ตรุษจีน 2566 : นักษัตรจีนเป็นปีกระต่าย แต่ทำไมในเวียดนามเรียกปีแมว

เทศกาลตรุษจีนในสุดสัปดาห์นี้ที่มีผู้คนทั่วโลกกว่า 1.5 พันล้านคนร่วมเฉลิมฉลอง ในแต่รู้หรือไม่ว่าในแต่ละพื้นที่ทั่วโลกมีขนบธรรมเนียมประเพณีและความเชื่อเกี่ยวกับวันตรุษจีนแตกต่างกันไป

แต่ละวัฒนธรรมมีความเชื่อที่แตกต่างกันเรื่องของปีนักษัตร อย่างปีนี้ปีนี้คนจีนหรือคนไทยเชื้อสายจีน เชื่อว่านี่คือการเริ่มต้นของปีกระต่าย แต่สำหรับคนเวียดนามแล้ว พวกเขาบอกว่านี่คือ ปีแมว แล้วใครกันที่ถูกต้อง

ดร. เหงียน ฟง หม่าย นักวิชาการหญิงลูกครึ่งดัตช์-เวียดนาม ผู้เชี่ยวชาญด้านความหลากหลายทางวัฒนธรรมในออสเตรเลีย กล่าว พร้อมบอกว่า เร็ว ๆ นี้เธอได้กลับไปยังบ้านเกิดที่ฮานอย เพื่อเฉลิมฉลองเทศกาล "เต๊ต" หรือตรุษจีนเวียดนาม

นักวิชาการหญิงรายนี้ เขียนไว้เมื่อปี 2016 เกี่ยวกับความกระอักกระอ่วนของชาวเวียดนามและชาวเอเชียอื่น ๆ ที่ไม่ใช่เชื้อสายจีนเมื่อต้องพบกับคำอวยพรที่บอกว่า สุขสันต์วันตรุษจีน

"เกาหลีใต้ เวียดนาม และชาติเอเชียหลายชาติ ฉลองปีใหม่ด้วยการพูดว่า สุขสันต์วันตรุษ แต่สำหรับชาวต่างชาติที่ปรารถนาดี โปรดจำไว้ว่า ความตั้งใจดี ไม่ได้พิสูจน์ความไม่รู้" ดร. เหงียน กล่าว พร้อมบอกว่า “คำทักทายที่พอเหมาะสำหรับเทศกาลนี้ที่ดีที่สุดคือ สุขสันต์วันตรุษปีใหม่"

กระต่ายตามปีนักษัตรจีน มีความหมายว่า ความงดงาม จิตใจดี ได้รับความนิยม ทันสมัย และความเฉลียวฉลาด

ส่วนแมวตามปีนักษัตรเวียดนาม มีความหมายว่า ความอ่อนไหว สงบ ระมัดระวัง ตื่นตัว และความเฉลียวฉลาด

ความผิดหวังของชาวเวียดนามในออสเตรเลีย

เมื่อสัปดาห์ที่แล้ว สำนักข่าวเอบีซี รายงานว่า ชุมชนชาวเวียดนามในซิดนีย์ ออสเตรเลีย แสดงความผิดหวังที่การฉลองเทศกาลตรุษจีนตามสถานที่ต่าง ๆ ในเมือง ไม่ปรากฏสัญลักษณ์ของแมวในงานเลย และไม่มีการกล่าวถึง "แมว" ได้ข้อความหรือสื่อโฆษณาที่เกี่ยวกับการฉลองเทศกาลตรุษแต่อย่างใด

"ต้องใช้เวลาหลายปีในการล็อบบี้ให้มีการเปลี่ยนชื่องานเทศกาลตรุษหรือวันขึ้นปีใหม่ในซิดนีย์ เพื่อให้ครอบคลุมวัฒนธรรมของชุมชนเชื้อชาติอื่น แม้จะมีเสียงคัดค้านจากชุมชนคนจีนอยู่บ้าง" เอบีซีระบุ

ดร. เหงียน ชี้ว่า การส่งเสียงออกมาของชาวเวียดนาม สะท้อนถึงเรื่องของความหลากหลายและความนับรวมเอาคนเชื้อชาติอื่นเอาไว้ด้วย เธอบอกว่า ชาวเวียดนามยอมรับว่า ปฏิทินสุริยจันทรคติ (Lunisolar calendar) กำเนิดโดยคนจีน แต่คนในวัฒนธรรม "ซิโน" แถบเอเชียตะวันออก ก็มีการคำนวณในลักษณะเดียวกัน

"การแสดงออกของเรา มรดกของเรา อารมณ์ การสร้างอัตลักษณ์ของอำนาจที่อยู่ในเทศกาลนี้แตกต่างกัน มันไม่ใช่ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมของแค่ชาติใดชาติหนึ่งหรือชุมชนใดชุมชนหนึ่ง" เธอกล่าว

เธอบอกด้วยว่า แน่นอนว่า พวกธรรมเนียมประเพณีต่าง ๆ มีความคล้ายคลึงกัน แต่เมื่ออยู่ในออสเตรเลีย ทุกอย่างที่เกี่ยวกับวันตรุษปีใหม่ตามร้านรวงและที่ประดับประดาในเมืองนั้นเป็นไปเพื่อชุมชนชาวจีนอย่างเดียวเท่านั้น เธออดไม่ได้ที่จะรู้สึกว่า "ถูกกันออกไป"

