Kto ma broń nuklearną i jak ją zdobył?

Osiemdziesiąt lat po zdetonowaniu przez Stany Zjednoczone pierwszej bomby atomowej, irański program nuklearny znalazł się w centrum eskalacji wrogości na Bliskim Wschodzie.

W dniu 2 lipca, prezydent Iranu podpisał ustawę zawieszającą współpracę z ONZ-owskim organem nadzorującym programy nuklearne, Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (MAEA), po tym jak Izrael i Stany Zjednoczone zaatakowały w czerwcu irańskie obiekty nuklearne.

Zarówno Izrael, jak i Stany Zjednoczone powiedziały, że ataki były konieczne, aby uniemożliwić Iranowi budowę broni jądrowej.

Nadal nie jest jasne, jak duże szkody wyrządziły ataki i jakie mogą być ich skutki dla regionu i układu ONZ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, który wszedł w życie 55 lat temu i pomógł ograniczyć rozprzestrzenianie się broni atomowej.

Wiadomo, że dziewięć krajów posiada broń jądrową. W jaki sposób ją uzyskały i czy inni też mogą teraz próbować ją zdobyć?

Kto ma broń atomową?

Wiadomo, że Stany Zjednoczone, Rosja, Wielka Brytania, Chiny, Francja, Indie, Pakistan, Izrael i Korea Północna posiadają broń jądrową, choć Izrael jest jedynym spośród tych krajów, który nigdy oficjalnie tego nie potwierdził.

Stany Zjednoczone stały się pierwszą potęgą nuklearną po potajemnym opracowaniu broni w ramach Projektu Manhattan podczas II wojny światowej.

Stany Zjednoczone użyły tej broni z niszczycielskim skutkiem w 1945 r., zrzucając bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki w Japonii, która była jednym z państw Osi - koalicji wojskowej, która obejmowała również nazistowskie Niemcy i Włochy, z którymi siły alianckie były w stanie wojny.

Szacuje się, że wybuchy zabiły co najmniej 200,000 osób. Jest to jedyny przypadek użycia broni jądrowej w konflikcie zbrojnym.

Ekspert ds. kontroli zbrojeń, dr Patricia Lewis, twierdzi, że była to "prawdziwa salwa otwierająca wyścig zbrojeń nuklearnych", która skłoniła inne kraje, w szczególności Związek Radziecki, do pilnego dążenia do zbudowania własnej broni nuklearnej, zarówno jako środka odstraszającego przed atakiem, jak i do demonstrowania siły w regionie i na świecie.

Co stało się potem?

Niecałe dwa lata po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęła się zimna wojna - globalna walka o władzę między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim i sojusznikami obu stron, która trwała ponad 40 lat i czasami groziła eskalacją konfliktu nuklearnego.

Sowieci rozpoczęli próby zbudowania bomby atomowej podczas II wojny światowej i odnieśli sukces w 1949 r., kiedy przeprowadzili udany test, kończąc monopol USA na broń jądrową. Następnie obie strony dążyły do opracowania broni nuklearnej, która byłaby jeszcze bardziej niszczycielska.

W ciągu następnych 15 lat trzy kolejne kraje stały się potęgami nuklearnymi.

W 1952 r. Wielka Brytania, która współpracowała ze Stanami Zjednoczonymi nad rozwojem broni nuklearnej podczas II wojny światowej, stała się trzecią potęgą nuklearną, a następnie Francja w 1960 r. i Chiny w 1964 r.

Kiedy inne kraje zdobyły broń atomową?

W latach 60. było już pięć mocno ugruntowanych mocarstw nuklearnych - Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielka Brytania, Francja i Chiny. Narastały jednak obawy, że liczba państw uzbrojonych w broń jądrową może znacznie wzrosnąć.

W odpowiedzi Organizacja Narodów Zjednoczonych wprowadziła Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, mający na celu zapobieganie dalszemu rozprzestrzenianiu się broni nuklearnej, promowanie rozbrojenia i ułatwianie pokojowego wykorzystania energii jądrowej.

Traktat wszedł w życie w 1970 r., jednak nie wszystkie kraje go podpisały i broń jądrowa rozprzestrzeniła się.

Indie stały się potęgą nuklearną w 1974 r., a Pakistan w 1998 r.

