تلگرام، پوست اندازی در حمایت از کاربران ایرانی

سولماز مهاجر، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران با اشاره به فراز و نشیب های حضور تلگرام درایران به تلاش های مسئولین حکومتی برای کنترل فضای مجازی اشاره کرده است.

پس از حذف تعدادی از صفحات منتسب به فرماندهان سپاه از سوی اینستاگرام، گوگل هم پوسته های فارسی را که گمان دسترسی آنها به اطلاعات خصوصی کاربران می رفت از گوشی های تلفن همراه با سیستم اندروید حذف کرد. همزمان، در چند هفته اخیر استفاده از فیلترشکن ها برای کاربران داخل ایران محدود شده است اما مقام های ایران به این بسنده نکرده و خواستار اعمال محدودیت بیشتر بر فضای اینترنت شده اند.

کاربران اینترنت در ایران در یک چرخه معیوب افتاده اند؛ چرخه ای که در آن سایت ها و اپلیکشین ها فیلتر می شوند؛ مردم فیلترشکن می خرند یا با دشواری به نسخه های رایگان فیلترشکن ها دست پیدا می کنند، و بعد فیلترشکن ها هم فیلتر می شوند. در جریان این تلاش ها برای دسترسی به اینترنت آزاد، فیلترشکن ها حجم زیادی از اینترنت را مصرف می کنند و سود آن به شرکت های مخابراتی می رسد. ضمن اینکه سرمایه های بسیاری صرف طرح هایی از جمله «اپلیکشین بومی»، «اینترنت ملی» و یا «سیستم عامل بومی» می شود که باز هم زیان اصلی آنها متوجه مردم است.

آخرین اظهارات درباره فضای مجازی مربوط به غلامرضا جلالی، رئیس پدافند غیرعامل ایران است. او روز یکشنبه، هشتم اردیبهشت ماه، گفت: «شبکه‌های اجتماعی در زمان بحران مردم را علیه دولت تحریک می‌کنند و سیستم اجرایی را زیر فشار قرار می‌دهند که باید کنترل شود».

تناقض گفته های مقامات ایران در این حوزه هنگامی بیشتر روشن می شود که ماده ۳۳ حقوق شهروندی مصوب دولت حسن روحانی را مرور کنیم. این ماده می گوید: « حق شهروندان است که آزادانه و بدون تبعیض از امکان دسترسی و برقراری ارتباط و کسب اطلاعات و دانش در فضای مجازی بهره‌مند شوند. این حق از جمله شامل احترام به تنوع فرهنگی، زبانی، سنت‌ها و باورهای مذهبی و مراعات موازین اخلاقی در فضای مجازی است. ایجاد هرگونه محدودیت (مانند فیلترینگ، پارازیت، کاهش سرعت یا قطعی شبکه) بدون مستند قانونی صریح ممنوع است.»

گوگل برای حذف پوسته های فارسی تلگرام پیشقدم شد

حدود یک هفته پیش تلگرام طلایی و هاتگرام از سوی گوگل حذف شدند. البته هنوز سایر پوسته های فارسی این اپلیکیشن پرطرفدار در ایران، از جمله موبوگرام، در دسترس هستند.

وزیر ارتباطات ایران پس از حذف «دو پوسته» تلگرام، در اظهارنظرهایی توییتری گفت که منتظر واکنش «مدعیان داخلی و خارجی» آنها می ماند و بر آسیب رسیدن به کسب و کارهای بومی از سوی آنچه «تروریسم اقتصادی» خواند تاکید کرد.

آذری جهرمی همچون بسیاری از مقام های ایرانی در شبکه اجتماعی فیلتر شده توییتر بسیار فعال است و پیش از آنکه خبرنگاران مواضع او را جویا شوند، نظراتش را در این فضا به اشتراک می گذارد.

چنین ادعایی در حالی از سوی وزیر ارتباطات مطرح می شود که وزارتخانه او مجری فیلترینگ تلگرام بوده و در دوران او بیشترین محدودیت ها برای دسترسی به فیلترشکن ها اعمال شده است. شورای عالی فضای مجازی مسئولیت سیاستگذاری سخت افزاری، نرم افزاری و محتوایی را در این حوزه به عهده دارد. وزارت ارتباطات نیز مجری این سیاست هاست.

پوسته های فارسی تلگرام؛ پوششی برای شکست اپلیکیشن های بومی

نخستین بار، در جریان اعتراضات سراسری دی ماه ۱۳۹۶ تلگرام فیلتر شد. چند هفته پس از آن، این اپلیکیشن رفع فیلتر شد. اما اردیبهشت ماه ۱۳۹۷ دوباره فیلتر شد که تا امروز ادامه دارد.

