Moqtada al-Sadr: Mhubiri mwenye ushawishi aliyehusika kwenye maandamano ya Iraq

Moqtada al-Sadr amekuwa mtu mwenye nguvu nchini Iraq tangu kuanguka kwa Saddam Hussein mnamo 2003.

Mhubiri huyo wa Kiislamu wa Shia alipata umaarufu mkubwa baada ya uvamizi ulioongozwa na Marekani, wakati wanamgambo wake wa kutisha wa Jeshi la Mehdi walipopigana na wanajeshi wa kigeni na kulaumiwa kwa kuendesha "vikosi vya vifo" vya kidini.

Katika muongo mmoja uliopita aliibuka upya kama mzalendo na mwanaharakati wa kupinga ufisadi, akiibuka kama mfalme wa kisiasa.

Lakini mzozo kati yake na wapinzani wake wanaoungwa mkono na Iran kufuatia uchaguzi usio na suluhu wa bunge mnamo Oktoba 2021 uliiacha nchi hiyo bila serikali mpya na kusababisha machafuko mabaya miezi 10 baadaye.

Bingwa wa Shia

Moqtada al-Sadr ni mtoto wa mwisho wa kiume wa kiongozi mashuhuri wa Kiislamu wa Shia Ayatollah Muhammad Sadiq al-Sadr - ambaye aliuawa mwaka 1999, ikiripotiwa kuwa aliuawa na watu wa utawala wa Saddam Hussein.

Hakujulikana nje ya Iraq kabla ya uvamizi wa Machi 2003. Lakini katika msukosuko uliofuata, Bw Sadr aliibuka kuwa bingwa wa Shia wasiojiweza na walionyimwa haki, ambaye alihisi kuwa hawawakilishwi na uanzishwaji wa makasisi wenye utulivu au wanasiasa waliokuwa uhamishoni hapo awali.

Alizitumia taasisi za hisani zilizoanzishwa na baba yake kusambaza chakula, kutoa huduma za afya na kuchukua majukumu mengi ya serikali za mitaa katika vitongoji vya Shia huko Baghdad.

Licha ya kuwa na sifa chache za kidini, Bw Sadr alifuata nyayo za baba yake kwa kufanya sala ya Ijumaa ili kuhutubia hadhira kubwa zaidi, desturi ambayo pia ilidhoofisha mfumo wa jadi wa ukuu katika Ushia wa Iraq. Alitumia mahubiri yake kueleza upinzani wake kwa kazi ya kigeni.

Mnamo Juni 2003, Bw Sadr alianzisha kundi la wanamgambo - Jeshi la Mehdi - ambalo lilianza kupinga muungano unaoongozwa na Marekani.

Mwishoni mwa Machi 2004, mapigano makali yalizuka kati ya Jeshi la Mehdi na wanajeshi wa muungano baada ya gazeti la Sadrist kupigwa marufuku kwa kuchochea ghasia dhidi ya Marekani na hati ya kukamatwa ilitolewa kwa Bwana Sadr kuhusiana na mauaji ya kasisi wa Shia mwenye msimamo wa wastani Abdul Majid al-Khoei.

Mapigano hayo yalidumu kwa takriban miezi sita na kusababisha uharibifu mkubwa wa miji mitakatifu ya Shia ya Najaf na Karbala. Wafuasi wake walipata hasara kubwa, lakini makabiliano hayo yaliimarisha msimamo wa Bw Sadr kama mtu anayepaswa kuangaliwa.

2005, aliamua kujihusisha na mchakato wa kisiasa na akajiunga na vyama vingine vya Shia katika uchaguzi wa wabunge mara mbili ya mwaka huo.

Baada ya kushinda viti 32 katika uchaguzi wa pili, alipewa udhibiti wa wizara kadhaa katika serikali mpya inayotawaliwa na Shia.

Kamanda wa wanamgambo

Mwaka 2006, shambulio la bomu kwenye madhabahu ya Shia yanayoheshimika lililofanywa na wapiganaji wa Kisunni kutoka al-Qaeda nchini Iraq lilisababisha kuongezeka kwa ghasia za kidini ambapo mamia ya maelfu ya watu waliuawa.

Jeshi la Mehdi lilitoa ulinzi kwa raia wa Shia wanaoishi katika ngome zake. Lakini pia lilishutumiwa kwa kuendesha "vikosi vya vifo" ambavyo vililenga raia wa Kiarabu wa Sunni kulipiza kisasi kwa mashambulizi ya jihadi.

Inasemekana kwamba Bw Sadr alikimbilia Iran mapema mwaka wa 2007 baada ya jeshi la Marekani kutuma maelfu ya wanajeshi wa ziada nchini Iraq katika juhudi za kuleta utulivu nchini humo. Pia alijiondoa serikalini kwa kukataa kwake kuweka ratiba ya Marekani kujiondoa Iraqi.

Mwaka uliofuata, Waziri Mkuu wa wakati huo wa Iraq, Nouri Maliki aliamuru operesheni kubwa ya jeshi ifanyike Basra kukabiliana na wanamgambo wa Shia.

Mamia kadhaa ya Wanajeshi wa Mehdi waliuawa kabla ya Bw Sadr kuwaambia waache mapigano.

Baadaye aliamuru kusitishwa kwa operesheni za kijeshi za wanamgambo na akatangaza kwamba ingebadilishwa kuwa shirika la kitamaduni na kijamii.

