Mzozo wa Msumbiji: Kwanini nchi 24 zimetuma wanajeshi?

Kugunduliwa kwa "askari hewa" 7,000 katika safu ya jeshi la watu wasiolipwa na wenye mafunzo duni kunasisitiza kwa nini Msumbiji inahitaji msaada.

Gazeti la kila siku la Carta de Moçambique liligundua mishahara mingi ya wanajeshi feki ililipwa kwa maafisa wakuu wa ulinzi, na kwamba kuna ongezeko wa idadi ya watoto wa maafisa wa zamani na wanasiasa wanaopokea mishahara bila kuwahi kupatiwa mafunzo ya kijeshi, achilia mbali kufanya kazo hiyo katika kitengo cha kijeshi.

Zaidi ya wanajeshi 2,000 wa Rwanda waliofunzwa vyema walitosha kwa kiasi kikubwa kuchukua udhibiti wa wilaya mbili za pwani, Palma na Mocimboa da Praia, karibu na maeneo makubwa ya gesi.

Licha ya mafanikio yao, vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Msumbiji vinaendelea.

Mapambano makubwa sasa ni ya kisiasa - kuhusu pesa, sababu za vita, nani anaweza kupigana, na ikiwa mradi wa gesi unaweza kuanza tena.

Cabo Delgado ni jimbo la Msumbiji la laana ya rasilimali, lenye gesi, rubi, grafiti, dhahabu na maliasili nyinginezo.

Maandamano yalikuwa yakiongezeka kwamba faida zote zilikuwa zikienda kwa wasomi katika chama tawala, Frelimo, na kwamba kazi chache za ndani zilikuwa zikitolewa.

Ukanda wa pwani ni wa Kiislamu kihistoria. Wahubiri wa ndani wenye msimamo mkali walisema Sharia, au sheria ya Kiislamu, italeta usawa na mgawanyo wa haki wa mali - kwa ufanisi, ujumbe wa kisoshalisti.

Vita hivyo vilianza mwaka wa 2017 wakati vijana huko Mocimboa da Praia waliposhambulia kituo cha polisi na kituo cha jeshi, na kukamata silaha.

Tangu wakati huo, zaidi ya watu 4,000 wameuawa na 800,000 kulazimishwa kuondoka makwao.

Mzozo huo umezua mzozo mkubwa wa kibinadamu kaskazini mwa Msumbiji.

Mapambano ya kwanza ni juu ya mizizi ya vita.

Rais Filipe Nyusi na kiongozi wa Frelimo anasema ni uchokozi kutoka nje na hivyo si kosa lao.

Umoja wa Ulaya (EU) na Benki ya Dunia wanataka kuchangia mamia ya mamilioni ya dola kujaribu kukomesha vita, kwa sehemu kwa kuunda nafasi za kazi na kutatua malalamiko, lakini Frelimo kwa muda wa miezi sita imekataa kuweka pendekezo la EU na Benki ya Dunia kwa baraza la mawaziri.

Vita vya wenyewe kwa wenyewe kila mara huwavutia watu wa nje, na kumekuwa na uhusika fulani kutoka kwa Islamic State (IS) na wanajihadi kutoka vita vingine, pamoja na fedha kutoka kwa baadhi ya mataifa ya Mashariki ya Kati.

Watafiti wengi wa Msumbiji wanasema masuala ya ndani yanasalia kuwa makubwa.

Lakini Marekani na IS wanataka hii ionekane sio kama vita vya wenyewe kwa wenyewe, lakini kama mapigano kati ya mataifa mawili yenye nguvu duniani.

Mnamo Machi 2021, Marekani iliwataja waasi hao kama Isis-Msumbiji na "magaidi wa kimataifa".

Hili lilikataliwa sana na wale wanaotafiti vita, na Marekani ilikataa kutoa ushahidi wake.

Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Antony Blinken mnamo tarehe 14 Julai 2021 alisisitiza kwamba maslahi makuu ya Marekani nchini Msumbiji yalikuwa "kukabiliana na Isis".

Na tarehe 4 Aprili 2022 Marekani iliitaja Msumbiji kama mojawapo ya nchi tano chini ya Sheria ya Udhaifu Duniani, ambayo ingehusisha kwa kiasi kikubwa ushiriki wa Marekani nchini Msumbiji.

Wakati huo huo, ikionekana kufurahishwa na kuongezeka kwa utangazaji wa uwekezaji huo mdogo, IS ilianza kuwaita waasi wa IS Msumbiji.

Hofu ni kwamba IS na Marekani wanaonekana kulenga vita vya wakala nchini Msumbiji.

Hii inazua kumbukumbu zisizofurahisha kwa sababu katika miaka ya 1980, kabla ya mwisho wa Vita Baridi, Marekani iliendesha vita vya wakala dhidi ya Umoja wa Kisovieti wa wakati huo ambao uliua Wasumbiji milioni moja.