تلگرام در حالی در ایران فیلتر شد که بیش از ۴۰ میلیون کاربر داشت و از بیش از ۶۰۰ هزار کانال مربوط به ایرانی ها، حدود ۴۰ درصد فروشگاه مجازی بودند.

محدودیت هایی نیز در دسترسی به فیلترشکن ها اعمال شد. کاهش سرعت اینترنت نخستین شگردی بود که برای متصل نشدن کاربران به فیلترشکن ها به کار رفت. مقام های ایران قصد داشتند با دشوار کردن دسترسی به تلگرام، مردم را به استفاده از پیام رسان های داخلی ترغیب کنند.

پس از آنکه مردم رغبتی به نرم افزار سروش (که قرار بود جای تلگرام را بگیرد) نشان ندادند، نسخه های فارسی تلگرام از جمله هاتگرام و تلگرام طلایی آمدند. این برنامه ها هیچ تفاوتی با تلگرام اصلی نداشتند. بیشتر مردم از ناامن بودن این نسخه های تلگرام آگاه بودند و معمولا کسانی از آن ها استفاده می کردند که دغدغه جدی در این خصوص نداشتند. مهمترین دلیل استفاده از پوسته های فارسی این بود که مردم هزینه، حوصله و یا مهارت استفاده از فیلترشکن ها را نداشتند.

ایجاد پوسته های فارسی نشان داد که تلگرام قابل حذف نیست. از آنجا که نوشتن نسخه هایی از تلگرام ساده است، بیش از یکصد پوسته فارسی از این اپلیکیشن به وجود آمد. نهادهای حکومتی از جمله ریاست جمهوری ایران نیز یکی پس از دیگری به به تلگرام بازگشتند. این در حالی بود که مصوبه سال ۱۳۹۶‌ شورای عالی فضای مجازی با عنوان «سیاست‌ها و اقدامات ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» به اجرا درنیامد. این مصوبه بر «ممنوعیت استفاده نهادها و موسسات دولتی و عمومی غیردولتی از پیام‌رسان‌های اجتماعی برخط خارجی» تاکید دارد و اجرای آن، نهادهای دولتی را مجبور به ترک تلگرام می کند.

پوسته هایی فارسی تلگرام با نسخه اصلی تلگرام ارتباط دارند. بنابراین فردی که از هاتگرام یا طلاگرام استفاده می کرد، در ارتباط با سایر کاربرانی که از تلگرام اصلی استفاده می کردند هیچ محدودیتی نداشت؛ جز اینکه برخی کانال ها (از جمله بی بی سی فارسی) در این کانال ها حذف می شد. این حذف انتخابی و دسترسی مقامات ایران به «کد تایید هویت کاربران» موجب شده بود که کمپین حقوق بشر ایران نیز نسبت به استفاده از این اپلیکیشن ها هشدار دهد.

با این وجود، عبدالصمد خرم آبادی، معاون سابق دادستان در امور فضای مجازی، پوسته های فارسی تلگرام را «فیلترشکن» خواند. چون با برقراری امکان دسترسی کاربران، مانع مهاجرت آنان به «پیام رسان های بومی» شدند. اما ناگهان ورق برگشت. تعدادی از نمایندگان مجلس و مقام های وزارت اطلاعات ایران اعلام کردند که «تلگرام طلایی قانونی بوده، متعلق به جمهوری اسلامی ایران است و ۲۵ میلیون عضو دارد». ابوالحسن فیروزآبادی، رییس مرکز ملی فضای مجازی هم مردادماه ۱۳۹۷ گفت که هاتگرام و طلاگرام بومی سازی شده و از آنها حمایت می شود. او توضیح داد که این اپلیکیشن ها باید از تلگرام مستقل، و تبدیل به اپلیکیشن بومی شوند. با این همه، فعالیت پوسته های فارسی تلگرام تنها در «دوره گذار به یک پیام رسان صددرصد بومی» پذیرفته شد.

بیشتر بخوانید:

همزمان، خبرهایی مبنی بر واردات «دو هزار سرور» برای شبکه های هاتگرام و تلگرام طلایی با ارز دولتی منتشر شد. وزیر ارتباطات از این ماجرا اظهار بی اطلاعی کرد. او به خبرنگاران داخل ایران گفت که در جریان نیست ارز دولتی گرفته شده است یا چه کسانی آن را گرفته اند.

