Mashujaa hawa wa kike wasomi wa Benin ambao walikuja kuwa moja ya vikundi vya kutisha zaidi vya karne ya 19

Filamu mpya wa Hollywood, ‘’The woman king’’, inaangazia hadithi ya ajabu ya askari wa kike katika karne ya 19 Afrika Magharibi.

Lakini ni vipi jeshi hilo la wapiganaji wasomi wa kike waliopata mafunzo na nidhamu ya hali ya juu walipata sifa hiyo ya kutisha?

Shambulizi la Abeokuta linakaribia kushindwa

Kikosi cha Dahomey, ufalme wenye nguvu wa Afrika Magharibi, kilikimbia bila kusita kupitia mitaro yenye kina kirefu na kuta ndefu, na kuangushwa na milio ya risasi na walinzi wengi waliokuwa wakisubiri juu.

Mji mkuu wa Wayoruba, wapinzani wa Dahomey, ulikuwa mkubwa sana na wenye ngome nyingi sana.

Kama ilivyokuwa miaka 13 mapema wakati wa jaribio la kwanza la kuzingirwa, kushindwa ilikuwa suala la muda siku hii, mnamo 1864.

Hata hivyo, kama ingekuwa hatima yake, shujaa kutoka Dahomey angekabiliana naye kwa njia yake mwenyewe, kwa ishara ya dharau.

Baada ya kuinua ukuta, alisimama mahali kwenye barabara ambazo wanaojitetea hawakuweza kufika, akaketi kwa mgongo wake kuelekea upande wa adui na kuanza kuvuta koki.

Ushujaa huo haukuwashangaza Wayoruba, kwa kuwa shujaa huyu alikuwa wa kikosi kilichoheshimiwa sana na maadui zao na Wazungu waliosafiri Afrika Magharibi.

Kiliundwa na wanawake tu, ambao walifanya mazoezi bila kuchoka na walikuwa na sifa ya kuwa na hasira katika vita.

Walikuwa hawawezi kulinganishwa.

Wazungu waliwapa jina la utani ‘’Amazons’’ na alikuwa daktari na mwanahistoria wa Ufaransa, Edouard Dunglas, ambaye alisimulia ushujaa wa shujaa wa kuvuta koki.

Uasi wao ulikuwa wa muda mfupi, lakini matendo yao yalitumika kuonyesha hatima ya mwisho ya Waamazon wa Dahomey.

Kwa ushujaa na ustadi wao wote, jeshi hili la wanawake la kupigana lingeporomoka kabla ya mwisho wa karne ya 19 kwa sababu sawa na wakazi wengine wengi wa kiasili duniani kote: moto wa hali ya juu.

Huko Abeokuta, walinzi walituma mpiga risasi tu.

‘’Akuchukua wakati wake’’, anaandika Dunglas, ‘’alilenga kwa uangalifu na kumuua shujaa kwa risasi ya kwanza’’.

Sio Waamazoni haswa

Simulizi nyingi za Waamazon wa Dahomey zinatokana na maandishi na uchunguzi wa Wazungu: Dahomey yenyewe (sehemu ya Benin ya sasa) ilikuwa na utamaduni wake, kwa hivyo urithi wao unaweza kutazamwa tu.

Hata jina ‘’Waamazon’’ halikuwa lao, lakini chaguo la Wazungu lilioongozwa na wapiganaji wa kike wa hekaya za Wagiriki.

Mino au Minon (ikimaanisha ‘’mama zetu), Ahosi (‘’wake wa mfalme’’) au Agojie yangekuwa majina yanayofaa zaidi.

Hata hivyo, sifa yake inaendelea huku akimtia moyo Dora Milaje, mlinzi katika filamu ya shujaa ya 2018 ‘’Black Panther’’ na mada ya filamu mpya, ‘’The Woman King’’ (2022).

Na ingawa filamu hii ya mwisho, inayomuonyesha Viola Davis kama Jenerali Agojie, inachukua sehemu kubwa na hadithi halisi, inaonyesha jinsi walivyokuwa wamefunzwa vyema na wa kutisha.