Bw Sadr alirejea Iraq kutoka uhamishoni kwa hiari mwanzoni mwa 2011, baada ya wafuasi wake kupata mafanikio katika uchaguzi wa mwaka uliopita na kujiunga na muungano mpya unaoongozwa na Maliki. Kufuatia jeshi la Marekani kujiondoa mwishoni mwa 2011 Maliki amekuwa kama alama ya mgawanyiko na ghasia za kidini ziliongezeka. Alilaumiwa kwa ufisadi ulioenea ambao uliikumba Iraq na sera za mgawanyiko ambazo zilitenganisha jamii ya Waarabu wa Sunni walio wachache, ambayo yote yalichangia kuibuka kwa kundi la wanajihadi la Islamic State (IS). Mwaka 2014, wanamgambo wa IS walilishinda jeshi la Iraq na kuchukua udhibiti wa maeneo makubwa ya kaskazini na magharibi mwa Iraq.

Sadr alikuwa miongoni mwa waliomlazimisha Maliki kujiuzulu kwa sababu ya kuondoa fedheha ya kushindwa. Pia alifufua Jeshi la Mehdi chini ya jina jipya - Vikosi vya Amani (Peace Brigades) kupambana na IS.

Mwaka wa 2016, Sadr aliongoza vuguvugu la kupinga ufisadi ambalo liliunga mkono mpango wa Waziri Mkuu mpya Haider al-Abadi kukabiliana na uungaji mkono wa kisiasa kwa kuteua baraza la mawaziri la wataalamu huru.

Wafuasi wake mara mbili walivamia eneo la Green Zone la Baghdad, eneo lenye ngome nyingi ambalo lina majengo mengi ya serikali na balozi za kigeni, na kukwamisha shughuli za bunge kwa wiki kadhaa na kusababisha vifo vya watu kadhaa.

Kulikuwa na maandamano mengine ya umwagaji damu mwaka wa 2017, huku wafuasi wa kasisi wakitaka kufanyiwa marekebisho upya kwa tume ya uchaguzi.

Nguvu ya kisiasa

Sadr aliunda muungano ambao haukutarajiwa wa vikundi sita visivyo vya kidini kwa kura za 2018. Saeroun (Marching Towards Reform), ambacho kiliahidi kupambana na ufisadi na kukataa kuingiliwa na mataifa ya kigeni nchini Iraq, kiliibuka mshindi kwa kushtukiza, na kupata viti 54 kati ya 329 bungeni.

Baada ya miezi kadhaa ya mkwamo, Sadr alikubali kumteua mwanasiasa mkongwe wa Kiislamu wa Shia Adel Abdul Mahdi kuwa waziri mkuu.

Kama fidia, wafuasi wake waliteuliwa kushika nyadhifa za juu katika wizara na vyombo vya serikali.

Oktoba 2019, maelfu ya vijana wa Iraq ambao walikasirishwa na ukosefu mkubwa wa ajira, ufisadi ulioenea, huduma mbaya za umma na uingiliaji kati wa kigeni waliingia kwenye mitaa ya Baghdad na maeneo mengi ya kusini ya Shia kudai kukomeshwa kwa uanzishwaji wa kisiasa.

Zaidi ya waandamanaji 550 waliuawa kwa kupigwa risasi na vikosi vya usalama na watu wenye silaha wanaoshukiwa kuwa na uhusiano na wanamgambo wanaoungwa mkono na Iran katika kipindi cha miezi mitano ya machafuko.

Licha ya majukumu ya wafuasi wake serikalini, Bw Sadr aliunga mkono wito wa kumtaka Abdul Mahdi kujiuzulu. Kisha akasimamia uteuzi wa Mustafa al-Kadhimi, mkuu wa zamani wa ujasusi aliyeonekana dhaifu kisiasa, kama waziri mkuu na akaimarisha udhibiti wake kwa wizara za serikali.

Pia alisaidia kupitisha sheria mpya ya uchaguzi kabla ya uchaguzi wa mapema kufanyika Oktoba 2021.

Saeroun ilicheza na mfumo mpya wa uchaguzi kwa ufanisi na kuishia kushinda viti 73. Muungano wa Fatah (Conquest), ambao unajumuisha mirengo ya kisiasa ya wanamgambo wanaoungwa mkono na Iran katika Vikosi maarufu vya Kuhamasisha, wakati huo huo ilipata viti 17 pekee, huku Muungano wa Jimbo la Sheria la Nouri Maliki ukishinda 33.

Sadr alijaribu kuitenga kambi ya wapinzani wake wa Shia, Mfumo wa Uratibu, kutoka kwa serikali mpya kwa kuunganisha nguvu na kambi za Waarabu wa Sunni na Wakurdi bungeni.

Lakini miezi kadhaa ya mvutano ilifuata, kwani hakuweza kupata kura za kutosha kwa machaguo yake ya rais na waziri mkuu.

Mnamo Juni, Sadr aliwaambia wabunge wake wote wajiuzulu kama "sadaka kutoka kwangu kwa nchi na watu ili kuwaondoa katika hatima isiyojulikana". Viti vyao vilipewa washindi wa pili katika majimbo yao na Mfumo wao wa Uratibu ukawa kambi kubwa zaidi. Licha ya hatua hiyo, Sadr aliendelea na juhudi zake za kushawishi kuundwa kwa serikali mpya. Wafuasi wake walifanya vikao viwili ndani ya jengo la bunge mwishoni mwa Julai baada ya kukataa uteuzi wa Mohammed Shia al-Sudani kwa uwaziri mkuu.

Mwezi mmoja baadaye walivamia eneo la 'Green Zone' kwa mara nyingine tena baada ya mhubiri huyo kutangaza "kustaafu kwake" kutoka katika siasa na kufungwa kwa shughuli zote za kisiasa za harakati zake.

Takriban watu 30 waliuawa na mamia ya wengine kujeruhiwa katika mapigano na vikosi vya usalama na wanamgambo wanaoungwa mkono na Iran.