือน แต่บีบีซียังไม่สามารถหาคำตอบที่น่าพอใจสำหรับคำถามเหล่านี้ได้ บีบีซีได้ถามผู้อำนวยการเรือนจำตรง ๆ ซึ่งเขาตอบพวกเราว่า "เราไม่สามารถให้ข้อมูลนั้นได้"

"ความจุสูงสุดของแต่ละห้องขังคือเท่าไร" เรายืนกรานถามต่อ

"ในห้องขังที่สามารถขังคนได้ 10 ก็จะสามารถขัง 20 คนได้" ผู้อำนวยการเรือนจำขยับใบหน้าที่อยู่ภายใต้หน้ากากป้องกันโควิด ซึ่งนักข่าวบีบีซีคาดว่าคือรอยยิ้ม

เป็นบทเรียนบทหนึ่ง

ตั้งแต่เปิดทำการเมื่อวันที่ 31 ม.ค. 2023 บีบีซีได้ขอเข้าเข้าชมเรือนจำขนาดยักษ์นี้หลายครั้ง

ในที่สุดคำเชิญก็มาถึงในวันที่ 6 ก.พ. ผ่านข้อความหนึ่งในแอปฯ สนทนาวอตส์แอปป์ (WhatsApp) จากเจ้าหน้าที่ฝ่ายสื่อระหว่างประเทศของทำเนียบประธานาธิบดีสาธารณรัฐเอลซัลวาดอร์ โดยระบุว่า "เราจะไปที่เซคอตคืนนี้" โดยผู้สื่อข่าวได้รับแจ้งสถานที่และเวลานัดพบเพียงครึ่งชั่วโมงก่อนเวลาออกเดินทาง

ผ่านไปสองวันแล้วตั้งแต่ที่บูเคเลประกาศว่า เขาได้รับการเลือกตั้งอีกครั้งด้วยคะแนนเสียง 85% โดยอ้างว่าพรรคของเขาชนะที่นั่งทั้งหมดในสภานิติบัญญัติก่อนที่หน่วยเลือกตั้งจะนับคะแนนด้วยซ้ำ

"นี่จะเป็นครั้งแรกที่มีพรรคการเมืองเพียงพรรคเดียวในประเทศที่เป็นระบอบประชาธิปไตยอย่างเต็มรูปแบบ ฝ่ายค้านทั้งหมดถูกทำลายล้าง เอลซัลวาดอร์สร้างประวัติศาสตร์อีกครั้งในวันนี้" เขาร้องตะโกนจากระเบียงพระราชวังแห่งชาติในช่วงบ่ายของวันเลือกตั้ง

ขณะที่บีบีซีกำลังเขียนข้อความนี้ (ห้าวันหลังจากการเลือกตั้ง) เอลซัลวาดอร์ยังคงไม่ทราบผลการเลือกตั้งขั้นสุดท้าย เนื่องจากระบบนับคะแนนและบันทึกคะแนนล้มเหลวหลายครั้ง และมีข้อสงสัยหลายอย่างเกี่ยวกับวิธีการจัดการบัตรลงคะแนน

ไม่มีใครตั้งคำถามเกี่ยวกับชัยชนะของบูเคเลในฐานะประธานาธิบดี ความสนใจมุ่งไปที่การต่อสู้เพื่อชิงที่นั่ง 60 ที่นั่งที่ถกเถียงกันในสภานิติบัญญัติ ซึ่งการควบคุมของสภามีความสำคัญต่อโครงการของประธานาธิบดีบูเคเล

ขณะที่เขาอ้างว่าได้รับชัยชนะ บูเคเลก็แสดงความยินดีกับตัวเองในความสำเร็จด้านการรักษาความปลอดภัยในวาระแรกของเขา และโจมตีผู้วิพากษ์วิจารณ์เขาต่อหน้าฝูงชนที่โห่ร้องแสดงความยินดีในจัตุรัสกลางในเมืองหลวง ซานซัลวาดอร์

"เราก้าวจากประเทศที่อันตรายที่สุดในโลกกลายมาเป็นประเทศที่ปลอดภัยที่สุดในซีกโลกตะวันตก เป็นประเทศที่ปลอดภัยที่สุดในทวีปอเมริกา และพวกเขา [ผู้วิพากษ์วิจารณ์] พูดว่าอย่างไรนะ ? 'นั่นเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน' " เขากล่าวเริ่มต้นการปราศัย