Wakati wa utawala wa Mfalme Gezo, ambaye alipanda kiti cha enzi mnamo 1818, agojie ilibadilishwa kutoka kwa kikosi kidogo cha ulinzi cha heshima hadi jeshi lililojumuishwa kikamilifu.

Dahomey ilikuwa tayari ufalme wa kijeshi na ilikuwa na jeshi lake la kudumu (jambo ambalo halikuwa la kawaida kwa eneo hilo), lakini Gezo ilitekeleza mfululizo wa mageuzi ambayo yalishuhudia idadi ya wapiganaji wa kike ikipanda hadi 6,000 kufikia miaka ya 1840.

Waligawanywa katika safu kadhaa: wawindaji, wapiga bunduki, wapiga mishale na walenga shabaha.

Maadui na watumwa

Agojie walivaa sare za mistari ya buluu na nyeupe au kanzu za rangi ya kutu na walivaa idadi kubwa ya mapambo na shanga kwenye mikanda yao.

Walikuwa wamejihami kwa marungu, visu, mikuki na baadhi ya silaha zilizonunuliwa kutoka kwa wafanyabiashara wa Ulaya, ikiwa ni pamoja na silaha za kivita tofauti tofauti.

Lakini silaha yao ya kuogopwa zaidi ilikuwa upanga wenye urefu wa mita moja kama panga.

Zilikuwa kali sana hivi kwamba, ilipotumiwa na shujaa kwa mikono miwili, ingeweza kumkata mtu vipande viwili kwa kudungwa nayo mara moja tu, na kuifanya kuwa silaha sahihi kwa agojie katika vita na falme za adui walipokuwa wanakusanya vichwa vya maadui walioshindwa.

Kando na vita, kazi nyingine kuu ilikuwa kuvamia vijiji vya jirani ili kuwakamata wafungwa (wakiwa wameweka vichwa vyao) na kuwauza kama watumwa.

Dahomey akawa tajiri na mwenye nguvu akiwa na shauku kubwa katika biashara ya watumwa iliyovuka Atlantiki, kudhibiti bandari na kusambaza ‘’bidhaa’’ kwa watumwa wa Ulaya.

Ni moja ya falme nyingi za Kiafrika zilizofaidika na biashara hii.

Gezo kweli alipanda kiti cha enzi katika mapinduzi kwa msaada wa mfanyabiashara wa utumwa wa Brazili, Francisco Felix de Sousa.

Uvamizi ulikuwa njia nzuri ya kukidhi mahitaji ya watumwa, ambao wengi wao walienda bandarini ili kuvuka kuingia Atlantiki, wakati wengine walibaki Dahomey kufanya kazi katika mashamba makubwa, au katika ikulu na jeshi.

Nyingine zilitumiwa kwa ajili ya dhabihu za kibinadamu katika sherehe muhimu.

Na ingawa baadhi ya watu huko Dahomey, ikiwa ni pamoja na baadhi ya agojie, wamejaribu kuelekeza upya uchumi kuelekea uzalishaji wa mafuta ya mawese, ufalme huo umejitahidi kudumisha jukumu lake katika biashara ya watumwa, hata baada ya Uingereza kuanza kuziba pwani ya magharibi ya Afrika baada ya kukomesha kwake mwaka 1834.

Ukatili

Kutokuwa na hisia kwa mateso ya wengine ilikuwa muhimu kwa malezi ya agojia.

Waajiri wapya walitumiwa kuua kwa kuwatupa wafungwa kutoka kwenye jukwaa la juu au kutekeleza mauaji.Kutokuwa na hisia kwa mateso ya wengine ilikuwa muhimu kwa malezi ya agojia.

Waajiri wapya walitumiwa kuua kwa kuwatupa wafungwa kutoka kwenye jukwaa la juu au kutekeleza mauaji.

Mnamo 1889, afisa wa jeshi la wanamaji wa Ufaransa Jean Bayol alishuhudia sherehe iliyohusisha msichana mdogo aitwaye Nanisca ‘’ambaye alikuwa bado hajaua mtu yeyote’’.

