Jinsi waganga Afrika Kusini wavyotumia waziwazi dawa haramu kutibu maradhi ya akili

Ingawa dawa za ugonjwa wa akili ni haramu nchini Afrika Kusini, waganga wengi walioko mjini Cape Town wanatangaza waziwazi kwamba wanazijumuisha katika matibabu yao.

Yeyote atakayepatikana na hatia ya matumizi yake ya kibiashara atakabiliwa na faini, kifungo cha hadi miaka 25 jela au vyote kwa pamoja.

Mpiga picha Stuart Dods ni mmoja wa wale walio tayari kuchukua matibabu hayo kutoka kwa mganga wa kienyeji.

Katika jumba la kifahari la mbao lililopo msituni viungani mwa Cape Town, anakaribia kufanyiwa matibabu ya pili ya kiakili kutibu mfululizo wa matatizo ya afya ya akili ambayo amekuwa akiugua.

Amejaribu dawa alizoandikiwa na daktari lakini anashawishika kuwa waganga wana ufunguo wa uponyaji wake.

"Mama aliaga dunia ghafla, hivyo hilo lilikuwa jambo la kushangaza. Na kisha mpenzi wangu wa zamani aliniacha mwaka mmoja baada ya mama kufariki pia. Hivyo ndivyo nilivyotatizika kidogo," anasema mwenye umri wa miaka 53.

Kwa gharama ya karibu $2,000 (£1,500), mat aliochagua yalihusisha dozi za psilocybin (pia hujulikana kama uyoga wa kichawi) na MDMA (pia inajulikana kama dawa ya chama, ecstasy). Waandaaji wanasema ada hiyo pia inajumuisha malazi na kifurushi cha huduma za usaidizi.

Kuna kundi kubwa la utafiti na majaribio kuhusu ufanisi wao katika kutibu hali ya afya ya akili, lakini kuna maonyo kuhusu matumizi yao nje ya mipangilio ya kimatibabu inayodhibitiwa.

Megan Hardy, ambaye anajiita "mwanamke wa dawa" na anaongoza kikao na Bw Dods, pia huchukua dozi ndogo ya dawa zote mbili kabla ya ibada. Anadai inamsaidia "kuhamia kwenye masafa sawa" na mtu anayemtibu..

Bi Hardy anafahamu uharamu wa kutumia aina hizi za dawa, lakini anadai matumizi hayo ni "uadilifu wa raia".

Alipoulizwa ni nini kilimwezesha kuamua kipimo sahihi cha kutoa, alisema kuwa kwa miaka mingi alikuwa amejipima, "kujifunza kile kinachofanya kazi katika hali gani".

Ufahamu mkubwa zaidi wa masuala ya afya ya akili, pamoja na kuongezeka kwa majaribio ya kimatibabu yanayohusisha wagonjwa wa akili, kumechochea shauku ya umma katika matumizi ya dawa hizi kutibu hali kama vile unyogovu, wasiwasi na Ugonjwa wa Mkazo wa Baada ya Kiwewe (PTSD).

Mmoja kati ya watu wawili ulimwenguni kote wanaweza kupata ugonjwa wa afya ya akili katika maisha yao, kulingana na tafiti kutoka Shule ya Matibabu ya Harvard na Chuo Kikuu cha Queensland - matibabu yake imekuwa biashara ya mabilioni ya dola.

Kabla ya sherehe ya kiakili kuanza, ambayo Stuart amekubali Idhaa ya Dunia ya BBC kurekodi, Bi Hardy anamhakikishia mteja wake kwamba anaweza kuacha matumizi yake wakati wowote.

"Iwapo unahisi matibabu hayo sio mazuri au ni mchakato wa kuchochea... wasiliana nasi na useme: 'Sawa, naacha.'"

Mfanyakazi mwenzake, Kate Ferguson, pia ametumia kipimo kidogo cha MDMA na uyoga wa kichawi. Hakuna mganga yeyote ambaye amekuwa na mafunzo rasmi ya matibabu.

Bwana Dods amejilaza kwenye godoro jembamba kwenye sakafu ya jumba hilo, akiwa amefunikwa na blanketi ya kijivu. Amjifunika macho. Dawa zinapoanza kufanya kazi, anaonekana akiwa kati ya hali ya utulivu na wakati wa kutetemeka.

"Hebu jisikize," ananong'ona Bi Hardy, akimkumbatia.

Wanawake hao wawili wanazunguka chumbani, wakichoma mimea na kutikisa njuga za waganga huku wakiimba katika tambiko la utakaso. Bi Hardy anaufuta mwili wa Bw Dods kwa kutumia bawa la ndege, katika kile anachosema ni jaribio la kuondoa "nguvu hasi".

Kisha anampa MDMA zaidi. Tayari amekubali hili kabla ya ibada kuanza lakini Bi Hardy anapomuuliza kama anaihitaji, anashtuka na kusema: "Sijui."