"สิทธิมนุษยชนของใคร ? ไม่ใช่ของคนซื่อสัตย์ บางทีเราอาจให้ความสำคัญกับสิทธิของคนซื่อสัตย์มากกว่าสิทธิของอาชญากร นั่นคือทั้งหมดที่เราทำ" เขากล่าวต่อ

การเยี่ยมชมเรือนจำเซคอตครั้งนี้ ซึ่งนักข่าวต่างประเทศหลายคนได้เข้าร่วมในอีกสองวันต่อมา อาจถือได้ว่าเป็นความต่อเนื่องของข้อโต้แย้งที่บูเคเลกล่าวไว้

จุดหมายปลายทางของเรา คือ เรือนจำที่เป็นสัญลักษณ์และเป็นเครื่องมือหลักของนโยบายด้านความปลอดภัยของบูเคเล นั่นคือ "ภาวะยกเว้นพิเศษ" ซึ่งเป็นมาตรการฉุกเฉินที่ให้อำนาจเผด็จการแก่ตำรวจและทหาร ซึ่งมีผลบังคับใช้มานานกว่าสองปีแล้ว

ภายใต้มาตรการดังกล่าว มีผู้ถูกคุมขังประมาณ 70,000 คน และปัจจุบันสาธารณรัฐเอลซัลวาดอร์มีอัตราการคุมขังสูงที่สุดในโลก

องค์กรสิทธิมนุษยชนแห่งเอลซัลวาดอร์และระหว่างประเทศอ้างว่า ผู้ถูกคุมขังหลายพันคนไม่มีความเชื่อมโยงกับกลุ่มอาชญากรที่ชัดเจน โดยมีบางรายที่ถูกบังคับให้ร่วมมือกับกลุ่มอาชญากร ไม่ว่าจะเป็นคนคอยสังเกตการณ์ หรือซ่อนปืนหรือยาเสพติดให้ เพราะเกรงกลัวต่ออันตรายที่อาจเกิดกับชีวิตของพวกเขา

คริสโตซาล (Cristosal) องค์กรด้านสิทธิมนุษยชนองค์กรหลักในประเทศอเมริกากลาง ได้บันทึกกรณีการทรมานและการเสียชีวิตมากกว่า 150 ราย ในระหว่างการควบคุมตัวของรัฐในช่วง "ภาวะยกเว้นพิเศษ"

ในรายงานเมื่อเดือน ธ.ค. ที่ผ่านมา แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล วิพากษ์วิจารณ์ว่า "ความรุนแรงจากกลุ่มอาชญากรค่อย ๆ ถูกแทนที่ด้วยความรุนแรงจากรัฐ"

ผู้อำนวยการเรือนจำแจ้งให้ผู้สื่อข่าวบีบีซีทราบว่า ไม่มีสถาบันภายนอกหรือองค์กรพัฒนาเอกชนมาเยี่ยมชมเรือนจำ แต่เขาก็รับรองกับบีบีซีว่า เรือนจำแห่งนี้เป็นไปตามมาตรฐานสากล

ความปลอดภัยที่มาพร้อมกับราคา

หลังจากที่เราผ่านการตรวจรักษาความปลอดภัย ซึ่งรวมถึงการตรวจจับตามร่างกายแล้ว การซักถามเกี่ยวกับรอยสัก และเครื่องเอ็กซเรย์ที่เปิดเผยแม้กระทั่งลำไส้ของคุณบนหน้าจอ เราถูกพาไปพบกับนักโทษบางราย

บูเคเลประกาศสงครามกับกลุ่มอาชญากรด้วยวิธีการที่ทำให้เขาได้รับความนิยมอย่างถล่มทลายอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน แต่ขณะเดียวกันก็ทำให้เกิดคำถามที่สำคัญเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน และผู้อำนวยการเรือนจำต้องการให้เราเผชิญหน้ากับศัตรูของทหารราบ

