Czym są powodzie błyskawiczne i dlaczego są niebezpieczne?

Premier Donald Tusk powiedział w środę rano na spotkaniu kryzysowym, że po intensywnych opadach deszczu w całym kraju istnieje zagrożenie lokalnymi powodziami.

Dwie rzeki osiągnęły w nocy stan alarmowy, który obecnie jest ustabilizowany. Na wypadek pogorszenia się sytuacji zostało zmobilizowane wojsko, a letnie obozy harcerskie w zagrożonych miejscach zostały ewakuowane.

Rosnące zagrożenie

Każdego roku powodzie sieją spustoszenie i zmuszają dziesiątki tysięcy ludzi do zmiany miejsca zamieszkania w różnych krajach na całym świecie.

Badania pokazują, że z powodu zmian klimatycznych ulewne deszcze stają się coraz częstsze i silniejsze w wielu częściach świata, a eksperci ostrzegają, że trend ten prawdopodobnie będzie się utrzymywał.

Amerykański stan Teksas, a także Nepal i Chiny ucierpiały w wyniku poważnych powodzi w 2025 r.

W każdym z tych przypadków wzrost poziomu wód spowodował rozległe zniszczenia i liczne ofiary.

W tym artykule przyjrzymy się przyczynom powodzi, wyjaśnimy, dlaczego stają się one coraz bardziej intensywne, oraz co można zrobić, aby pomóc sobie i innym w przypadku zagrożenia powodziowego.

Czym jest powódź?

Powodzie, będące najczęstszym rodzajem klęski żywiołowej, występują, gdy woda w zbiornikach i rzekach przelewa się i zajmuje suchy ląd.

Mogą występować przez cały rok, ale zmiany klimatyczne intensyfikują opady deszczu, zwiększając ryzyko podtopienia.

Szczególnie destrukcyjne bywają powodzie następujące po falach upałów i długotrwałych okresach suszy.

"To oznacza to, że gleba jest bardzo twarda i sucha. Kiedy ulewne deszcze spadają na spieczoną ziemię, woda deszczowa jest wchłaniana znacznie wolniej. Woda może 'zalegać' na powierzchni. Prowadzi to do spływów powierzchniowych, które mogą powodować powodzie," wyjaśnia Brytyjski Czerwony Krzyż.

Powodzie mogą powodować rozległe zniszczenia, prowadząc do utraty życia, a także uszkodzenia mienia i infrastruktury krytycznej dla zdrowia publicznego.

Według Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) liczba osób narażonych na powodzie na całym świecie wzrosła z 28,1 mln w 1970 r. do 35,1 mln w 2020 r., co stanowi wzrost o 24,9%.

Najbardziej narażone są osoby mieszkające na terenach zalewowych oraz mieszkające w prowizorycznych lub źle zbudowanych schronieniach. Społeczności bez systemów ostrzegania lub świadomości zagrożeń powodziowych mogą być szczególnie dotknięte, dodaje ONZ.

Co powoduje powodzie?

Powodzie mogą być wywoływane przez obfite opady deszczu, gwałtowne topnienie śniegu lub sztormowe fale wywołane tropikalnymi cyklonami lub tsunami na obszarach przybrzeżnych.

Istnieją trzy główne rodzaje powodzi:

Według ONZ 80-90% wszystkich udokumentowanych klęsk żywiołowych w ciągu ostatnich 10 lat było spowodowanych przez powodzie, susze, cyklony, fale upałów i silne burze.

Dlaczego powodzie są niebezpieczne?

Powodzie niszczą domy, zakłócają transport i doprowadzają wiele firm do bankructwa.

Ludzie, których domy, firmy i miejscowości zostały dotknięte powodzią, mogą potrzebować wsparcia przez wiele dni, miesięcy, a nawet lat, informuje Brytyjski Czerwony Krzyż.

"Zaledwie 6 cali (15 cm) szybko płynącej wody może przewrócić osobę, a 2 stopy (61 cm) wody może unieść samochód".