Żaden z krajów nie podpisał traktatu, po części ze względu na wzajemne obawy każdego z nich dotyczące bezpieczeństwa.

Również Izrael nigdy nie podpisał traktatu.

Jako powody izraelscy urzędnicy konsekwentnie wskazywali na regionalne zagrożenia i napięcia oraz wrogość wielu sąsiadów wobec Izraela. Kraj utrzymuje politykę nuklearnej dwuznaczności, czyli nie potwierdza ani nie zaprzecza posiadaniu broni jądrowej.

Korea Północna początkowo podpisała porozumienie, ale wycofała się z niego w 2003 r., obwiniając USA i Koreę Południową o wspólne ćwiczenia wojskowe.

W 2006 r. przeprowadziła testową eksplozję broni jądrowej. Sudan Południowy, który powstał jako państwo w 2011 r., jest jedynym innym krajem członkowskim ONZ, który nie podpisał traktatu.

Czy Iran ma broń nuklearną?

"O ile nam wiadomo", Iran nie zbudował jeszcze bomby, mówi Andrew Futter, profesor polityki międzynarodowej na University of Leicester w Wielkiej Brytanii, dodając: "Ale z technicznego lub technologicznego punktu widzenia nie ma prawdziwego powodu, dla którego nie mogliby tego zrobić."

Iran, sygnatariusz układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, zawsze twierdził, że jego program nuklearny ma charakter pokojowy i że nigdy nie dążył do opracowania broni jądrowej.

Jednak podczas trwającego dekadę dochodzenia prowadzonego przez agencję nuklearną ONZ, Międzynarodową Agencję Energii Atomowej, znaleziono dowody na to, że Iran prowadził "szereg działań związanych z rozwojem nuklearnego urządzenia wybuchowego" od końca lat 80. do 2003 r., kiedy to wstrzymano projekty znane jako "Projekt Amad".

W 2015 r. Iran zgodził się na porozumienie z sześcioma światowymi mocarstwami, na mocy którego zaakceptował ograniczenia swojej działalności nuklearnej i zezwolił na monitorowanie jej przez inspektorów MAEA w zamian za złagodzenie paraliżujących sankcji międzynarodowych.

Jednak prezydent USA Donald Trump porzucił porozumienie podczas swojej pierwszej kadencji w 2018 r., twierdząc, że osiągnięto przez nie zbyt mało, aby zapobiec rozwojowi broni jądrowej w Iranie, i przywrócił sankcje.

Iran w odwecie wielokrotnie łamał ograniczenia MAEA, szczególnie te dotyczące wzbogacania uranu.

12 czerwca 2025 r., 35-osobowa rada gubernatorów MAEA ogłosiła, że Iran po raz pierwszy od 20 lat naruszył swoje zobowiązania w zakresie nierozprzestrzeniania broni jądrowej.

Następnego dnia Izrael przeprowadził serię ataków na irańskie cele nuklearne i wojskowe. Później dołączył bliski sojusznik, Stany Zjednoczone, które uderzyły w trzy irańskie obiekty nuklearne, w tym podziemny ośrodek Fordo.

Czy Izrael ma broń nuklearną?

Izrael nigdy oficjalnie nie potwierdził, że posiada broń jądrową, ale powszechnie uważa się, że posiada znaczący arsenał.

W październiku 1986 r. izraelski technik nuklearny, Mordechaj Vanunu, przekazał brytyjskiej gazecie Sunday Times informacje o tym, że Izrael posiada znacznie większy i bardziej zaawansowany program broni nuklearnej niż wcześniej sądzono.

Vananu był za to więziony w Izraelu przez 18 lat i został zwolniony w 2004 r.

Według szwedzkiego think tanku Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Izrael modernizuje swój arsenał.

W 2024 r. Izrael przeprowadził test systemu napędu rakietowego, "który może być powiązany z rodziną pocisków balistycznych Jericho zdolnych do przenoszenia broni jądrowej" i wydaje się, że modernizuje swój zakład produkcji plutonu w Dimonie, podaje SIPRI.

Izrael podjął działania militarne, aby uniemożliwić regionalnym rywalom uzyskanie zdolności nuklearnych. Oprócz ataków na Iran, w 1981 r. zbombardował reaktor jądrowy w Iraku, a w 2007 r. podejrzany obiekt nuklearny w Syrii.