เจ้าหน้าที่คุมตัวบุคคลที่คัดเลือกไว้ล่วงหน้า 5 คนออกจากห้องขัง แต่ก่อนอื่นพวกเขาได้ถูกใส่กุญแจมือที่ข้อมือและข้อเท้า พวกเขาคุกเข่าและสงบนิ่งโดยหันหน้าไปทางกำแพง และไม่ได้รับอนุญาตให้พูดคุย

"มานี่ หันหลังมา ถอดเสื้อออก" เขาแนะนำเราให้รู้จักกับนักโทษคนแรก มิเกล อันโตนิโอ ดิอาซ ซาราเวีย หรือที่รู้จักในชื่อ "คาสเตอร์" ซึ่งเป็น "มือสังหารของมารา ซัลวาตรูชา" ตามที่ผู้อำนวยการบอกกับเรา

ในปี 2022 เขาถูกตัดสินจำคุก 269 ปี ในข้อหาลักพาตัว ทรมาน และฆาตกรรมทหาร 4 นาย (ร่วมกับสมาชิกแก๊งคนอื่น ๆ ) เมื่อเดือน ต.ค. ปี 2016

มาร์วิน มาริโอ ปาราดา ผู้ถูกตัดสินว่ามีความผิดฐานฆ่าอลิสัน เรนเดรอส เด็กนักเรียนหญิงวัย 16 ปีและนักมวยปล้ำสไตล์อิสระตัวยง เมื่อปี 2012 ต้องแสดงรอยสักบริเวณลำตัวของเขาให้เราดูด้วย

"ฉันจำได้ว่าพวกเขาไปพบศพของเธอในคลองที่ซานวิเซนเต" ช่างภาพชาวเอลซัลวาดอร์ที่นั่งข้างเราระหว่างเดินทางกลับเมืองหลวงบอก

"ฉันต้องไปเก็บภาพการขุดศพและดูว่าเจ้าหน้าที่ชันสูตรพลิกศพวางชิ้นส่วนเหล่านั้นลงบนโต๊ะ" บทสนทนาที่น่าสยดสยองดำเนินต่อไป โดยมีช่างภาพข่าวอีกคนร่วมวงสนทนา

อีกหนึ่งชั่วโมงถัดมาบนท้องถนนกลายเป็นการทบทวนความสยองขวัญและอาชญากรรมที่เลวร้ายที่สุดของแก๊ง เช่น เหตุการณ์ซึ่งผู้โดยสาร 17 คนในรถมินิบัสถูกเผาทั้งเป็นในปี 2010

"ฉันไม่ได้ไปเยี่ยมลุงเป็นเวลาหลายปี เพราะลุงอาศัยอยู่ในละแวกเดียวกันกับแก๊งอาชญากร" ช่างภาพกล่าวต่อ โดยอ้างถึงพรมแดนซึ่งมองไม่เห็นที่เคยเป็นอาณาเขตของกลุ่มอาชญากรคู่แข่งกันมานานหลายทศวรรษ

"ถ้าคุณไปที่นั่น คุณจะไม่ได้กลับออกมา"

ผู้สื่อข่าวบีบีซีได้ยินเรื่องราวในทำนองเดียวกันในตลาดนัดและย่านคนจน ที่โรงแรมในตัวเมืองและบนชายหาด ในช่วงไม่กี่วันก่อนการเลือกตั้งในวันที่ 4 ก.พ.

อย่างไรก็ตาม มีความคิดเห็นที่สนับสนุนนโยบายภาวะยกเว้นพิเศษอยู่ด้วย ซึ่งชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่ผลการสำรวจความคิดเห็นทั้งหมดคาดการณ์ไว้เช่นกัน นั่นคือ บูเคเลจะได้รับชัยชนะเร็ว ๆ นี้ในการเลือกตั้ง

หลังจากประชาชนชาวเอลซัลวาดอร์ต้องใช้ชีวิตอยู่มานานหลายทศวรรษ โดยถูกกรรโชกทรัพย์ที่หน้าประตูบ้านและความรุนแรงที่มุมถนน ชาวเอลซัลวาดอร์ส่วนใหญ่ที่ผู้สื่อข่าวบีบีซีคุยด้วย ดูเหมือนจะเต็มใจจ่ายราคาของบูเคเลที่แลกมาซึ่งความปลอดภัย