BBC inamhoji Bw Dods baadaye kuhusu jinsi angeweza kukubali kutumia dawa zaidi wakati tayari alikuwa katika hali iliyobadilika.

"Hakukuwa na kulazimishwa. Ilikuwa ni mimi tu kufikiri katika nafasi hiyo, ninataka kuchukua hili? Nilikuwa na kila fursa ya kusema: 'Yay', 'la', au 'ndio, nitaichukua,'," anasema.

Lakini kuna watu wengi katika ulimwengu wa kitaaluma wa magonjwa ya akili ambao wanaonyesha hatari za sekta hii isiyodhibitiwa.

"Ili kutoa idhini, lazima uwasiliane na hali halisi," alisema Dk Marcelle Stastny, mratibu wa Jumuiya ya Madaktari wa Saikolojia ya Afrika Kusini.

"Ikiwa mtu tayari ana psilocybin na MDMA, hawana uhusiano na ukweli. Wamelewa, wako juu. Na [katika] majaribio mengi duniani kote, ukiukwaji wa mipaka halisi unafanyika."

BBC ilimuuliza Bi Hardy ikiwa kuwa chini ya athari za madawa ya kulevya wakati akiongoza matibabu ya kiakili ya psychedelic hakuathiri uwezo wake wa kumtunza Bw Dods.

"Hiyo inatokana na dhana kwamba hali ya akili timamu ndiyo inayohitajika zaidi," alisema mganga huyo anayejiita mganga. "Tunafanya kazi kwa njia ambazo akili ya Magharibi haielewi na inaweza kuonekana kuwa ya kutisha."

Kuna kundi kubwa la utafiti linalochunguza iwapo dawa ya psychedelics inaweza kuwa tiba mbadala inayofaa kwa hali kama vile unyogovu au wasiwasi na matumizi mabaya ya dawa.

Mnamo 2022, mojawapo ya tafiti kubwa zaidi kuhusu matumizi ya matibabu ya psychedelics ilihusisha kuwapa washiriki 233 dawa aina ya psilocybin.

Iligundua kuwa kipimo cha 25mg kilichosimamiwa pamoja na usaidizi wa kisaikolojia kutoka kwa wataalam waliofunzwa, kilisababisha uboreshaji wa kipimo kilichoripotiwa na mgonjwa wa unyogovu.

Hatahivyo, uchunguzi wa hakiki uliochapishwa mnamo 2025 na Wakala wa Dawa wa Ulaya, ambao uliangalia jumla ya washiriki 595 katika tafiti nane zilizokamilishwa, ulipendekeza "ushahidi zaidi wa kiafya" kabla ya kuidhinisha iuzwe.

Pia ilionya kwamba kuchukua psychedelics kunaweza kusababisha "ongezeko la mapigo ya kiwango cha moyo, shinikizo la damu na viwango vya wasiwasi", ikionyesha haja ya kusimamia vitu hivi katika "mazingira yaliyodhibitiwa".

Dawa za Psychedelic zinasalia kuwa haramu kote ulimwenguni. Hata hivyo hilo halijazuia ukuaji wa sekta hiyo nchini Afrika Kusini, ikithibitishwa na ongezeko la idadi ya huduma zinazotangazwa mtandaoni.

Miaka michache iliyopita, Sonette Hill, mganga mwingine wa kiakili aliyejiteua kutoka Cape Town, alimpa mgonjwa wake Ibogaine, dawa ya maradhi ya akili yenye nguvu iliyetolewa kutoka kwa mimea iliyoenea kwenye misitu ya kitropiki ya Afrika ya Kati na Magharibi-Kati.

Ilitoa athari isiyotarajiwa.

"Alinishika koo," asema Bi Hill. "Alitaka kuniua. Kitu kilimjia na alitaka kuniua tu."

Ibogaine inaweza kutumika kama dawa yenye nguvu ya kuondoa sumu mwilini kwa watu wanaougua uraibu. Ni kinyume cha sheria kununua au kutumia nchini Afrika Kusini na inaruhusiwa tu chini ya udhibiti mkali wa matibabu na dawa.

Hakuna kesi ya jinai iliyofunguliwa dhidi ya Bi Hill na tangu wakati huo, amecha kuwapa watu wengine dawa za akili. Lakini haijabadilisha maoni yake juu ya tasnia yenyewe.

"Mimi, mwaminifu kwa Mungu, nadhani wagonjwa wa akili wanaweza kuponya ulimwengu. Sina imani yoyote katika ulimwengu wa matibabu," anasema.

Katika kisa kingine, Milo Martinovic mwenye umri wa miaka 26 alisafiri hadi Afrika Kusini kutafuta usaidizi wa uraibu wa dawa za kulevya.

Aliishia katika kituo ambacho hakijasajiliwa, kutibiwa na daktari wa meno, na akapewa Ibogaine.

Saa sita baadaye, alikuwa amekufa.