نگاهی دیگر: بیت رهبری، کانون پیچیدگیهای سیاست ایران
- نویسنده, مهدی خلجی
- شغل, پژوهشگر مسايل اسلامی، واشنگتن
"بیت رهبری" در ایران، اصطلاحی است برای اشاره به دفتر آیت الله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی.
کلمه "بیت" پیش از این، به معنای دفتر مراجع تقلید برای دریافت وجوهات و رسیدگی به امور شرعی مقلدان به کار برده میشد و از آن رو که آیت الله روح الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی خود مرجع تقلید بود، به دفتر وی "بیت امام" گفته میشد. اکنون نیز به دفتر مراجع تقلید "بیوت مراجع" گفته میشود. به واقع، آیت الله خامنهای شاید نخستین کسی باشد که پیش از دستیابی به موقعیت مرجعیت، دفتر سیاسی وی، "بیت" خوانده شده است.
بیت رهبری، مهمترین نماد و نماینده نظام سیاسی در ایران به شمار میآید. در این بیت همه عناصر نگهدارنده و اداره کننده نظام جمهوری اسلامی جمع هستند، از دستگاههای امنیتی گرفته تا دانشگاهها؛ چرا که رهبر جمهوری اسلامی، تقریبا بر همه نهادهای جمهوری اسلامی نظارت مستقیم یا غیرمستقیم و در همه ادارههای دولتی و حتی دانشگاهها دفتر نمایندگی دارد.
دفترهای نمایندگی آیت الله خامنهای در ایران و خارج از ایران، در نهادهای گوناگون، شبکه نظارت و مهار رهبر جمهوری اسلامی را شکل میدهند.
کانون این شبکه، بیت رهبری در تهران است؛ جایی که نیروها و سازمان و نهادهای مختلف تلاش میکنند سهمی از قدرت تأثیرگذاری در آن بیابند تا بتوانند هر چند اندک در شکل دادن به تصمیمهای سرنوشتساز نظام جمهوری اسلامی نقش داشته باشند. معنای نمادین
در سنت اسلامی، خانه و به ویژه کلمه عربی "بیت"، نماد پراهمیتی است. کلمه بیت در قرآن پانزده بار و از جمله برای اشاره به کعبه، در مقام "نخستین خانه"، "خانه خدا"، "خانه حرام" و "خانه مقدس" به کار رفته است.
اصطلاح "اهل بیت" پیامبر، به نزدیکترین کسان او و، در فرهنگ شیعی دوازده امامی، به چهارده معصوم اشاره دارد.
کاربرد "بیت" برای دفتر مراجع تقلید الهام گرفته از همین سویه نمادین کلمه بیت است.
معمولاً محل زندگی یا خانه مراجع تقلید با دفتر آنان یکی است و دفتر، بیرونی و خانه، اندرونی قلمداد میشود. براین روی، در دوران جدید، بیت، تنها زیستگاه یک مقام معنوی نیست، بلکه کانون اقتدار اجتماعی- اقتصادی وی نیز هست؛ جایی است که وی شبکه هواداران خود را مدیریت میکند و مالیاتهای اقتصادی آنان را دریافت میدارد و نیز بر موسسهها، مدرسهها و کتابخانههای ساخته شده با هزینه او نظارت میکند.
اما با یکی شدن قدرت سیاسی و اقتدار مذهبی، اصطلاح "بیت" به مفهومی سکولارتر و عرفیتر بدل شده است. بروکراسی بیت "بیت" ساختار بروکراتیک (دیوانسالارانه) سنتی دارد. گرچه ستون اصلی بیت، مرجع تقلید است، اما وی نه مستقیما با مقلدان خود ارتباط دارد، نه شخصا مالیات دریافت میکند و نه خود ناظر فعالیتهای مذهبی و اقتصادی بیت خود است.
کمتر مرجعی میتوان سراغ کرد که آگاهی دقیقی از میزان دارایی، درآمد و هزینه خود داشته باشد. در نظام سنتی، فرزندان مرجع یا دامادهای او یا روحانیان سالخورده نزدیک به او، بیت را اداره میکنند.
وکیلهای شرعی مرجع که در شهرها و کشورهای مختلف رابط اقتصادی و شرعی مقلدان با مراجع خود هستند، در اصل با مدیران یادشده بیت پیوند و داد و ستد دارند.
بوروکراسی سنتی بیت بر مناسبات، اعتماد و تعاملهای سنتی میان افراد و نهادها استوار است. گزارشها معمولا شفاهی است و به ویژه بخش اقتصادی فعالیتها محرمانه و ناشفاف است. بیت آیت الله خمینی در مقام مرجع تقلید، اعضایی داشت که در تهران و قم به پرسشهای شرعی مقلدان وی پاسخ میدادند و وجوهات شرعی را دریافت میکردند و گرد میآوردند؛ اما این اشخاص بیشتر از سابقهای حوزوی بهرهمند بودند و نفوذ سیاسی آشکار و مستقیمی بر آیت الله خمینی نداشتند.
دستیار یا منشی سیاسی آیت الله خمینی، فرزندش احمد خمینی بود که رابط رهبر جمهوری اسلامی و مقامات دیگر کشور بود و گفته می شود قدرت اثرگذاری بیبدیلی بر پدر خود داشت.
بوروکراسی سنتی "بیت" از آنجا که تن به شفافیت اداری نظامهای بروکراتیک مدرن نمیدهد، فضایی پر از رمز و راز دارد و آگاهی از آنچه در آن میگذرد - به دلیل فقد اسناد و مدارک لازم و کافی - بسیار دشوار است.