‘’Alipiga hatua kwa ujasiri’’ kuelekea mfungwa, akiwa amefungwa mikono na miguu, na ‘’akauzungusha upanga wake wenye mikono miwili mara tatu, kisha akakata kwa utulivu kipande cha mwisho cha nyama kilichounganisha kichwa na shina’’.

Bayol kisha anaongeza maelezo ya macabre, labda urembo wa kuifanya Dahomey ionekane kuwa chafu: ‘’kisha akaifuta damu kutoka kwenye bunduki yake na kuimeza.’’

Jasiri

Waajiri wa Agojie wanaweza kuwa wanawake watu wazima, waliojitolea, au waliotekwa katika uvamizi, lakini mara nyingi walikuwa wasichana, wakati mwingine wakiwa na umri wa miaka 8.

Asili ya jeshi hili haijulikani wazi.

Nadharia zinaonyesha kwamba Houegbadja, ambaye alitawala kutoka 1645 hadi 1685, aliunda gbeto, kikundi cha wanawake ambao walitumikia kama wawindaji wa tembo, au kwamba binti yake Hangbe alianzisha kikosi cha walinzi wa kike wakati wa utawala wake mfupi.

Wakati wa karne ya 19, kupotea kwa wanaume wengi katika vita vingi na katika biashara ya watumwa huenda kulilazimisha Gezo kutafuta wanawake ili kuimarisha jeshi la Dahomey.

Agojia, hata hivyo, haraka ikawa mali.

 Walifunzwa katika mapigano yasiyo na silaha, kuishi (kupelekwa porini bila chakula au silaha), na kustahimili maumivu.

Mnamo mwaka wa 1861, kasisi wa Kiitaliano aliyeitwa Francesco Borghero alishuhudia moja ya vita vya dhihaka ambavyo Dahomey ilifanya mara kwa mara ili kuonyesha kuwa ilikuwa tayari kwa vita: Agojie 3,000 walipitia ukuta mrefu wa matawi ya mshita kwa kuchomwa, bila kuonyesha maumivu, na ‘’kushambulia’’ kundi la vibanda.

Kama zawadi, mfalme alitoa mikanda ya mshita ya ujasiri zaidi ya kuvaa viunoni mwao.

Wote ni wake wa Mfalme

Wake wote wa Mfalme Mfaransa, Albert Vallon, alishuhudia pambano lingine la dhihaka, ambalo aliwakuta wanawake ‘’wana shauku zaidi kuliko wanaume’’, akiwalinganisha na ‘’jeshi la mapepo lililotapika na volcano ... hakuna chochote katika viumbe hawa wasio na ujasiri ilikumbusha nusu ya aibu zaidi ya spishi za wanadamu’’.

Hili lilikuwa mojawapo ya madhumuni ya mafunzo ya agojie: walijivunia kuonekana si wapiganaji, bali kama wanaume.

‘’Kama vile mhunzi anavyochukua kipande cha chuma na kwa moto kubadilisha sura yake, ndivyo sisi tumebadilisha asili yetu’’, ni nukuu inayohusishwa na jenerali agojie.

‘’Sisi si wanawake tena, sisi ni wanaume’’.

Hiyo ilisema, uanamke wake ulikuwa sehemu muhimu ya hadhi yake katika jamii ya Dahomey.

Mbali na mfalme na matowashi wake, wanawake pekee waliruhusiwa kuvuka kuta za boma la kifalme katika mji mkuu wa Abomey.

Wote waliolewa rasmi na mfalme, heshima kwa jina tu, isipokuwa kwamba walikusudiwa kubaki waseja.

Kwa kubadilishana, walipokea chakula, pombe, tumbaku na watumwa (hadi 50 kila mmoja, kulingana na msafiri wa Kiingereza Sir Richard Burton).

Mbali na mafunzo ya kijeshi, walifanya mazoezi ya kucheza, kuimba na muziki, ujuzi wote uliochukuliwa kuwa muhimu kwa Agojie.

Walipotoka nje ya jumba la kifalme, msichana mmoja aliwatangulia akipiga kengele, akiwaonya watu wote wabaki nyuma na kutazama upande mwingine.

Ilikuwa ni marufuku kuwagusa.

