Nowe badanie: mózg kobiety przechodzi redukcję istoty szarej, by przygotować ją do macierzyństwa

„Baby brain'' – czyli tzw. pregnezja – to od dawna używane stereotypowe określenie opisujące kobiety, które w czasie ciąży stają się bardziej zapominalskie i mają poczucie, że ich mózg pracuje mniej efektywnie.

Jednak najnowsze — i jak dotąd największe — badanie wskazuje, że ciąża wywiera głęboki strukturalny wpływ na mózg i dostarcza nowych wskazówek dotyczących zmian neurologicznych zachodzących u przyszłych matek.

Sugeruje ono, że istota szara — część mózgu bogata w neurony i odpowiedzialna za przetwarzanie informacji, emocji i empatii — zmniejsza się średnio o prawie 5% w czasie ciąży.

Naukowcy pracujący nad projektem w Hiszpanii twierdzą jednak, że zmiany te nie powinny budzić niepokoju — przeciwnie, mogą być korzystne dla opieki nad noworodkiem.

Jedna z uczestniczek badania, obecnie świeżo upieczona mama, powiedziała nam, że cieszą ją te wyniki, bo „ma dość infantylizowania kobiet w ciąży".

„Nie stajemy się głupsze — stajemy się lepiej przygotowane do macierzyństwa'', mówi Tania Esparza.

BBC uzyskało wyłączny dostęp do projektu Be Mother i jego uczestniczek.

Zbadano mózgi 127 kobiet — przed, w trakcie i po ciąży — a wyniki porównano z mniejszą grupą kobiet, które nie były w ciąży.

Naukowcy odkryli, że im większe zmiany zachodzą w mózgu, tym większe prawdopodobieństwo, że kobiety będą nawiązywać lepsze relacje ze swoimi dziećmi.

Takie zmiany mogą wręcz działać korzystnie w opiece nad noworodkiem – mówi prof. Susana Carmona, dyrektorka laboratorium NeuroMaternal w Instytucie Badań Zdrowotnych Gregorio Marañón w Madrycie.

„W biologii, jak i w życiu, czasem mniej znaczy więcej".

Zmiany te mogą oznaczać, że mózg „przeprogramowuje się" lub przebudowuje swoją architekturę, by „przygotować się do macierzyństwa", mówi Carmona, która współprowadzi badanie wraz z prof. Oscarem Vilarroyą.

„Lubię używać metafory przycinania drzewa", mówi. „Niektóre gałęzie są przycinane, aby drzewo rosło bardziej efektywnie".

Ciąża powoduje zmiany w wielu narządach ciała — serce matki może się powiększyć, a pojemność płuc wzrosnąć — więc logiczne jest, że wpływa także na mózg, mówi Carmona.

Nie powinniśmy skupiać się wyłącznie na potencjalnym deficycie pamięci, twierdzi. „Świeżo upieczone matki uczą się całego zestawu nowych umiejętności".

Badania mózgu podczas ciąży są rzadkie, a potrzebnych jest ich znacznie więcej, bo to kluczowy okres w życiu kobiet, podkreśla.

'Istnieje wiele rodzajów rodziców'

Przyszłe mamy w Madrycie i Barcelonie miały wykonane po pięć rezonansów MRI, przeszły testy hormonalne i wypełniły ankiety dotyczące zmian emocjonalnych w trakcie i po ciąży.

Dla porównania zbadano także mózgi 52 kobiet, które nigdy nie były w ciąży. Wśród nich było 20 kobiet będących partnerkami ciężarnych uczestniczących już w badaniu.

„Zrobiliśmy to, aby spróbować ustalić, czy zmiany, które zaobserwowaliśmy, były związane z biologicznym procesem ciąży, czy raczej z procesem stawania się matką", mówi Carmona.

Dodaje, że rodzicielstwo to coś więcej niż sama ciąża. „Można być rodzicem na wiele sposobów i nie trzeba być w ciąży, żeby być dobrym opiekunem''.

Badanie opublikowane w czasopiśmie Nature Communications nie miało na celu bezpośredniego zbadania utrwalonego przekonania o tzw. „baby brain'' – mgle mózgowej i problemach z pamięcią, które według niektórych kobiet towarzyszą ciąży. Niemniej jednak dostarcza ono wskazówek, że mózg rzeczywiście ulega zmianom strukturalnym.

Podczas gdy kobiety w ciąży traciły średnio niemal 5% istoty szarej, po porodzie częściowo ją odzyskiwały – choć nie w pełni – w ciągu sześciu miesięcy. Natomiast poziom istoty szarej u kobiet niebędących w ciąży pozostawał stabilny.

