Razem na zawsze? 'Wieczne chemikalia' wokół nas

Zostały nazwane „największym kryzysem humanitarnym i środowiskowym naszego pokolenia.”

PFAS – czyli „wieczne chemikalia” – to grupa sztucznych substancji chemicznych używanych w codziennych produktach takich jak patelnie, pudełka na wynos, odzież wodoodporna i smartwatche.

Kiedyś cenione za swoją trwałość, obecnie budzą coraz większe obawy ze względu na ryzyko, jakie stwarzają dla środowiska naturalnego i naszego zdrowia.

Te związki chemiczne mogą zanieczyszczać powietrze, glebę i wodę – i zostały powiązane z nowotworami oraz problemami z płodnością u ludzi.

W miarę jak coraz lepiej rozumiemy ich szkodliwość, na całym świecie pojawiają się głosy zakazu stosowania PFAS.

Co zatem robią rządy – i jak można unikać tych substancji w codziennym życiu?

Dlaczego nazywamy je 'wiecznymi chemikaliami'?

PFAS, czyli substancje per- i polifluoroalkilowe, to rodzina około 10,000 syntetycznych chemikaliów – często używanych do produkcji wyrobów odpornych na wodę, plamy, ciepło, lub przeciwkorozyjnych.

Znane jako „wieczne chemikalia”, ponieważ nie ulegają naturalnemu rozkładowi biologicznemu, weszły do użytku w 1938 r. wraz z wynalezieniem teflonu.

„Jedną z ich głównych cech jest to, że rozkładają się przez dziesięciolecia, a nawet setki lat,” mówi dr Nicholas Chartres z australijskiego University of Sydney.

Coraz więcej dowodów sugeruje, że te substancje – obecne w wielu plastikowych opakowaniach i butelkach – mogą przedostawać się do środowiska, zanieczyszczając uprawy rolne i wodę pitną.

Znaleziono je nawet w kurzu.

Ich długotrwałe właściwości zanieczyszczające potęguje fakt, że mogą być przenoszone przez wiatr lub wodę.

W zeszłym roku gazeta New York Times poinformowała o globalnym badaniu 45,000 próbek wód gruntowych, z których wynikało, że 31% z nich zawierało poziomy PFAS szkodliwe dla zdrowia człowieka.

Dlaczego dowiadujemy się o nich dopiero teraz?

Od lat 70. w branży zaczęto rozumieć, że niektóre związki PFAS mogą być toksyczne w przypadku wdychania lub połknięcia, ale główni producenci rzekomo próbowali wpływać na naukę i regulacje prawne – w tym uciszać badania, które mogły im zaszkodzić.

Film Dark Waters z 2019 r. wprowadził ten temat do szerszej świadomości społecznej, koncentrując się na prawdziwej batalii sądowej między firmą chemiczną DuPont a grupą mieszkańców miasteczka w stanie Ohio.

W zeszłym roku mieszkańcy małego miasteczka Bentham w północno-zachodniej Anglii postanowili wytoczyć proces firmie Angus Fire, lokalnemu producentowi pianek gaśniczych.

Twierdzą, że PFAS zawarte w pianie przeniknęły do gleby i wód gruntowych, niosąc potencjalne zagrożenie dla zdrowia lokalnej społeczności.

Obecnie trwają badania krwi wśród mieszkańców.

Pozew sądowy jest następstwem raportu opublikowanego na początku 2024 r., który wykazał, że Bentham – liczące około 3,000 mieszkańców – ma najwyższe stwierdzone stężenie syntetycznych PFAS w Wielkiej Brytanii.

„Bardzo martwię się o wpływ na zdrowie, jaki to mogło – lub nie – na mnie mieć,” mówi Mat Young, lokalny rezydent i przewodniczący grupy prowadzącej kampanię Cleaner Bentham.

Firma Angus Fire poinformowała, że wstrzymała produkcję wszystkich produktów zawierających PFAS i współpracuje z organem regulacyjnym, aby ustalić zakres ewentualnego skażenia z przeszłości.

Jakie jest zagrożenie?

Wieczne chemikalia zostały powiązane z nowotworami nerek, prostaty i jąder, wysokim poziomem cholesterolu, chorobami wątroby, nerek i problemami rozwojowymi u dzieci.

