زیارت در ایام کرونا؛ چرا برخی مذهبیون ناراضی‌اند؟

وزارت بهداشت ایران آنچه را که "شایعه بازگشایی اماکن مذهبی" خوانده، رد کرده. برخی گروه‌های مذهبی همچنان خواستار باز شدن مساجد و حرم‌ها به روی مردم هستند اما به نظر می‌رسد این درها فعلا بسته خواهند ماند.

با وجود فشار برخی گروه‌ها برای بازگشایی اماکن مقدس شیعیان در ایران، وزیر بهداشت روز پنجشنبه آب پاکی را روی دست همه ریخت و گفت تا زمانی‌ که این وزارتخانه اطمینان کامل پیدا نکند که یک زائر در این اماکن دچار مشکل نمی‌شود، در حرم‌ها و مساجد به روی مردم باز نخواهد شد.

سعید نمکی گفته امیدوار است در آینده‌ای نزدیک با پیگیری متولیان این اماکن و بعد از تدوین پروتکل‌های بهداشتی بتوانند صحن‌های حرم‌ها در ایران را بر روی مردم باز کنند تا با عبور از صحن و ادای احترام رد شوند و بعد بتوانند در آینده این مکان‌ها را به طور کامل بازگشایی کنند.

همزمان با رسیدن ماه رمضان در میان برخی مذهبیون این انتظار وجود داشت که دولت، اماکن مذهبی و مساجد را بازگشایی کند. حسن روحانی هم هفته پیش گفته بود جاذبه اماکن مقدس شیعیان در ماه رمضان چند برابر می‌شود. او گفته بود قبل از نیمه اردیبهشت‌ماه دولت جلساتی خواهد داشت و شرایط کشور را در نظر می‌گیرد تا اگر توانست، تصمیم جدیدی درباره بازگشایی اماکن مذهبی بگیرد.

حتی صحبت از مناطق سفید هم شد و کیانوش جهانپور، سخنگوی وزارت بهداشت گفت در مناطقی که از لحاظ شیوع کرونا جزو مناطق سفید قلمداد شوند، اماکن مذهبی و مساجد بازگشایی خواهند شد.

موافق و مخالف چه می‌گویند

استدلال‌های دولت و وعده بازگشایی مساجد و اماکن مذهبی در آینده برای برخی گروه‌های هوادار مذهبیون کافی نیست. روزنامه کیهان وابسته به رهبر جمهوری اسلامی هفته پیش بازگشایی مساجد را "خواسته مهم و مورد انتظار مردم" نامید.

کیهان همچنین با انتقاد از بازگشایی برخی کسب و کارها و واحدهای صنفی و مراکز خدماتی و حتی پارک‌ها، پرسیده بود: "چطور حضور مردم در پار‌ک‌ها و بسیاری از مکان‌های دیگر مانعی ندارد، اما اماکن مذهبی که سهم کمی در شیوع کرونا داشتند باید همچنان بسته بمانند؟"

اینکه مساجد و مکان‌های مذهبی سهم کمی در شیوع کرونا داشته‌اند، ثابت نشده است.

در مقابل روزنامه جمهوری اسلامی در مطلبی به مسوولان ایران توصیه کرده برای تصمیم گیری درباره بازگشایی اماکن مذهبی عجله نکنند و نگهبانی از سلامت مردم باید بر هر چیزی اولویت داشته باشد.

حسن فرشتیان، حقوقدان و دین‌پژوه معتقد است در حال حاضر روحانیون ارشد و نهادهای مذهبی تاکید چندانی بر بازگشایی مساجد و حرم‌ها ندارند.

او به بی‌بی‌سی می‌گوید: "بر خلاف گذشته که روحانیت در مقابل چنین فرامین دولتی، مقاومت می کرد، این بار به دلیل اینکه روحانیت به گونه‌ای خود بر سر کار است مقاومت چندانی در مورد بسته شدن مساجد و مراکز اسلامی نشان نداد. شاید دلیل عمده‌اش این باشد که این بار نمی توانند دولت را متهم به ضدیت با مذهب بکنند."