Które kraje porzuciły programy nuklearne?

Inne kraje, takie jak Brazylia, Szwecja i Szwajcaria, rozpoczęły prace nad budową broni jądrowej, by później porzucić swoje programy dobrowolnie lub pod wpływem nacisków zewnętrznych.

Republika Południowej Afryki jest jedynym krajem na świecie, który z powodzeniem zbudował broń jądrową, a następnie ją rozbroił i zlikwidował swój program nuklearny.

"To nadal wyróżnia się jako dość znaczący wyjątek w erze nuklearnej - państwo, które zbudowało własną broń jądrową, a następnie zdecydowało się rozbroić," mówi Futter.

Decyzja ta była spowodowana kombinacją czynników, w tym końcem reżimu apartheidu, spadkiem liczby konfliktów regionalnych i zmianą globalnej dynamiki politycznej.

Po upadku Związku Radzieckiego w 1991 r. trzy nowo niepodległe państwa - Ukraina, Białoruś i Kazachstan - odziedziczyły broń jądrową, ale z niej zrezygnowały. Ukraina zrezygnowała z broni w zamian za gwarancje bezpieczeństwa ze strony USA, Wielkiej Brytanii i Rosji w ramach Memorandum Budapeszteńskiego z 1994 r.

Ale prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski wielokrotnie argumentował, że jego kraj - który jest w konflikcie z siłami rosyjskimi od ponad dekady - niewiele zyskał na oddaniu broni.

Ile jest broni nuklearnej na świecie?

Ponieważ rządy rzadko ujawniają pełne szczegóły swoich arsenałów nuklearnych, trudno jest dokładnie określić, ile broni posiada każdy kraj.

Jednak według SIPRI, w styczniu 2025 r. światowe potęgi nuklearne posiadały łącznie 12,241 głowic, przy czym Rosja i USA posiadały około 90% globalnych zapasów.

Chociaż demontaż wycofanych głowic generalnie przewyższa rozmieszczanie nowych, trend ten prawdopodobnie ulegnie odwróceniu "w nadchodzących latach", twierdzi think tank.

Czy więcej krajów może zbudować broń nuklearną?

Eksperci twierdzą, że to, co stanie się z irańskim programem nuklearnym, prawdopodobnie wpłynie na to, czy inne kraje rozważą budowę broni jądrowej.

Po izraelskich i amerykańskich atakach na irańskie obiekty nuklearne w czerwcu, prezydent USA Donald Trump oświadczył, że irański program nuklearny został opóźniony o "dziesięciolecia".

W lipcu Pentagon stwierdził, że amerykańskie ataki osłabiły irański program nuklearny o około dwa lata.

Jeśli Iran ostatecznie opracuje broń jądrową, inne kraje na Bliskim Wschodzie, w szczególności Arabia Saudyjska, mogą dążyć do opracowania własnej, mówi Futter.

"Sądzę, że Arabia Saudyjska dość jasno stwierdziła, że obecnie nie chce posiadać potencjału nuklearnego, ale Iran uzbrojony w broń jądrową całkowicie zmieniłby sytuację," mówi.

"Inną kwestią jest to, jak szybko i łatwo można to zrobić."

Dr Lewis mówi, że istnieje "wysokie ryzyko" wycofania się Iranu z układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, co z kolei zwiększyłoby prawdopodobieństwo opuszczenia go przez inne kraje.

Byłby to "cios w plecy" dla traktatu, ale niekoniecznie śmiertelny, mówi.

Ale nawet jeśli inne państwa zdecydują się na próbę zbudowania broni jądrowej, dr Lewis twierdzi, że istnieją poważne wyzwania do pokonania, w szczególności pozyskanie wzbogaconego uranu lub plutonu klasy zbrojeniowej, które są ściśle kontrolowane.

Podkreśla również obciążenie finansowe.

"Jest to kosztowne i zajmuje lata - zwłaszcza jeśli odbywa się w tajemnicy. Nie powstrzymało to jednak biedniejszych krajów, takich jak Korea Północna czy Pakistan."

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Michal Chlebowski i Magdalena Mis