Niektóre PFAS, jak PFOS (kwas perfluorooktanosulfonowy) i PFOA (kwas perfluorooktanowy), znane są z tego, że stanowią zagrożenie dla zdrowia „przy odpowiednio wysokim poziomie ekspozycji.”

Doprowadziło to do wprowadzenia regulacji i ograniczenia stosowania niektórych z tych związków na różnych rynkach na świecie.

W latach 2010–2015 ośmiu głównych producentów chemikaliów w USA zgodziło się wyeliminować PFOA i pokrewne substancje ze swoich produktów i emisji.

Ale naukowcy twierdzą, że – biorąc pod uwagę liczbę PFAS – potrzeba więcej badań, by zidentyfikować najbardziej toksyczne podgrupy i ich wpływ na zdrowie ludzi i środowisko.

Wciąż istnieje też możliwość przeniesienia produkcji do krajów, gdzie ograniczenia dotyczące PFAS są mniejsze – lub w ogóle nie istnieją.

Ostatecznie wiele z tych produktów trafi na rynki takie jak UE czy USA, co oznacza dalsze rozprzestrzenianie PFAS.

Niektórzy twierdzą, że jedynym rozwiązaniem jest całkowity zakaz stosowania PFAS.

Kwestia tego, jak bezpiecznie zniszczyć PFAS bez ponownego skażenia wody lub gleby, to zupełnie inny problem.

Czy możemy unikać 'wiecznych chemikaliów'?

Unikanie wiecznych chemikaliów jest trudne.

PFAS często występują w opakowaniach żywności ze względu na odporność na tłuszcz i wysokie temperatury, a także w naczyniach do pieczenia i odzieży turystycznej i sportowej.

Mogą też występować w domowych środkach czystości, kosmetykach, produktach do pielęgnacji skóry i zębów – jak np. nić dentystyczna – co budzi obawy naukowców ze względu na bezpośredni kontakt ze skórą.

Co można zrobić, aby unikać „wiecznych chemikaliów”?

"Możemy podejmować decyzje, które zmniejszają naszą ekspozycję – na przykład ograniczając ilość plastiku w naszym otoczeniu," mówi dr Chartres.

„Nie używamy patelni teflonowych, tylko stalowych,” dodaje.

Światowa Organizacja Zdrowia wezwała do zaprzestania stosowania PFAS jeżel;i nie jest to konieczne, ale ostrzega, że „ryzyko związane z PFAS musi być równoważone z innymi zagrożeniami dotyczącymi zaopatrzenia w wodę, w tym brakiem odpowiedniej ilości wody pitnej.”

Jakie przepisy obowiązują?

Stosowanie PFAS jest regulowane na poziomie międzynarodowym przez Konwencję Sztokholmską w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych od 2009 r., jednak wpływy przemysłu sprawiły, że niektóre kraje – w tym Stany Zjednoczone – zwlekają z ratyfikacją porozumień.

Poszczególne stany USA podjęły działania w celu ograniczenia stosowania PFAS: Kalifornia i Nowy Jork zakazały ich użycia w kosmetykach, tekstyliach i opakowaniach żywności, natomiast w stanie Maine w 2030 roku wejdzie w życie zakaz stosowania PFAS we wszystkich produktach – z wyjątkiem przypadków, gdy ich użycie uznane zostanie za „nieuniknione”.

Na początku tego roku Minnesota stała się pierwszym stanem, który zakazał sprzedaży naczyń kuchennych zawierających PFAS.

W 2018 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ponownie ocenił dane dotyczące toksyczności PFOA i PFOS, co doprowadziło do znacznego obniżenia tymczasowych „bezpiecznych” limitów ich spożycia.

W 2023 r. władze Danii, Niemiec, Holandii, Norwegii i Szwecji zaproponowały wprowadzenie nowych ograniczeń dotyczących PFAS na terenie Unii Europejskiej.

Władze tych krajów oszacowały, że jeśli nie zostaną podjęte działania, w ciągu najbliższych 30 lat do środowiska może trafić około 4,4 mln ton związków PFAS.

Dodatkowy reportaż: Victorial Lindera.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Maria Zielinska i Magdalena Mis