ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਵਿਵਾਦ : ਦੂਜੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਰੇੜਕਾ ਖ਼ਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਚੀਨ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
- ਲੇਖਕ, ਸੌਤਿਕ ਬਿਸਵਾਸ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਾਈ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।
23 ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਫੌਜੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦੀ ਏਜੰਸੀ (NEFA) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੀਤੀ।
ਅੱਜ ਇਹ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਾ ਹੈ।
ਇਸ ’ਤੇ ਚੀਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵਾਂ ਤਕਰਾਰ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।
ਸਵੀਡਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਚਾਈਨਾਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਾਰ: ਕੋਲੀਸ਼ਨ ਕੋਰਸ ਆਨ ਦਿ ਰੂਫ ਆਫ ਦਿ ਵਰਲਡ’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਰਟਿਲ ਲਿੰਟਨਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਵਿਸਫੋਟਾਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਚਮਕ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਅਸਾਮ ਸੂਬੇ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈ ਸੀ ਚੀਨੀ
ਚੀਨੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਠਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 17 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 13 ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤਵਾਂਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਚੀਨ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਉਹ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (155 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੱਠ-ਕਸਬੇ ਬੋਮਡੀਲਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਤੇਲ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੂਟ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।
ਅਹਿਮ ਬਿੰਦੂ
- 60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਾਈ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।
- ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਠਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
- ਜਿਸ ਵਿੱਚ 17 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 13 ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
- ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤਵਾਂਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
- 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।
ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਹਟ ਗਈ ਸੀ
ਫਿਰ, 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਧੁੰਦਲੀ, ਅਸਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਿਤ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲਿੰਟਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੀਐੱਲਏ ਫੌਜੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ।"
ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ 1,383 ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1,700 "ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ" ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਚੀਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4,900 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਅਤੇ 3,968 ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜੇ ਗਏ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ ਦਿ ਇੰਡੀਆ ਚਾਈਨਾ ਬਾਰਡਰ’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਮਨੋਜ ਜੋਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਕਿਉਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੀ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖਲ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ? ਜਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬੀ (ਸਰਹੱਦ) ਦਾਅਵਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਸਨ?"
ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ, ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਮੱਧ ਖੇਤਰ; ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਮਾਹਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ" ਹੈ।
ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 3,488 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ; ਚੀਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 2,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਹੈ।
ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਾਅਵਾ
ਭਾਰਤ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਦੇ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਬੀ ਸੀਮਾ 1,126 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੈਕਮੋਹਨ ਰੇਖਾ ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈਨਰੀ ਮੈਕਮੋਹਨ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ1914 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਸੀ।
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈੱਸ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਝੜਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਰ ਚੀਨ ਨੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ "ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ "ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਆਧਾਰ" ਹੈ।
ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਤਮ ਸਰਹੱਦੀ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖੇਗਾ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਅਰਣਾਚਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਦੌਰੇ
ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਸੇਰਿੰਗ ਟੋਪਗਿਆਲ ਵਰਗੇ ਮਾਹਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਟੋਪਗਿਆਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਲਈ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।"
‘‘ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵਧਦਾ ਹੈ।’’
ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ 1987 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਚੀਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ।
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨੇ ਬੀਜਿੰਗ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਉਦੋਂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੜਕ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ (ਏਡੀਬੀ) ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 2,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ਵਿਵਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਰਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਕਿਰੇਨ ਰਿਜਿਜੂ ਨੇ ਬਲੂਮਬਰਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਇਹ ਚੀਨ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈ।"
ਡਾ. ਸੇਰਿੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਇਹ "ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਦਾਅਵੇ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ‘‘ਰਣਨੀਤਕ ਅਰਥ’’ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਬੰਧ।’’
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਵਿਵਾਦ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ?’’
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਾਂਗਤਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਆਖਰੀ ਝੜਪ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਹ ਚੀਨੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਦਰਜਨ ਭਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਸਪਰ ਦਾਅਵੇ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਜੋਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਮੁੜ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।’’