Kwa hivyo Msumbiji inajaribu kuiweka Marekani kwenye mkono wake. Imeruhusiwa misheni ndogo ya mafunzo ya kijeshi, lakini hakuna zaidi.

Nchi nyingine mbili zimeshinikiza kutuma wanajeshi wao - Ureno na Afrika Kusini.

Ureno ni nchi yenye nguvu ya kikoloni ambayo ilishindwa katika vita vya uhuru vya 1965-1975, na imekuwa ikijaribu kurejesha uwepo wa kijeshi tangu wakati huo.

Imetuma wanajeshi wake kupitia ujumbe wa mafunzo wa Umoja wa Ulaya - wanajeshi wengi ni Wareno lakini nchi zingine 10, zikiwemo Ugiriki, Uhispania na Italia, pia zimechangia.

Afrika Kusini inajiona kama mamlaka ya kikanda na Msumbiji kama uwanja wake wa nyuma.

Ilisukuma kuunda kikosi cha kijeshi cha Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika (Sadc). Msumbiji ilikwama.

Rais Nyusi alikutana na Rais wa Rwanda Paul Kagame na Rais wa Ufaransa Emmanuel Macron mwaka jana.

Rwanda ina jeshi la kitaaluma linalohusika sana na operesheni za kulinda amani, na kampuni inayoongoza katika mradi wa gesi uliositishwa ni ya Kifaransa, TotalEnergies.

Wanajeshi 1,000 wa kwanza wa Rwanda waliwasili tarehe 9 Julai 2021 na katika muda wa wiki tatu wakawaondoa waasi kutoka maeneo muhimu.

Operesheni ya Sadc nchini Msumbiji (Samim) ilikuwa imeundwa mapema mwaka wa 2021 lakini Msumbiji iliruhusu tu wanajeshi wa kwanza wa Afrika Kusini kuwasili tarehe 19 Julai, baada ya Wanyarwanda kuwa tayari kazini.

Wanajeshi wengi wa Samim ni wa Afrika Kusini lakini majimbo mengine tisa ya Sadc pia yamechangia wafanyakazi. Ni pamoja na Angola, Botswana na Zimbabwe.

Samim imepewa kazi katika maeneo ambayo sio muhimu sana mbali na gesi, na hajaonyesha ufanisi katika kupambana na waasi.

Rais Nyusi alitembelea Uganda mwishoni mwa mwezi wa Aprili na kukutana na Rais Yoweri Museveni, ambaye alikuwa amepata mafunzo ya kijeshi kutoka kwa Frelimo huko Cabo Delgado katika miaka ya 1970 alipokuwa akiendesha vita vya msituni dhidi ya serikali ya Uganda wakati huo.

Bw Museveni alifichua kuwa tayari anaunga mkono jeshi la Msumbiji na akapendekeza kutuma kikosi cha wanajeshi.

Hivyo mhimili wa Rwanda-Uganda-Ufaransa unasaidia kuweka Afrika Kusini, Ureno na Marekani pembeni.

Mapambano mengine mawili yanaendelea. La kwanza ni kwamba Frelimo na wanajeshi wanataka kuweka udhibiti mkali wa eneo la vita, kuwawekea vikwazo waandishi wa habari na wafanyakazi wa misaada.

Serikali na wanajeshi wanataka kudhibiti usambazaji wa misaada. Visa maalum vya kibinadamu lazima viidhinishwe kibinafsi na Shirika la Kitaifa la Maafa, na vizuiliwe kufanya kazi kwa wakala aliyetajwa.

Mkuu wa TotalEnergies Patrick Pouyanné aliwaambia wawekezaji tarehe 28 Aprili kwamba hawawezi kurudi Msumbiji hadi watu warejee katika wilaya ya Mocimboa da Praia na kuishi kwa amani na maisha ya kawaida. Alisema eneo rahisi la usalama halikubaliki.

Lakini, hadi sasa, mamlaka ya Msumbiji haiwaruhusu watu waliokimbia makazi yao kurejea katika sehemu kubwa ya Mocimboa da Praia. Wanasema hali bado hazifai, na wanahofia kwamba watu wengi waliokimbia makazi yao bado wanaunga mkono waasi.

Kwa hiyo kuna kusimama. Je, serikali itaruhusu watu kurejea na kuruhusu mashirika ya misaada kuingia, au wanatumai kuwa TotalEnergies hatimaye itakubali eneo la usalama lisilo na idadi ya watu?

Dk Joseph Hanlon ni mwandamizi mwenza wa masuala ya kimataifa katika Shule ya Uchumi ya London, mwandishi wa vitabu vinane kuhusu Msumbiji, na mhariri wa Ripoti za Habari na Vipandikizi vya Msumbiji.