آقای فرشتیان موقعیت فعلی نظامی مذهبی ایران را با واکنش‌های مذهبیون و روحانیون با تصمیمات حکومت سکولار محمدرضا شاه پهلوی مقایسه می‌کند و نتیجه می‌گیرد که واکنش مذهبیون در حال حاضر، شدت چندانی نداشته‌ است.

او می‌گوید: "اگر این حادثه در زمان رژیم شاه اتفاق می افتاد، روحانیون و مراجع چه بسا دعوت به قیام کرده و استدلال می‌کردند که با این کار حکومت می خواهد دین و مساجد را تضعیف کند. امروزه روحانیت به نحوی حکومت را از خود می‌داند و نمی‌تواند به حکومتی که در راس آن یک روحانی وجود دارد بگوید قصد تضعیف مذهب را دارید. در مقابل حکومت هم می‌خواهد به نوعی مذهب را تقویت کند. شکل مذهب حکومت البته متفاوت با شکل مذهب روحانیون سنتی است. ولی هر دو اینها در پی ترویج مذهب هستند. ولی گروه‌هایی مثل بسیجیان و ارزشی‌ها در فضاهای مجازی برای بازگشایی تلاش می‌کنند."

حکم فقهی روزگار کرونا

موسسه موضوع‌شناسی احکام فقهی هم اخیرا بیانیه‌ای منتشر کرده و شرایط فقهی بازگشایی مساجد و اماکن مقدس مسلمانان را توضیح داده‌است.

این موسسه هدف از تاسیسش را تسهیل کار فقیهان و دستیاری آنها در شناخت موضوعات احکام فقهی و رفع تکلیف از مکلفان دانسته است.

در بیانیه این موسسه آمده نماز خواندن با ماسک و دستکش اشکالی ندارد و خللی به نماز وارد نمی‌کند و توصیه کرده نمازگزاران در منزل وضو بگیرند و مهر و تسبیح خود را همراه داشته باشند. در این بیانیه حتی به "خواندن نماز مستحب در حین راه رفتن" توصیه شده تا توقف در مسجد کوتاه‌تر باشد و از ابتلا به کرونا یا انتشار آن جلوگیری شود.

حسن فرشتیان، دین‌پژوه ساکن فرانسه می‌گوید: "به نظر می‌رسد انتشار این بیانیه و توصیه‌های آن تلاشی است برای تطبیق دو جنبه رعایت مرزها و حریم‌های بهداشتی به صورتی‌که مومنان بتوانند به مناسک شرعی خود به صورت دسته‌جمعی ادامه دهند."

به باور آقای فرشتیان در این بیانیه تلاش شده موانعی که مومنان گمان می‌کنند ممکن است در این مراسم به ویژه در ماه رمضان به دلیل شیوع کرونا با آن مواجه شوند، برداشته شود.

با همه این‌ها به نظر می‌رسد مسئولان ستاد ملی مقابله با کرونا در تصمیم خود جدی هستند. حسین قاسمی، دبیر کمیته امنیت اجتماعی این ستاد هشدار داده برگزاری هر گونه مراسم رسمی و غیررسمی مذهبی ممنوع است و با توجه به اهمیت سلامت جامعه این مساله تحت پیگرد قرار خواهد گرفت.

دولت زیر فشار است

با اینکه رپیس جمهوری ایران بارها گفته بازگشایی سریع اماکن مذهبی از دغدغه‌های دولت است و از وزیر بهداشت خواسته شرایط بازگشایی فعالیت مشاغل و مراکز پر تجمعی را که تاکنون بازگشایی نشده‌اند آماده کند، انگشت انتقاد بیشتر مخالفان تعطیلی اماکن مذهبی، دولت حسن روحانی را نشانه رفته است.

عباس رفعتی نائینی از اساتید خارج فقه حوزه علمیه قم هم در نامه‌ای به حسن روحانی از او خواسته از مردم عذرخواهی کرده و درباره تصمیم بستن زیارتگاه‌ها و متوقف کردن مراسم مذهبی تجدیدنظر کند.