ด้าน ดร. โรเบิร์ต อันเดร ลาเฟลอร์ ผู้อำนวยการสาขาวิชาอาเซียนศึกษาและประวัติศาสตร์ วิทยาลัยบีลอยต์ในรัฐวิสคอนซิน สหรัฐฯ ชี้ว่า อารมณ์ความตึงเครียดของผู้คนที่มีวัฒนธรรมเฉพาะของตนเอง แต่กลับถูกกลบด้วยพลังอำนาจทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจของจีน นั้นมีจริง ๆ แต่เรื่องนี้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่วันนี้วันเดียว แต่เกิดขึ้นมาโดยตลอด

ทำไมเวียดนามถึงมีปีแมว

ปฏิทินจีนที่ใช้นับหาวันขึ้นปีใหม่กันอยู่เป็นปฏิทิน "สุริยจันทรคติ" ที่มีอายุอย่างน้อย ๆ 2,500 ปี ส่วนวิธีการและเหตุผลที่ชาวจีนโบราณสร้างสัตว์ 12 ชนิดขึ้นมาตามปีนักษัตรนั้นยังเป็นปริศนา แต่ก็มีทฤษฎีของเรื่องเล่าและเรื่องที่แต่งขึ้นมาแตกต่างกันไป อย่างไรก็ตาม เครื่องปั้นดินเผาโบราณของจีนตั้งแต่ศตวรรษที่ 8 ก็ปรากฏภาพสัญลักษณ์ของสัตว์ 12 ชนิดตามปีนักษัตรด้วย

ลำดับของปีนักษัตร 12 ราศี แบบจีน เริ่มจาก ปีชวด (หนู) ปีฉลู (วัว) ปีขาล (เสือ) ปีเถาะ (กระต่าย) ปีมะโรง (มังกรหรืองูใหญ่) ปีมะเส็ง (งูเล็ก) ปีมะเมีย (ม้า) ปีมะแม (แพะ) ปีวอก (ลิง) ปีระกา (ไก่) ปีจอ (หมา) ปีกุน (หมู)

ส่วนลำดับปีนักษัตร 12 ราศี ของเวียดนาม เริ่มจาก หนู ควาย เสือ แมว มังกร งู ม้า แพะ ลิง ไก่ หมา และหมู

ซาง เหวียน บรรณาธิการบีบีซีแผนกภาษาเวียดนาม เชื่อว่าแมวเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมเวียดนามมากกว่ากระต่าย เขายกตัวอย่างเพลงโฟล์กหรือเพลงลูกทุ่งเวียดนามที่มีเพลงที่กล่าวถึงแมวจำนวนมาก นั่นหมายความว่าชาวเวียดนามในชนบทมีความผูกพันกับแมวมาเป็นเวลานาน ส่วนกระต่าย มักจะปรากฏเพียงแต่ในวรรณกรรมมากกว่า โดยเป็นสัญลักษณ์ที่สื่อถึงพระจันทร์ ซึ่งชี้ให้เห็นว่านี่เป็นวัฒนธรรมนำเข้า

"ผู้เชี่ยวชาญในเอเชียตะวันออกบางคนบอกว่า กระต่ายหรือกระต่ายป่าเป็นสัตว์ที่อยู่ในภูมิอากาศหนาวเย็นกว่า ดังนั้น มันจึงไม่ใช่สัตว์พื้นถิ่นของเขตพื้นที่ชุมน้ำเขตร้อนอย่างเวียดนาม ขณะเดียวกัน แมวก็เป็นสัตว์เลี้ยงของมนุษย์โบราณที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ของเวียดนามและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มาหลายศตวรรษ ชาวเวียดนามจึงรักแมว ส่วนกระต่ายนั้นเหมือนเป็นสัตว์แปลกประหลาดสำหรับพวกเขา"

สัตว์ในราศีนักษัตร

หากแมวและกระต่ายต่างเป็นภาพแทนของปีนี้ นั่นแปลว่าสัตว์ทั้งสองชนิดมีอิทธิพลต่อคนที่เกิดในสองเชื้อชาตินี้เท่า ๆ กันหรือเปล่า

ตามคติของชาวจีนนั้นบอกไว้ว่า สัตว์แต่ละชนิดมีลักษณะเฉพาะ แต่การใช้ปีนักษัตรที่ระบุปีเกิดของแต่ละคนใช้นิยามลักษณะนิสัยหรือทำนายอนาคตนั้นเป็นเรื่องที่นักประวัติศาสตร์มองว่าเป็นการประดิษฐ์ของยุคสมัยใหม่ เพราะไม่มีความเชื่อเช่นนี้ในตำราของคนจีนโบราณ

นอกจากสัญลักษณ์ของนักษัตรแล้ว สิ่งของและธรรมเนียมในเทศกาลวันตรุษจีนยังมีความหมายแตกต่างกันไป เช่น อาหาร การแจกเงินนำโชค กิจกรรมระหว่างการรวมตัวของครอบครัว และเรื่องสีสันของเสื้อผ้า สิ่งของที่ใส่

สีแดง ที่ใช้ในเทศกาลตรุษจีนในจีน ไต้หวัน ฮ่องกง แต่ไม่ได้เป็นที่นิยมในเทศกาลวันตรุษปีใหม่ในเกาหลีใต้หรือ วัน "ซ็อลลัล" ซึ่งจัดขึ้นในช่วงเวลาเดียวกัน

ในเทศกาลตรุษเกาหลี ผู้อาวุโสในครอบครัวจะแจกเงินนำโชคให้กับสมาชิกครอบครัวรุ่นเยาว์ด้วยซองสีขาวมากกว่าที่จะใช้ซองแดงเหมือนคนจีนและเวียดนาม

สำหรับคนจีน สีแดงเป็นสีที่ความหมายที่ดีมากและมีความเชื่อว่าหากใส่ชุดชั้นในในวันแรก ๆ ของปีใหม่จะช่วยป้องกันวิญญาณร้ายและนำโชคลาภมาให้