ย้อนชม 'รถไฟแห่งความหวัง' ที่พลิกชีวิตเด็กชาวอิตาลีร่วม 70,000 คน หลังสงครามโลกครั้งที่สอง จากความหิวโหยสู่ความหวัง

ระหว่างปี 1945 ถึง 1952 'รถไฟแห่งความสุข' ได้นำเด็ก 70,000 คนจากภาคใต้ไปยังภาคเหนือของอิตาลี เพื่อไปอาศัยอยู่กับครอบครัวที่ร่ำรวยกว่า โครงการริเริ่มนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของเด็ก ๆ ในภาคใต้ของอิตาลี บิอังกา ดานิเอลโล เป็นหนึ่งในผู้โดยสารของรถไฟขบวนนั้นที่ได้ให้สัมภาษณ์กับบีบีซี เกี่ยวกับประสบการณ์ที่รถไฟแห่งความสุขเปลี่ยนชีวิตของเธอไปตลอดกาล

"ฉันคิดว่ารถไฟไม่มีอยู่จริง เพราะฉันไม่เคยเห็นรถไฟขบวนนั้นมาก่อนเลย" บิอังกาย้อนเล่าไปยังประสบการณ์ในขณะที่เธออายุเพียง 10 ขวบ เมื่อตอนที่ได้ขึ้นรถไฟแห่งความสุขเป็นครั้งแรก

มันเป็นวันที่สิ้นหวังสำหรับเด็กๆ และบรรดาแม่ของพวกเขา"

เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในปี 1947 ที่เมืองซาเลอร์โน ทางตอนใต้ของอิตาลี เด็ก ๆ หลายร้อยคนมารวมตัวกันที่สถานี เตรียมขึ้นรถไฟแห่งความสุข จุดหมายปลายทางนั้นถูกปิดเป็นความลับทั้งสำหรับพ่อแม่และเด็ก ๆ

ขณะที่รถไฟจอดรอ พวกเขาโบกมือลาพ่อแม่ โดยไม่แน่ใจว่าจะได้พบกันอีกเมื่อไหร่

แม้ว่าระบอบเผด็จการฟาสซิสต์ของอิตาลีภายใต้เบนิโต มุสโซลินีได้สิ้นสุดลงในปี 1943 แต่ประเทศก็ยังคงฟื้นตัวจากความเสียหายที่เกิดจากสงครามโลกครั้งที่สอง ความยากจนแพร่กระจายตัวไปทั่ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภาคใต้

โครงการริเริ่มรถไฟแห่งความสุข (The Happiness Train) เกิดขึ้นเพื่อพยายามปรับปรุงชีวิตของเด็ก ๆ ที่ใช้ชีวิตอยู่ในความยากจนแสนสาหัส

ระหว่างปี 1945 ถึง 1952 มีเด็กราว 70,000 คนที่อยู่อย่างยากจนได้เดินทางจากทางใต้ไปยังทางเหนือของอิตาลีโดยรถไฟ พวกเขาถูกส่งไปใช้เวลากับครอบครัวที่มีฐานะทางการเงินดีกว่า ซึ่งสามารถมอบชีวิตที่ดีกว่าให้พวกเขาได้ แม้จะเป็นเพียงชั่วคราวก็ตาม

โครงการนี้เป็นที่รู้จักในอิตาลีในชื่อ 'Treni della Felicità' หรือ 'รถไฟแห่งความสุข' จัดโดยสหภาพสตรีอิตาลีและพรรคคอมมิวนิสต์ เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามด้านมนุษยธรรมเพื่อปรับสภาพความเป็นอยู่ของเด็กเหล่านี้ให้ดีขึ้น

บิอังกาก็ยังไม่รู้ในตอนนั้น แต่การเดินทางบนรถไฟแห่งความสุขนั้นจะเปลี่ยนชีวิตของเธอไปตลอดกาล

"เราไม่มีแม้แต่น้ำให้ดื่ม"

บิอังกาเติบโตในเมืองซาเลอร์โน ซึ่งอยู่ห่างจากเมืองเนเปิลส์ ไปทางตะวันออกเฉียงใต้ 55 กิโลเมตร และเป็นหนึ่งในภูมิภาคที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดจากสงครามโลกครั้งที่สอง

ปัจจุบัน บิอังกามีอายุ 88 ปี เธอเล่าว่าเมื่อนึกย้อนกลับไปในช่วงเวลานั้น เธอจำได้แต่ "ความสกปรกและความทุกข์ยาก"

"เราไม่มีแม้แต่น้ำให้ดื่ม" เธอนึกย้อนไปถึงอดีตและเล่าต่อว่า "ไม่ต้องพูดถึงการอาบน้ำเลย"