یک طلبه حوزه علمیه قم که نخواست نامی از او برده شود، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: "تعطیلی اماکن مذهبی نشان می‌دهد که حسن روحانی و اعضای دولت او چقدر ضد دین و مذهب هستند. چطور ممکن است که مساجد و زیارتگاه‌ها را عامل شیوع ویروس کرونا بدانیم اما پارک‌ها و مراکز خرید باز باشد و مردم در آنجا رفت و آمد کنند؟"

محمد قمی، رییس سازمان تبلیغات اسلامی هم به بازگشایی مراکز تفریحی و تجاری اشاره کرده و به عنوان "نماینده" کسانی که آنها را "مومنان" خوانده، گفته است: برخی از این افراد گلایه دارند و دغدغه‌شان بازگشایی اماکن مذهبی است.

همزمان ۲۲۶ روحانی و مداح در نامه‌ای به ستاد ملی مقابله با کرونا خواسته‌اند اماکن مذهی بازگشایی شود و پرسیده‌اند: "نمی‌توان برای گشودن حرم‌ها مانند سایر اماکن پروتکل‌های خاص هرچند سختگیرانه در نظر گرفت؟"

پیش از آغاز ماه رمضان حسام‌الدین آشنا، مشاور رئیس‌جمهوری ایران در توییتی نوشت: "در بحث بازگشایی اماکن مذهبی، مردم‌سالاری دینی در رعایت مصالح عمومی از عقلانیت، تخصص و تجربه‌های داخلی و خارجی بهره می‌گیرد."

شاید اشاره آقای آشنا به تعطیلی مناسک حج عمره در عربستان سعودی و بسته بودن درهای مسجدالحرام و کعبه به روی زائران باشد. در عراق و دیگر کشورهای اسلامی هم زیارتگاه‌های مذهبی که همه سال میزبان زائران هستند، تعطیل شده‌اند. همزمان با شیوع کرونا در جهان بسیاری از کلیساها هم تعطیل شدند.

پاپ رهبر کاتولیک‌های جهان هم امسال مراسم عید پاک را بدون حضور مردم و از طریق ارتباط ویدیویی برگزار کرد.

واکنش رهبر جمهوری اسلامی

هر ساله در ماه رمضان برنامه‌های رسمی از طرف مقام‌های مختلف جمهوری اسلامی برگزار می‌شود. آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران هم در اغلب شب‌های رمضان برای گروه‌های مختلف سخنرانی دارد و برنامه شب احیا برگزار می‌کند.

آیت‌الله خامنه‌ای هفته پیش از طریق ارتباط ویدیویی در مراسم سالانه "محفل انس با قرآن" شرکت کرد و برای قاریانی که در مصلای تهران جمع شده بودند سخنرانی کرد.

حتی مراسم سخنرانی او به مناسب سال نو که هر سال در مشهد برگزار می‌شود، امسال به دلیل شیوع کرونا لغو شد. رهبر ایران در ۲۱ فروردین ماه در یک سخنرانی تلویزیونی از غیاب جلسات عمومی ماه رمضان بخاطر شیوع کرونا حرف زد و از مردم خواست دعا و مناجات را در خلوت خودشان انجام دهند.

حسن فرشتیان درباره واکنش رهبر ایران به تعطیلی اماکن مذهبی می‌گوید: "آیت الله خامنه ای در ابتدا درباره این ویروس با لحن تحقیرکننده‌ای حرف زد و اینکه این ویروس از قم آمده را شایعه‌ای برای جلوگیری از پر شور برگزار شدن انتخابات دانست. اما به مجرد اینکه مسئولین کشور به عمق فاجعه پی‌برده و دستور تعطیلی اماکن مختلف ازجمله اماکن مذهبی را دادند، آیت الله خامنه ای دستور داد پروتکل‌های بهداشتی رعایت شود. وقتی او دستور می‌دهد پروتکل‌های بهداشتی رعایت شود لزومی ندارد که به صورت مستقیم در این امر دخالت کند. گمان می رود در اینجا او این ماموریت را به نمایندگان خود واگذار کرده."