Istnieją naturalne wahania ilości istoty szarej u każdej osoby, ale jej spadek o 5% jest zaskakujący, mówi Carmona.

Jednym z obszarów istoty szarej, w którym zaobserwowano najbardziej wyraźne i trwałe zmiany, była tzw. sieć domyślna mózgu, która bierze udział w postrzeganiu siebie, empatii i altruizmie.

Ta transformacja może wynikać z tzw. przycinania sieci neuronowych oraz zmian w naczyniach krwionośnych i komórkach wspierających neurony, co może oznaczać pozytywne przeprogramowanie mózgu, twierdzi Carmona.

Od dawna sugeruje się, że podobne zjawisko występuje w okresie dojrzewania, gdy mózg przechodzi z etapu dzieciństwa w dorosłość, dodaje.

Wiele badań wśród nastolatków wskazuje, że wraz z wiekiem dochodzi do przerzedzania istoty szarej — procesu związanego z „udoskonalaniem'' lub „przycinaniem'' sieci nerwowych podczas dojrzewania mózgu.

Dodaje, że istnieją też dziesięciolecia badań na zwierzętach pokazujących, iż ciąża jest okresem głębokich zmian w mózgu wielu ssaków.

Niektóre badania przeprowadzone na myszach sugerują, że hormony ciążowe oddziałują na określone grupy komórek nerwowych w mózgu, pomagając „uruchomić" zachowania rodzicielskie. Bez tych hormonów myszy praktycznie ignorują swoje nowe potomstwo.

Zespół Carmony odkrył, że hormony mogą odgrywać kluczową rolę także u ludzi.

Naukowcy pięciokrotnie pobrali od kobiet próbki moczu i śliny i odkryli, że w niektórych przypadkach wzrost poziomu estrogenu był ściśle powiązany ze zmniejszeniem ilości istoty szarej.

Potrzeba jednak znacznie więcej badań, by stworzyć szczegółową mapę neurologiczną mózgu ciężarnej kobiety i zrozumieć, jak zmienia się on w czasie przechodzenia w macierzyństwo, mówi Carmona, której projekt jest finansowany przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych.

Może to pomóc nie tylko w lepszym zrozumieniu samej ciąży, lecz także w sytuacjach, gdy coś idzie nie tak — na przykład w przypadku depresji poporodowej, twierdzi.

Prof. Liz Chrastil z Uniwersytetu Kalifornijskiego zgadza się i podkreśla, że badania Carmony są ważne, bo mogą nie tylko „pomóc w budowaniu więzi między opiekunami a niemowlętami, lecz także w znalezieniu lepszych sposobów wspierania i powrotu do zdrowia nowych mam".

To badanie nie analizowało bezpośrednio zmian pamięci u kobiet w ciąży, ale w 2016 r. zespół Carmony przeprowadził niewielkie badanie obejmujące 25 kobiet i nie zaobserwował istotnych zmian — choć wyniki innych prac są niejednoznaczne.

Sama Carmona dodaje, że niektóre kobiety czują się bardziej zapominalskie i podkreśla, że nie chce umniejszać różnorodności ich doświadczeń.

„Ciąża stanowi ogromne obciążenie metaboliczne dla organizmu", mówi, „więc możesz mieć mniej energii, mniej snu, czuć się mniej czujna i mieć problemy z pamięcią".

Ana Mudrinic, świeżo upieczona mama z Londynu, mówi, że momentami w czasie ciąży była bardzo zapominalska: „Chciałam wysłać e-maila do mojej szefowej i w tamtej chwili po prostu nie mogłam sobie przypomnieć jej nazwiska".

Z drugiej strony mówi, że teraz jest bardziej odporna w pracy: „Stres już tak bardzo mnie emocjonalnie nie dotyka, bo nagle niektóre rzeczy po prostu nie są tak ważne jak wcześniej".

„Być może zapominam o sprawach niezwiązanych z [moim dzieckiem], bo nauczyłam się stawiać dziecko na pierwszym miejscu", mówi.

Tymczasem w Hiszpanii Tania Esparza mówi, że wcześniejsze prace Carmony wpłynęły na jej decyzję, by zostać matką.

„Byłam podekscytowana myślą, że mogę poznać nową, inną wersję siebie".

Dodaje, że czas zmienić sposób, w jaki traktujemy matki.

„Przechodzą ogromną transformację i musimy podchodzić do nich jak do kogoś, kto wychodzi z kokonu i staje się kimś innym".

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Julita Waleskiewicz