هاشمی کتاب‌گزار؛ نگاهی به کارنامه نوشتاری هاشمی رفسنجانی

اکبر هاشمی رفسنجانی به رغم آنکه در تمامی سال‌های زندگی، کنشمند و فعالی سیاسی بود و عرصه‌های بالای سیاست را تجربه کرده بود،اما دمی از نوشتن دست نکشید، چه آن سال‌های قبل از انقلاب که کتاب‌هایی درباره امیرکبیر و انقلاب فلسطین نوشت و چه سال‌های بعد از انقلاب که روزنوشت‌های او به منابع مهم و خواندنی در روایت‌های تاریخ معاصر تبدیل شد.

تعداد کتاب‌هایی که نام هاشمی رفسنجانی را به عنوان مولف بر خود دارد زیاد است.

برخی از کتاب‌ها مجموعه سخنرانی‌ها و یا دیدگاه‌های آقای هاشمی رفسنجانی است که به تناسب اهمیت آن موضوع گردآوری و منتشر شده است که برای نمونه کتابی درباره قطعنامه ۵۹۸ یا کتابی دیگر درباره ماجرای مک فارلین و یا مجموعه کتاب‌هایی که از سخنرانی‌های هر ساله او( تا قبل از سال ۱۳۸۸) در نماز جمعه منتشر شده است از جمله این آثار به شمار می‌رود. همچنانکه برخی از سخنرانی‌ها او در ابتدای انقلاب در حزب جمهوری اسلامی از جمله این کتاب‌هاست.

برخی کتاب‌ها هم حالت گفت وگو دارد که مهمترین آنها کتاب بی‌پرده با هاشمی رفسنجانی( مجموعه گفت‌وگوهای چالشی روزنامه‌ کیهان با آقای هاشمی) و نیز کتاب گفت‌وگوی صادق زیباکلام(هاشمی بدون روتوش) با او است.

کتابی جزوه مانند(۴۸ صفحه قطع خشتی کوچک) هم به نام "صراحت‌نامه" که گفت‌وگوی اقای هاشمی با نشریه مدیریت ارتباطات بعد از وقایع سال ۸۸ هست، منتشر شده است که به رغم آنکه در معرفی آن آمده صریح‌ترین گفت وگو با آقای هاشمی اما در مقایسه با کتاب آقای زیباکلام و به خصوص کتاب گفت‌وگویی که روزنامه کیهان منتشر کرده است، چه ازنظر حجم گفت وگو و چه از نظر صراحت و محتوای سوالات، قابل مقایسه نیست. تنها مزیت این کتاب پرداختن به مسائل بعد از ۸۸ است، در حالی که دو کتاب قبلی به همراه کتاب حقیقت و مصلحت( گفت وگوی مسعود سفیری با آقای هاشمی) پیش از این تاریخ منتشر شده بودند.

هاشمی مجله نگار؛ مکتب تشیع

هاشمی پیش از انقلاب فعالیت نوشتاری خود را با کار روزنامه‌نگاری و مطبوعاتی در شاخه مجلات مذهبی شروع کرد. او در شکل‌گیری و استمرار مجله(سالانه) مکتب تشیع نقشی تاثیرگذار داشت و حتی در گفت‌وگویی با روزنامه‌ جمهوری اسلامی در سال ۱۳۹۰ به این نکته اشاره کرد که برخی از شماره‌های این نشریه را به قیمت ۵ تومان پیش‌فروش می‌کردند که بتوانند هزینه‌های انتشار آن را تامین کنند. به گفته آقای هاشمی این نشریه گاه تا ۱۵ هزار نسخه هم منتشر می‌شد و پیش‌فروش آن نیز به دلیل تفاوت دو تومانی با قیمت روی جلد( قیمت روی جلد ۷ تومان بود) با اقبال روبرو می‌شد.

نخستین کتاب او "اسراییل و قدس عزیز" نام دارد، مقاله‌ای که در ۴۸ صفحه جامه کتاب به خود گرفته و در سال ۱۳۴۲،که هاشمی ۲۸ ساله بود، منتشر شد.

محتوای این کتاب درباره سیطره دول خارجی بر کشورهای جهان سوم و مباحثی درباره استعمار است. هاشمی بعدها در زمینه سیطره استعمار و نیز تحلیل مکاتب مارکسیستی نیز کتاب‌هایی نوشت که البته عمده آنها بیشتر مانند جزوه داشت. او حتی در تالیف کتاب تاریخ دوم دبیرستان بعد از انقلاب هم نقش داشت. در شناسنامه این کتاب نام محمدرضا باهنر و محمدرضا حکیمی و هاشمی رفسنجانی آمده است. البته مشخص نیست که آقای هاشمی چه بخش از این کتاب را تدوین کرده است.