Co więcej, powodzie mogą przeciążać systemy kanalizacyjne i zanieczyszczać wodę, rozprzestrzeniając choroby.

"Powodzie mogą sprawić, że ludzie będą potrzebować żywności, schronienia, leków, odzieży i gotówki. Niektórzy mogą potrzebować pomocy w powrocie do pracy i transportu, aby się do niej dostać".

Nawet ci, którzy mają ubezpieczenie, mogą zmagać się z trudnościami w uzyskaniu odszkodowania, a często ubezpieczyciele po serii powodzi nie chcą ponownie ubezpieczyć nieruchomości lub proponują wyższe składki.

Raport BBC z maja ubiegłego roku wykazał, że niemal 100 firm dotkniętych powodzią w Irlandii Północnej wciąż czekało na wypłatę odszkodowań – ponad sześć miesięcy po wystąpieniu poważnych zalewów.

W wielu częściach świata osoby dotknięte powodzią nie będą miały żadnego ubezpieczenia.

W jaki sposób ulewne deszcze powodują powodzie błyskawiczne?

Wiele rzek płynie łagodnie w kierunku morza, dlatego gdy dochodzi do powodzi rzecznej, zwykle następuje to powoli – deszcz potrzebuje czasu, by wsiąknąć w ziemię i spłynąć do rzek, co daje ludziom czas na przygotowanie.

Jednak w przypadku powodzi błyskawicznych odstęp czasu między wystąpieniem opadów deszczu a zalaniem jest często minimalny.

"Powodzie błyskawiczne występują częściej tam, gdzie rzeki są wąskie i strome, więc płyną szybciej. Woda może również wystąpić z małych rzek w zabudowanych obszarach miejskich, gdzie twarde powierzchnie, takie jak drogi i beton, nie pozwalają wodzie spłynąć do ziemi," twierdzi Met Office, krajowa służba meteorologiczna Wielkiej Brytanii.

"Prowadzi to do spływów powierzchniowych i często może przeciążać lokalne systemy odwadniające, powodując gwałtowne powodzie".

Drzewa, tereny zielone i roślinność pomagają wchłaniać wodę i łagodzić skutki powodzi w miastach.

Jak chronić się podczas powodzi?

Według ekspertów, w przypadku powodzi należy:

Dlaczego powodzie stają się coraz częstsze i poważniejsze?

Według ONZ, „częstotliwość i intensywność ekstremalnych opadów deszczu będą nadal wzrastać z powodu zmian klimatycznych.”

W miarę jak Ziemia się ociepla, powietrze zatrzymuje więcej wilgoci - około 7% więcej na każdy wzrost temperatury o 1°C.

Może to skutkować większą wilgotnością i silniejszymi opadami deszczu, czasami w krótszym czasie i na mniejszym obszarze.

Naukowcy badają, czy poszczególne ekstremalne zjawiska pogodowe można przypisać zmianom klimatycznym, biorąc pod uwagę zarówno przyczyny naturalne i działalność człowieka.

W przypadku intensywnych opadów deszczu, które spadły w Dubaju w Zjednoczonych Emiratach Arabskich (ZEA) i Omanie w kwietniu 2024 r., trudno było dokładnie określić, jak dużą rolę odegrały zmiany klimatu.

Wynika to z faktu, że ulewne deszcze w tym regionie są rzadkością, co daje naukowcom mniej możliwości porównywania z historycznymi danymi.

Jednak opady tego typu stały się o 10-40% bardziej intensywne, a zmiana klimatu jest najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem, według grupy World Weather Attribution (WWA).

"Jeśli ludzie nadal będą spalać ropę, gaz i węgiel, klimat będzie się nadal ocieplać, opady deszczu będą coraz większe, a ludzie nadal będą tracić życie w powodziach," mówi dr Friederike Otto, starszy wykładowca nauk o klimacie w Imperial College London.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Michał Chlebowski i Kamila Koronska