Onyesho hili la heshima na mamlaka, pamoja na kiwango cha uhuru waliofurahia, lazima uliwachochea baadhi ya wanawake wa Dahomey kujitolea.

Agojie hata walikuwa na mamlaka ya kisiasa kwa vile majenerali wao wangeweza kuketi kwenye baraza la mfalme na kushiriki kikamilifu katika mjadala wa kisiasa.

Gharama waliyopaswa kulipa kwa ajili ya mapendeleo yao ilikuwa kupigana, na mara nyingi kufa, katika utumishi wa mfalme, na walifanya hivyo kwa hiari.

Dahomey mara kwa mara ilikuwa na vita na majirani kama vile Wayoruba, ambao jimbo lenye nguvu zaidi lilikuwa Dola ya Oyo ambayo ilikuwa imeitiisha Dahomey katikati ya karne ya 18 na imekuwa ikipokea kodi tangu wakati huo.

Mnamo 1823, jeshi la Gezo hatimaye lilishinda Oyo, kwa msaada wa Agojie.

Chini ya moto wa Wafaransa

Hata hivyo, sio vita vyote vilivyoenda kama walivyotaka: mashambulizi ya Abeokuta mwaka wa 1851 na 1864 yalimalizika kwa maafa.

Na kwa kila vita, idadi ya Agojie ilipungua.

Mwisho ulikuja katikati ya ‘’Scramble for Africa’’ ​​mwishoni mwa karne ya 19, wakati mataifa ya Ulaya yalipochonga na kuchukua udhibiti wa sehemu kubwa ya bara hilo.

Hii ilileta Dahomey na Ufaransa kwenye vita.

Mnamo 1890, majeshi ya Mfalme Béhanzin, ikiwemo agojie, yalipigana katika bandari ya Cotonou.

Licha ya ukatili wao katika mapigano ya mkono kwa mkono, hata wakati Nanisca, msichana aliyedaiwa kunywa damu ya upanga wake, anamkata kichwa mshambuliaji, Agojie wanaangamizwa na vikosi vya moto vya Ufaransa.

Vita hivyo vinaisha na kushindwa tena vibaya kwenye Vita vya Atchoukpa.

‘’Ujasiri na Ukali,’’

Miaka miwili baadaye, Vita vya Pili vya Franco-Dahomean vilizuka huku Ufaransa ikitaka kukamilisha ushindi wake.

Agojie walipigana karibu vita kumi na mbili katika wiki saba na matokeo yalikuwa sawa: silaha za hali ya juu zilishinda wimbi baada ya wimbi la mashambulizi, na kuwaua wapiganaji wa kutisha.

Ufaransa ilipoibuka mshindi na Dahomey kuwa mlinzi, makadirio moja yalionyesha kuwa ni Agojie hamsini pekee walisalia.

Kama vile shujaa aliye peke yake anayevuta koki kwenye ngome za Abeokuta, ushujaa wa Agojie haujawahi kuwaacha.

Mwanajeshi wa jeshi la kigeni wa Ufaransa aitwaye Bern aliwaelezea katika vita kama ‘’mashujaa [ambao] wanapigana kwa ujasiri mkubwa, daima mbele ya askari wengine’’.

Henri Morienval, mwanamaji wa Ufaransa, aliwaelezea kama ‘’wa ajabu kwa ujasiri wao na ukatili’’ walipokuwa ‘’walijitupa kwenye upanga kwa ushujaa wa ajabu’’.

‘’The Woman-Queen’’ haifikii Vita vya Franco-Dahomean - inaisha na ushindi dhidi ya Oyo Empire mnamo 1823 - lakini inatoa heshima kwa ujasiri katika kukabiliana na kushindwa kwa agojie katika mmoja wa wahusika wake wakuu, Nawi.

Ni jina la mwanamke ambaye alidai kuwa shujaa wa mwisho wa mapambano ya mwisho na Wafaransa katika miaka ya 1890.

Nawi alikufa, akiwa na umri wa zaidi ya miaka 100, mwaka wa 1979. * Hii ni makala kutoka gazeti la BBC HistoryExtra.