به این ترتیب، در حالی که قرار بود پوسته های فارسی تلگرام تنها به مدت چند ماه (تا ۱۵ شهریور ۱۳۹۷) فعال باشند، این مهلت تمدید شد؛ مهلتی که هرگز پایان نیافت و پوسته های تلگرام با اپلیکیشن های بومی جایگزین نشدند. این درحالی بود که پیام رسان تلگرام نیز با ارسال پیامی به کاربران، تلگرام طلایی و هاتگرام را ناامن اعلام کرد.

آذری جهرمی، وزیر ارتباطات ایران همواره می گفت که هیچ نقشی در حذف پوسته های فارسی تلگرام ندارد. او بتازگی در توییتی نوشته است که از دی ماه ۱۳۹۶ اعلام کرده بود «همه پوسته های فارسی تلگرام فاقد امنیت هستند.» آذری جهرمی تعداد پوسته های غیررسمی تلگرام را ۱۲۷ مورد عنوان کرد.

اما واقعیت این است که مقام های ایران نتوانستند جایگزینی برای این پوسته های فارسی پیدا کنند تا اینکه گوگل آنها را مسدود کرد. حالا پوسته های فارسی تلگرام در حالی حذف شده اند که نظرسنجی جدید ایسپا (مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران) نشان می دهد که تنها ۲.۴ درصد از کاربران از اپلیکیشن بومی سروش استفاده می کنند. در مقابل، هنوز ۵۵.۹ درصد کاربران عضو تلگرام هستند.

برخی کارشناسان معتقدند که مقام های ایران قصد داشتند با اپلیکیشن های مشابه، امکان دسترسی به اطلاعات خصوصی مردم در فضای مجازی و سرمایه اجتماعی تلگرام را حفظ کنند و تنها هنگامی که احتمال از رفع فیلتر تلگرام مطرح شد، زبان به انتقاد از از پوسته های فارسی آن گشودند.

پس از انتشار اخبار مربوط به حذف اپلیکیشن‌های ایرانی در سیستم‌عامل اندروید، امیر ناظمی، رئیس سازمان فناوری اطلاعات اعلام کرد که این سازمان به دنبال ایجاد سیستم‌عامل بومی برای «بالا بردن تاب‌آوری کشور» است. او در توییتر خود نوشت: «دو سال است که پژوهشگاه فاوا در حال طراحی از سیستم‌عامل بومی است تا تاب‌آوری کشور در برابر تروریسم اقتصادی آمریکا تقویت شود» و از متخصصان درخواست کرد در ایجاد این پروژه به سازمان فناوری و پژوهشگاه فاوا کمک کنند.

اختلاف بر سر سیاستگذاری در فضای مجازی

شواهد و اظهارنظرهای مقام های ایران نشان می دهد که درباره کنترل فضای مجازی هم-رای نیستند. یکی از مهمترین نمونه های این اختلافات، میان حسن روحانی، به عنوان رئیس، و عزت الله ضرغامی و حسن رحیم‌پور ازغدی به عنوان اعضای شورای عالی فضای مجازی پیش آمده است.

این اختلاف به جلسه بهمن ۹۷ شورای عالی فضای مجازی برمی گردد که در آن روحانی نسبت به سیاست هایی که درباره حجاب و فیلترینگ اعمال می شود انتقاد کرده بود. حالا این روزها در حالی که سیاست های دولت درباره فیلترینگ تغییر نکرده و حتی استفاده از فیلترشکن ها در داخل ایران دشوارتر شده، ضرغامی و ازغدی اختلاف خود را با روحانی علنی کرده و از خداحافظی با شوراهای عالی فضای مجازی و انقلاب فرهنگی می گویند.

با وجود این سخت گیری ها نسبت به کنترل فضای مجازی، چند واقعه که تنها در یکماه اخیر رخ داده، نشان می دهد مقام های ایران نتوانسته اند ابتدایی ترین اصول امنیت فضای مجازی را فراهم آورند. درز اطلاعات کاربران کافه‌بازار و همچنین اپلیکیشن تپسی از جمله این موارد است. افزون بر اینها، کشتن یک روحانی در همدان از سوی فردی که به مدت یکسال با انواع اسلحه در اینستاگرام خودنمایی می کرد و بیش از ۷۵ هزار دنبال کننده داشت، نشان داد که تهدیدهای واقعی در فضای مجازی ایران مورد توجه قرار نمی گیرد و آن ها فقط به فعالیت های سیاسی و فرهنگی مخالف حکومت حساسیت دارند.

مقام های ایران در حالی سعی در محدود ساختن فضای مجازی برای مردم دارند که بازتاب تشدید بحران های اقتصادی و اجتماعی ایران در فضای مجازی امری طبیعی است. بحران های امروز ایران، مسائل ریشه ای هستند که با اعمال دستورالعمل های اخلاقی بر فضای مجازی حل نمی شوند.