در میان آثار آقای هاشمی رفسنجانی سه کتاب به همراه روزنوشت‌های او، برجسته‌تر از دیگر آثار است. سرگذشت فلسطین (ترجمه)، امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار (تالیف) و تفسیر قر‌آن راهنما.

برگردان فارسی سرگذشت فلسطین و حساسیت‌های ساواک و چک محمد مصدق برای خرید کتاب

کتابی که نام هاشمی را بر سر زبان‌ها انداخت ترجمه‌او از کتاب اکرم زعیتر بود که در همان سال ۱۳۴۲ منتشر شد.

کتاب ترجمه‌ای بود از کتاب عربی "القضیه الفلسطینیه" نوشته اکرم زعیتر، سفیر اردن در ایران که برگردان فارسی آن با مقدمه‌ای از آقای هاشمی در ۴۵۰ صفحه منتشر شد. اگر چه آقای هاشمی در گفت‌وگویی عنوان کرده است که کتاب مجوز چاپ داشت،‌ اما در گزارش‌هایی که ساواک بعد از انتشار این کتاب داده است، اشاره شده که این کتاب در چاپخانه حکمت قم منتشر شده و مجوز چاپ نداشته و باید جلوی آن گرفته شود. کتاب در برخی سفارت‌خانه‌های کشورهای عربی از جمله سفارت کشور عراق به رایگان توزیع می‌شد.

آذرماه ۱۳۴۳ کتاب از طریق مصطفی رهنما به دست دکتر محمدم مصدق هم رسید و مصدق ضمن تمجید از کتاب و محتوای آن چکی را هم به او داد که بتواند تعداد بیشتری از این کتاب را بخرد و بین خوانندگان توزیع کند. به گفته آقای هاشمی، مصطفی رهنما از او ۳۰۰ جلد از این کتاب را خریداری کرد.

در گزارش ساواک نسبت به این کتاب خلاصه‌ای از کتاب آمده و توضیح داده شده که نویسنده در مقدمه به کشورهای آمریکا و انگلیس توهین کرده و نیز ایران را کشوری غیر مستقل نامیده و توصیه کردند کتاب جمع آوری شود.

خود هاشمی رفسنجانی درباره این کتاب و مقدمه‌اش گفته است: "مقدمه را خودم نوشتم که خیلی تند بود؛ چون آن موقع مسئله استعمار جزو مهم‌ترین مسئله مبارزین بود. برای مجوز دچار مشکلی نشد. هرچند در آن زمان گرفتن مجوز هم چندان رسم نبود و سخت نمی‌گرفتند."

رویکرد استعمارستیزانه در تالیف کتابی درباره امیرکبیر

مهم‌ترین کتاب هاشمی رفسنجانی در پیش از انقلاب کتاب "‌امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار" است که در ۵۶۳ صفحه از سوی انتشارات فراهانی در اسفندماه سال ۱۳۴۶ به بازار کتاب عرضه شد.

کتاب اگر چه به نوشته خود آقای هاشمی در مقدمه اثری تحقیقی در تاریخ نیست اما او برای نگارش این اثر بیش از هشتاد منبع را دیده و در انتهای کتاب فهرست کرده است که از جدیت او در نگارش کاری تالیفی خبر می‌دهد.

پیش از آقای هاشمی ، فریدون آدمیت به زندگی امیرکبیر پرداخته بود، اما هاشمی خود در گفت‌وگویی که بعدها انجام داد اشاره کرد که دو هدف را برای تالیف این کتاب دنبال می‌کرده است." بر بعد ضد استعماری امیرکبیر بیشتر تکیه کردم. هدف دوم من آن بود … که می‌خواستم بگویم امیرکبیر با خصوصیت‌های مهم ملی و روحیه ضد استعماری که در همه زندگی او بود، مذهبی بود و لامذهب نبود" و به زعم او برخی روشنفکران "در تاریخ امیرکبیر را به‌عنوان یک متجدد مخالف دین یا بی‌تفاوت یا لائیک یا سکولار معرفی کرده بودند" که به گفته هاشمی "نمونه‌هایی از مذهبی‌ بودنش را گفتم به خاطر این‌که وقتی حوزه می‌خواست مبارزه را شروع کند طلبه‌ها تاریخ امیرکبیر و سابقه مبارزه با استعمار را بدانند و این شخصیت را از قشر مذهبی جامعه جدا ندانند.