"ในทุกครอบครัวก็ไม่มีอะไรจะกิน ฉันเกือบตาย และปอดของฉันไม่ค่อยดี ส่วนเด็ก ๆ ก็เป็นวัณโรค"

พ่อของบิอังกาเสียชีวิตเมื่ออายุ 40 ปี ทำให้แม่ของเธอเป็นแม่ม่ายต้องเลี้ยงดูลูกแปดคน

"ไม่มีใครทำงานหาเงินที่บ้าน...เราดูแลตัวเองให้ดีที่สุดเท่าที่จะทำได้

"และในกรณีที่เลวร้ายที่สุด ผู้คนมักรอความตาย" "บรรดาแม่ ๆ รู้สึกว่าลูก ๆ ที่ตายไปแล้วจะไม่ต้องทนทุกข์ทรมานอีกต่อไป"

บิอังกาเล่าว่าก่อนสงครามจะสิ้นสุดลง เด็ก ๆ ถึงกับกินหญ้าเมื่อหามันได้

สงครามไม่ใช่สาเหตุเดียวของความยากจน "มีรัฐบาลเผด็จการภายใต้การนำของมุสโซลินี และแต่ละครอบครัวจะได้รับขนมปังหนึ่งชิ้น ขึ้นอยู่กับจำนวนเด็กที่มี" เธออธิบาย

"มีรถเข็นที่รับคูปอง แล้วพวกเขาก็จะให้ขนมปังคุณหนึ่งชิ้นตามคูปองที่คุณมี"

"เมื่อมีน้ำ เด็ก ๆ มักจะแช่ขนมปัง เพราะขนมปังที่แช่น้ำจะพองตัวขนาดใหญ่ขึ้น"

สภาพความเป็นอยู่ที่ไม่ดีนี้ยังคงอยู่แม้หลังจากระบอบการปกครอง[ของมุสโซลินี]ล่มสลายในปี 1943

แต่ต่อมามาริโอ เดล ซานโต แพทย์ประจำเมือง ก็ได้นำข่าวดีมาบอกบิอังกา นั่นคือ เด็ก ๆ มีโอกาสที่จะเดินทางไปที่ ๆ หนึ่ง ซึ่งจะทำให้พวกเขาหลุดพ้นจากสถานการณ์ที่เลวร้ายนี้ได้ แม้จะเป็นเพียงชั่วคราวก็ตาม พวกเขาเพียงแค่ต้องขึ้นรถไฟที่มุ่งหน้าไปทางเหนือไปกับ 'รถไฟแห่งความสุข'

โครงการริเริ่ม "รถไฟแห่งความสุข"

เทเรซา โนเช ผู้นำพรรคคอมมิวนิสต์ของอิตาลี เป็นหนึ่งในผู้ริเริ่มแคมเปญแสดงความสามัคคีนี้

"มีคำขอเข้าร่วมโครงการมาจากทุกสารทิศ" โนเชกล่าวสัมภาษณ์กับนิตยสารอิตาลี อิล มูลิโน

"มีเด็กจำนวนมากที่อดอยาก อากาศเริ่มหนาวและชื้น และไม่มีถ่านหิน มีกรณีที่น่าเศร้าใจเกิดขึ้นนับไม่ถ้วน...มีเด็กจำนวนมากที่นอนในกล่องขี้เลื่อยเพื่อให้ร่างกายอบอุ่น โดยไม่มีผ้าปูที่นอนหรือผ้าห่ม"

นั่นคือจุดเริ่มต้นของแนวคิดรถไฟแห่งความสุขในเมืองมิลาน

ภายใต้การนำของโนเชและสหภาพสตรีอิตาลี แนวคิดนี้ได้กลายเป็นความจริง ด้วยการสนับสนุนจากผู้คนทั่วประเทศที่เต็มใจรับเด็กหลายพันคนมาพักอาศัย

เมืองเรจโจเอมิเลีย เป็นเมืองแรกที่เสนอรับเด็ก 2,000 คน ตามมาด้วยปาร์มา ปิอาเชนซา โมเดนา โบโลญญา และราเวนนา

รถไฟขบวนแรกนำเด็ก 1,800 คน และออกเดินทางเมื่อวันที่ 16 ธ.ค. 1945 จากเมืองมิลานไปยังเมืองเรจจิโอเอมิเลีย

หลังจากนั้นไม่กี่ปี ความพยายามร่วมกันขององค์กรพลเรือนและองค์กรทางการเมืองต่าง ๆ ก็ได้ขยายโครงการนี้ไปทั่วอิตาลี โดยเน้นเป็นพิเศษบริเวณทางตอนใต้ ซึ่งเป็นที่ที่บิอังกาอาศัยอยู่