بیت رهبری، پشت پرده سیاست بیت آیت الله خامنهای، به دلیل آنکه بیشتر سیاسی و کمتر مذهبی است، در نوع خود در تاریخ معاصر تشیع یگانه است.
آیت الله خامنهای به محض انتخاب به مقام رهبری، دو تن از معاونان وزارت اطلاعات در دوران ریاست جمهوری خود را برای اداره بیت خویش برگزید: غلامحسین محمدی گلپایگانی، معاون پارلمانی و اصغر میرحجازی، معاون خارجی.
شاید پرسشها و تردیدهای فراوان حوزه علمیه در باره مقامات علمی و اجتهاد رهبر جمهوری اسلامی، او را واداشت که به جای چهرههای معتبر حوزوی، حلقه دستیاران نزدیک خود را از میان کسانی برگزیند که سابقه کار در وزارت اطلاعات یا سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی دارند.
از سوی دیگر، بیست سال پیش، فرزندان آیت الله خامنه ای به دلیل پایین بودن سن خود شاید از منظر عام برای اداره بیت پدر خود مناسب به نظر نمیرسیدند، اما در سالهای اخیر نام پسر ارشد وی، مجتبی، بسیار بر زبانها میرود و حتی در جریان انتخابات ریاست جمهوری گذشته، مهدی کروبی از نامزدهای انتخابات، در نامهای به رهبر، از دخالتها و حمایتهای مجتبی به سود محمود احمدینژاد شکوه کرد. بیت رهبری که چند هزار کارمند در دفتر تهران، دفتر قم و دفتر مشهد و نیز دفاتر دیگر در خارج از کشور از جمله، بیروت، صور و صیدا، دمشق، کویت، دوبی، لندن و کابل دارد، با سازوکاری بس پیچیده مدیریت میشود.
پیچیدگی این سازوکار، به موقعیت ویژه رهبر جمهوری اسلامی، نهادهای گوناگون تحت نظارت وی و میزان وابستگی جناحهای سیاسی در ایران و نیاز آنها به تایید و حمایت وی بازمیگردد. رهبر در جمهوری اسلامی، فرمانده کل قوا نیز هست؛ اما آیت الله خمینی به دلایل مختلف خود مستقیما در سیاست و نهادهای نظامی دخالت نمیکرد. وی هیچ گاه در هیچ مانور نظامی شرکت نکرد یا نشانها و درجههای نظامی را به سینه و دوش نظامیان نزد.
شاید وی نمیخواست چهره خود را در مقام رهبری معنوی با ورود مستقیم به عرصه نظامیگری بیالاید، اما آیت الله خامنهای از اقتدار خود در مقام فرمانده کل قوا به تمامی استفاده میکند و علاوه بر شرکت در مراسم نظامی، بر جزییات سیاست نظامی و نهادهای مختلف نظامی در کشور و نیز بسیج نظارت دارد و کار عزل و نصبمقامات نظامی را نیز انجام میدهد.
بخشی از بیت رهبری در اختیار فرماندهان نظامی است که کار دستهبندی و تحلیل دادههای نظامی را انجام میدهند و مشاورههای لازم را در اختیار رهبر جمهوری اسلامی قرار میدهند.
نهادهای پراهمیت دیگری نیز هستند که مستقیما به رهبر جمهوری اسلامی گزارش میدهند و در برابر وی مسئولند از قوهقضاییه گرفته تا صدا و سیمای جمهوری اسلامی.
نهادهای اقتصادی بزرگی مانند آستان قدس رضوی و بنیاد مستضعفان و جانبازان و نیز سازمان اوقاف و امور خیریه که از پرداخت مالیات و حسابرسی دولت و مجلس نیز معافند، فعالیتهای اقتصادی خود را زیر نظر آیت الله خامنهای انجام میدهند.
بیت رهبری، بر خلاف بیت مراجع و حتی بر خلاف بیت آیت الله خمینی، کمتر صبغه مذهبی دارد و در عوض، کارشناسان نظامی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی بسیاری در آن به صورت رسمی یا غیررسمی شاغلند. آینه پیچیدگیهای سیاست ایران
در قانون اساسی جمهوری اسلامی، از "بیت رهبری" سخنی در میان نیست. در دیگر قوانین جمهوری اسلامی نیز هیچ قانون مشخصی در باره نظام اداری - مالی "بیت رهبری" وجود ندارد.
بیت رهبری، برخی مشخصههای "بیوت مراجع" مانند عدم شفافیت مالی را همراه با شماری از ویژگیهای ساختار برورکراتیک مدرن یکجا دارد.
در مقایسه با دفتر رییس جمهوری یا کابینه او، بیت رهبری از جنبههای گوناگونی پراهمیتتر است. از حوزه علمیه تا برنامه هستهای جمهوری اسلامی زیر نظارت بیت او مدیریت میشود و بازیگران پس و پیش پرده سیاست و اقتصاد و فرهنگ، در تصمیمگیریهای کلان، بدون تایید یا حمایت وی، کمتر کامیاب خواهند بود.
بیت رهبری نه تنها آینه پیچیدگیهای سیاست در ایران که خود مهمترین عامل آن است؛ مجلس خبرگان هیچ سازوکار و قدرت واقعی برای نظارت بر آن ندارد و هیچ گزارش رسمی و غیررسمی در باره فعالیتهای رهبر و بیت او منتشر نمیشود.
این امر میتواند بیت رهبری را به محلی نه تنها برای صدور حکمهای حکومتی که کانونی برای پیش بردن آن اموری بدل کند که انجام آن از مجرای عادی نظام سیاسی کشور ممکن نیست.