تفسیر ۲۲ جلدی راهنما: ایده‌ای که در زندان شکل گرفت

تفسیر راهنما را باید مهم‌ترین تالیف مذهبی‌ آقای رفسنجانی به شمار آورد که ایده و بخش‌هایی از کار تالیفی و فیش‌برداری‌ آن از زندان قبل از انقلاب( سه سال) آغاز شد و بعد از انقلاب همان شیوه و متد را گروهی زیر نظر‌ آقای هاشمی پی گرفتند تا در نهایت آن را در نزدیک به ۲۲ جلد منتشر کردند. هاشمی در خاطراتش نقل می‌کند که فیش ها را در زندان می‌نوشت و از طریق همسرش به بیرون از زندان منتقل می‌کرد.

"در این تفسیر ۲۲ جلدی، بیش از ۶۰ هزار فیش و برداشت از قرآن بر اساس ترتیب آیات، گرد آمده است که همه دارای نمایه بوده، از فهرست موضوعی جامعی برخوردار است.

روزنوشت‌های هاشمی؛بحث‌انگیز‌ترین آثار تاریخی بعد از انقلاب

اما مهم‌ترین و بحث‌انگیزترین کتاب آقای هاشمی رفسنجانی مجموعه روزنوشت‌های او است که تا کنون ۱۳ مجلد آن به شکل پیوسته منتشر شده است (روزنوشت‌های سال ۱۳۶۰تا۱۳۷۲). این روزنوشت‌ها به شکل منظم از سال ۶۰ نوشته‌ شده‌اند و به گواه منتقدان و موافقان آقای هاشمی در زمره مهم‌ترین اسناد منتشرشده در تحلیل و بررسی تاریخ بعد از انقلاب است. نخستین مجلد این کتاب که مقدمه آقای هاشمی امضای دوم دی‌ماه ۱۳۷۷ را بر پای خود دارد، در سال ۱۳۷۸ منتشر شد.

برخی از این کتاب‌ها همزمان با انتشار آن با واکنش‌های بسیاری روبرو شد که نمونه آن واکنش ابوالحسن بنی‌صدر به آن بعد از انتشار کتاب خاطرات سال ۱۳۶۰ و پاسخ‌های او به این خاطرات و یا دیگر شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی در زمان انتشار مجلدات بعدی این کتاب است. یکی از ویژگی‌های هاشمی این بود که در برخی از این مجلدات اسنادی را منتشر می‌کرد که خود اسباب بحث و جدل‌های بسیاری می‌شد، از جمله نامه‌ای به آیت الله خمینی درباره بنی‌صدر در سال ۱۳۶۰ و یا نامه‌دیگری که نشان می‌داد کشور امکان تامین هزینه‌های جنگ را ندارد و یا برخی مطالبی که به نقل از آقای خمینی منتشر کرد(مثل ماجرای حذف شعار مرگ بر آمریکا) که حساسیت‌های بسیاری را بر انگیخت.

برخی از این خاطرات به گونه‌ای بود که سبب شد تا وزارت ارشاد دولت نخست آقای احمدی‌نژاد برای اعطای مجوز به این کتاب مشکلات و مسایلی را پیش روی ناشر این آثر قرار دهد و چند ماهی کتاب در تعلیق باقی بماند.

هاشمی در مقدمه جلد نخست این کتاب نوشته است که متاسف است چرا روزنوشت‌های دو سال و ۳۸ روز قبل از این تاریخ را ننوشته است(از بهمن ۱۳۵۷ تا پایان سال ۱۳۵۹)، اما بعدها دست‌اندرکاران دفتر نشر معارف سعی کردند با گردآوردن برخی از سخنرانی‌ها و اتفاقات آن روزهایی که آقای هاشمی در آن حضور داشت، به نوعی روایتی از هاشمی در این دو سال را با مقدمه‌ای از ایشان منتشر سازند، اگر چه این کتاب هیچ‌گاه نتوانست جای روزنوشت‌ها را بگیرد.

+نگاهی به روزنوشت‌های سال ۱۳۷۰ هاشمی رفسنجانی

+روایت هاشمی رفسنجانی از نظارت استصوابی در روزنوشت‌های سال ۱۳۷۱

در مقدمه‌ یکی از این کتاب‌ها‌آمده است که تمامی روزنوشت‌های آقای هاشمی تا همین اواخر( سال ۱۳۹۴) تایپ و دیجیتالی و در چند نسخه نگهداری شده است تا امکان از بین رفتن آنها به حداقل برسد. خصلت مهم این روزنوشت‌ها اسناد و پیوست‌های آن است. از سال ۱۳۷۲ که فکر انتشار این مجموعه به ذهن محسن هاشمی(به عنوان مسئول وقت دفتر نشر معارف) رسید، سعی شده تا مجموعه‌ای از عکس‌هاو اسناد که گفته‌های آقای هاشمی را تایید کند نیز به پیوست کتاب افزوده شود.