การจากลา

เช่นเดียวกับคนอื่น ๆ อีกมากมาย แม่ของบิอังกาเห็นรถไฟแห่งความสุขเป็นโอกาสที่จะมอบชีวิตที่ดีกว่าให้กับลูก ๆ ของเธอ และวันหนึ่งในปี 1947 แม่ของบิอังกาเตรียมตัวเธอและน้องสาวของเธอ อนา มาเรีย สำหรับการเดินทาง

"แม่ของฉันเย็บชุดตัวเล็ก ๆ ให้ฉัน" บิอังกาเล่า

ครอบครัวเธอไม่มีเงินพอที่จะซื้อรองเท้าให้ ดังนั้นบิอังกาจึงสวม "รองเท้าแตะที่ทำจากกระดาษแข็ง"

เธอจำได้ว่าสถานีรถไฟเต็มไปด้วยการร่ำลาอันแสนเศร้าระหว่างเด็ก ๆ กับแม่ของพวกเขา

"แม้แต่พนักงานรถไฟก็ยังร้องไห้ตาม เพราะเด็ก ๆ ไม่อยากแยกจากแม่ ๆ ของพวกเขา" บิอังกากล่าว

"แต่แม่ ๆ ก็ต้องปล่อยให้พวกเขาไป โดยหวังว่าพวกเขาจะมีอนาคตที่ดีกว่า"

บิอังกาจดจำการเดินทางด้วยรถไฟได้อย่างชัดเจน

"เป็นครั้งแรกที่ฉันเห็นภาพต้นไม้ บ้าน และหมู่บ้านต่าง ๆ หวนกลับมา แล้วฉันก็มีความรู้สึกอย่างท่วมท้นออกมา"

"ฉันคิดว่ารถไฟไม่มีอยู่จริง ฉันไม่เคยเห็นมาก่อน" เธอหัวเราะ

แม้ตอนนี้เธออายุแปดสิบกว่าปีแล้ว แต่เธอยังจำได้ว่าใบหน้าของเธอกับน้องสาวดำคล้ำจากเขม่าควันที่เข้ามาทางหน้าต่างได้เป็นอย่างดี เพราะพวกเธอเอาแต่จ้องมองออกไปนอกหน้าต่างอยู่ตลอดเวลา

แต่แล้วก็มีเรื่องไม่คาดฝันเกิดขึ้น เมื่อบิอังกาตื่นขึ้นมา เพราะเธอก็สังเกตเห็นว่าอานา มาเรียไม่อยู่ข้าง ๆ เธอเสียแล้ว

"เด็กสามสิบคนลงจากรถไฟที่เมืองเบลลูโน และฉันไม่รู้เลยว่าน้องสาวของฉันก็เป็นหนึ่งในนั้น"

"ฉันร้องไห้เสียใจมากเพราะคิดถึงอานา มาเรีย เพราะแม่ฝากฝังให้ฉันดูแลเธอ แต่ฉันก็เป็นแค่เด็กคนหนึ่ง"

พวกเธอพลัดพรากจากกัน และบิอังกาก็ไม่เคยได้ยินข่าวคราวจากน้องสาวอีกเลย

"ฉันกินแบบที่ไม่เคยเป็นแบบมาก่อน"

การเดินทางในช่วงกลางคืนนั้นยากลำบาก และนี่ไม่ใช่ปัญหาสำหรับเธอแค่คนเดียว แต่ยังเป็นปัญหาสำหรับเด็กทุกคนบนรถไฟด้วย

"เด็กทุกคนต้องนอนบนรถไฟทั้งคืนโดยไม่มีพ่อแม่ ขณะเดียวกันก็กลัวว่าพวกคอมมิวนิสต์จะกินมือพวกเขา" บิอังกาเล่า "เพราะบาทหลวงในเมืองของฉันเคยเล่าว่า 'ห้ามไปเมืองเมสเตรเด็ดขาด เพราะพวกคอมมิวนิสต์จะกินมือเด็ก'"

หลังจากเดินทางด้วยรถไฟมากว่า 700 กิโลเมตร บิอังกาและเด็กอีกหลายสิบคนก็มาถึงเมืองเมสเตร ประเทศอิตาลี ซึ่งอยู่ใกล้กับเมืองเวนิส ตอนนั้นมีฝนตก และฝนก็ทำให้รองเท้าแตะกระดาษแข็งของเธอขาดวิ่นหมด