درآمد اقتصادی

علاوه بر زیارت اماکن مذهبی مانند امامزاده‌ها و حرمهای بزرگ مانند حرم امام هشتم شیعیان، مراسم مذهبی مانند مراسم ترحیم و مداحی بویژه در ماه رمضان برای متولیان آن درآمد اقتصادی بدنبال دارد.

و تعطیلی این مراسم به همراه تعطیلی حرم‌ها و مراکز زیارتی به معنای کاهش درآمد اقتصادی خواهد بود.

حسن فرشتیان درباره این سود اقتصادی می‌گوید: "‌با توجه به چرخه اقتصادی موقوفات آستان قدس رضوی به نظر نمی‌رسد تعطیلی حرم امام رضا در مشهد صدمه اقتصادی قابل توجهی به این مرکز وارد کند. چون به هر حال اصل سرمایه آنها جای دیگر سرمایه‌گذاری شده. اما اگر تعطیلی این مراکز به درازا بکشد طبیعتا تاثیر نامطلوب اقتصادی روی آنها می‌گذارد."

اما از نظر این کارشناس امور مذهبی وضعیت امامزاده‌های بیشماری که در کشور وجود دارند متفاوت است و شرایط اقتصادی بسیاری از آنها شباهتی به موقعیت اقتصادی آستان قدس ندارد.

آقای فرشتیان می‌گوید: "تعطیلی امامزاده‌ها و مساجد متفاوت است و آنها را از نظر اقتصادی با مشکل مواجه می‌کند. یکی از منابع درآمد متولیان امور مذهبی، برگزاری مناسک مذهبی در ماه رمضان و ماه‌های محرم و صفر است."

کارشناسان پزشکی چه می‌گویند؟

فشارها برای بازگشایی اماکن مذهبی در ایران درحالی صورت می‌گیرد که بسیاری از پزشکان و مقام‌های بهداشتی هشدار می‌دهند که عجله کردن در بازگشایی این مکان‌ها موجب ضررهای جبران ناپذیری خواهد شد.

محمدرضا ظفرقندی، رپیس سازمان نظام پزشکی ایران پیشتر در نامه‌ای به حسن روحانی هشدار داده بود هرگونه عجله در بازگشایی "غیر ضروری و غیرقابل کنترل" مکان‌های تجمع از قبیل اماکن مذهبی، مدارس و دانشگاه‌ها موجب آسیب به جان مردم و هدر رفتن زحمات کادر درمانی خواهد بود.

اما علیرضا مرندی رییس فرهنگستان علوم پزشکی و پزشک معتمد و از نزدیکان رهبر جمهوری اسلامی پیشتر در نامه‌ای به حسن روحانی خواستار بازگشایی مساجد و حرم‌ها شده بود و گفته بود از آنجایی که انتقال ویروس کرونا از این طریق در قیاس با سایر مکان‌ها بسیار کمتر است، دستور دهد مساجد را با رعایت شرایط بهداشتی و فاصله‌گذاری اجتماعی به روی مردم باز کند.

کمتر بودن میزان انتقال ویروس کرونا در مساجد آنچنان که آقای مرندی گفته قابل اثبات نیست.

یونس علی‌پور معاون امور زیارتی استاندار قم به خبرگزاری میزان گفته استان‌ها در زمینه بازگشایی اماکن مذهبی تصمیم‌گیرنده نیستند و امسال مردم قم و استان‌های دیگر باید مراسم شب قدر را در منزل خود اجرا کنند چرا که به نظر نمی‌رسد آرامگاه "حضرت معصومه" در قم تا آن زمان باز شود.

محمدصادق براتی معاون زیارتی استاندار خراسان رضوی هم با بیان صحبتی مشابه گفته که تا پایان اردیبهشت ماه درباره بازگشایی حرم امام هشتم شیعیان در مشهد تصمیم‌گیری خواهد شد.