เมื่อพวกเขามาถึง ครอบครัวที่ตกลงรับเด็ก ๆ ไปอยู่ด้วยก็มารับพวกเขา

ครอบครัวเหล่านั้นไม่จำเป็นต้องเป็นครอบครัวร่ำรวย ผู้เชี่ยวชาญที่ศึกษาโครงการนี้กล่าวว่าครอบครัวอุปถัมภ์ส่วนใหญ่มาจากชนชั้นแรงงาน แต่สภาพการณ์ของพวกเขาย่อมดีกว่าชาวนาทางตอนใต้ของอิตาลีอย่างแน่นอน

"ผู้หญิงคนหนึ่งชื่อโรซาเดินเข้ามาหาฉันแล้วพูดว่า 'ช่างเป็นเด็กผู้หญิงที่สวยจัง ชื่ออะไรคะ'"

"เธอพยายามทำตัวอ่อนโยนและใจดีเพื่อไม่ให้ฉันกลัว และถามว่า 'อยากไปกับฉันไหม ? เรามีสัตว์เลี้ยงตัวเล็ก ๆ อย่าง เป็ด แมว หมานะ…' แล้วเธอก็จับมือฉัน" บิอังกาเล่า

จากนั้นเด็กหญิงคนนั้นก็เริ่มเดินทางไปกับโรซาและลุยจิ ซึ่งเธอเริ่มเรียกพวกเขาว่า "ป้า" และ "ลุง"

และเมื่อเธอไปถึงบ้านใหม่ เธอก็เห็นว่าเรื่องที่ผู้หญิงคนนั้นบอกเธอเป็นความจริง "มีหมาตัวหนึ่ง แมวตัวหนึ่ง และลูกกระต่ายแรกเกิดหลายตัว" เธอกล่าว "สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ช่วยฉันได้ เพราะมันทำให้ฉันไม่คิดถึงเรื่องอื่น ๆ"

ชีวิตใหม่

บิอังกาใช้เวลาสี่เดือนอาศัยอยู่กับโรซาและลุยจิ และเวลาก็ผ่านไปเร็วมาก และในที่สุดก็ถึงเวลาต้องกลับบ้าน

"ฉันร้องไห้ไม่หยุด ร้องไห้โวยวาย ฉันไม่อยากกลับไปหาแม่" เธอกล่าว "ฉันต้องกลับเพราะกฎคือหลังจากสี่เดือน เราต้องกลับไปอยู่กับครอบครัว"

"แต่ฉันไม่อยากไป และไม่ใช่แค่ฉัน เด็กคนอื่น ๆ ก็ร้องไห้เพราะไม่อยากกลับไปซาเลอร์โน"

เช่นเดียวกับบิอังกา โรซาและลุยจิก็ผูกพันกับเธอและไม่อยากปล่อยเธอไป แต่สุดท้ายบิอังกาก็กลับไปหาแม่ของเธอ

หลังจากนั้นไม่กี่วัน ลุยจิก็ตัดสินใจทำทุกวิถีทางเพื่อโน้มน้าวให้แม่ของบิอังกา อนุญาตให้พวกเขารับเลี้ยงบิอังกา พวกเขาไปที่บ้านของบิอังกา และก็ได้พบกับเธออีกครั้ง

"เมื่อฉันเห็นลุยจิ ฉันคว้ามือเขาไว้และไม่ยอมปล่อย" เธอเล่า

ในที่สุดลุยจิ ก็สามารถเกลี้ยกล่อมแม่ของบิอังกาได้สำเร็จ และบิอังกาก็ได้กลับไปเมืองเมสเตรกับเขา

"ฉันไม่ยอมปล่อยมือเขาจนกว่าเราจะกลับถึงเมสเตร" บิอังกากล่าว

บิอังกาใช้ชีวิตที่แตกต่างไปจากเดิมอย่างสิ้นเชิงจากชีวิตที่เธอเคยมีในซาเลอร์โน เธออยู่กับพ่อแม่บุญธรรมจนกระทั่งอายุ 21 ปี แล้วก็ได้แต่งงาน

ความทรงจำต่อรถไฟแห่งความสุข

หนังสือและงานวิจัยหลายเล่มได้หยิบยกเรื่องราวของรถไฟแห่งความสุขขึ้นมาเล่าใหม่

นวนิยายเรื่อง The Children's Train (อาจแปลเป็นไทยได้ว่ารถไฟของเด็ก ๆ) เขียนโดยวิโอลา อาร์โดเน นักเขียนชาวอิตาลี เล่าเรื่องราวของเด็กชายคนหนึ่งที่ได้รับการต้อนรับจากอีกครอบครัวหนึ่งเช่นเดียวกันกับบิอังกา

ในปี 2024 เน็ตฟลิกซ์ได้สร้างภาพยนตร์ที่ดัดแปลงจากหนังสือของอาร์โดเน ซึ่งมีชื่อเดียวกันนี้ว่า "The Children's Train"