موصل، چالش‌ها و سناریوهای پس از آزادی

نخست وزیر عراق حیدر العبادی در روز دوشنبه به شهر موصل سفر کرد و پس از حرکت در مناطق مختلف بخش مرکزی شهر به طور رسمی پایان دولت خلافت را اعلام کرد. سه سال پیش در چنین روزهایی، خلیفه خودخوانده دولت اسلامی (داعش) برای اولین بار در محافل عمومی ظاهر شد و بر بالای منبر مسجد جامع موصل، تاسیس خلافت اسلامی را اعلام کرد و خود را خلیفه آن خواند. نیروهای داعش در روزهای آخر مقاومت در برابر نیروهای عراقی، مسجد جامع موصل را منفجر کرده و به طور کامل ویران کردند. این اقدام، نشانه نمادینی از پایان خلافت دولت اسلامی به شمار می‌رود. اما همه این موفقیت‌ها الزاما به معنای پایان مشکلات عراق در خصوص مناطق سنی‌نشین و استقرار این مناطق نیست. دولت عراق هم چنان با چالش‌های جدید در تعامل با بخش سنی خود مواجه بوده که شیوه تعامل با آنها سناریوهای مختلفی را برای آینده عراق ترسیم می‌کند.

هنوز بخش قابل توجهی از خاک عراق تحت کنترل کامل یا نسبی نیروهای داعش است. شهر حویجه در ۴۵ غرب کرکوک با جمعیتی در حدود ۱۰۰ هزار نفر و شهر تلعفر در ۶۰ کیلومتری غرب موصل با حدود ۲۰۰ هزار جمعیت و بخش وسیعی از منطقه القائم در شمال غربی استان الانبار هنوز تحت کنترل کامل نیروهای داعش هستند. به علاوه، مناطق بیابانی وسیعی در شمال غربی عراق در مجاورت مرز سوریه و مرز اردن هنوز محل رفت و آمد، تجمع و پنهان شدن نیروهای داعش جهت هماهنگی و آماده سازی برای انجام عملیات انتحاری در شهرهای مجاور هستند.

آزادسازی شهرهای حویجه و تلعفر به جهت اختلافات موجود بین نیروهای مختلف شرکت‌کننده در عملیات آزادسازی و همچنین قدرت‌های منطقه‌ای صاحب نفوذ در عراق چندین بار تا کنون به عقب افتاده و جدول زمانبندی مشخصی برای آن اعلام نشده است. شهر حویجه از مناطق مورد نزاع بین اقلیم کردستان و حکومت مرکزی در بغداد است و هر یک خواهان کنترل آن بعد از آزادسازی است. شهر تلعفر نیز مورد نزاع بین گروه‌های شیعی حشد الشعبی که مورد حمایت ایران هستند و دولت ترکیه است. ترکیه به سبب وجود اکثریت ترکمان (قومیت ترک) در این شهر نسبت به آن حساسیت داشته و خواهان عدم مشارکت جنجگویان شیعی وابسته به ایران در آزادسازی آن است.

پاکسازی مناطق بیابانی و کنترل کامل بر آن نیز بسیار دشوار و گاه حتی ناممکن است. این مناطق دارای امتداد بسیار وسیع از جنوب غربی تا مناطق مرکزی عراق و از آنجا تا شمال غربی عراق بوده و امتدادت آن به عربستان و اردن و سوریه کشیده می‌شود. این امر سبب تسهیل رفت و آمد و فعالیت گروه‌های تروریستی و جذب پشتیبانی از مناطق مجاور بوده و فضای وسیعی برای گریز نیروهای تروریستی از عملیات تعقیب نیروهای امنیتی عراق فراهم می‌آورد.

بیشتر بخوانید:

نخست‌وزیر عراق: موصل آزاد شد

آزادسازی موصل و سرنوشت آینده عراق

موصل، حلب و مسئله موضع‌گیری غیر فرقه‌گرایانه

حضور ایران در اطراف موصل چقدر است؟

نقش ایران در سقوط داعش در موصل

علاوه بر همه اینها، هنوز توافق سیاسی مشخصی بین سه گروه اصلی شیعه و سنی و کرد عراق درباره سرنوشت عراق به شکل کلی و وضعیت مناطق آزادشده به شکل خاص وجود ندارد. حکومت کردستان عراق علی‌رغم مخالفت‌های وسیع بغداد، قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و نیز اپوزسیون احزاب کردی، اصرار بر اجرای رفراندم استقلال از عراق در ماه سپتامبر جاری را دارد. پاسخ مثبت در رفراندم زمینه تقسیم عراق به دو منطقه کردی و عربی در آغاز و سپس تقسیمات دیگری بین مناطق شیعی و سنی و مراکز تجمع اقلیتها و غیره را فراهم خواهد آورد. هر یک از این تقسیمات، مرزهای تنش‌زایی بین اجزای تقسیم‌شده ایجاد خواهد کرد که زمینه درگیری درازمدت در منطقه خواهد آفرید.

درگیری بین محور ایران - روسیه با محور آمریکا و حامیان عرب - سنی در خصوص وضعیت سوریه و احتمال مشارکت وسیع نیروهای شیعه عراقی تحت کنترل ایران در سوریه پس از اتمام پاکسازی عراق از داعش، آثار مستقیم بر وضعیت عراق داشته و خواسته یا ناخواسته عراق را به یکی از مراکز رقابت بین دو محور تبدیل خواهد کرد. به همین ترتیب رقابت بین ایران و ترکیه در خصوص نفوذ در مناطق کردی و مناطق ترک‌نشین عراق بر وضعیت داخلی این کشور تاثیرگذار خواهد بود. افزون بر همه این‌ها، نگرانی اسرائیلی‌ها از کنترل کامل ایران بر شاهراه تهران - موصل - حلب - بیروت به ناآرامی بیشتر مناطق شمال غربی عراق می‌تواند بیانجامد.

گسترش ناامنی در مناطق مختلف عراق و تلاش شبه‌نظامیان شیعی وابسته به ایران در بسط کنترل امنیتی و سیاسی خود در شهرهای عراقی، پتانسیل ظهور موج جدیدی از فرقه‌گرایی را فراهم می‌آورد.

افزون بر این‌ها همه، روند بازسازی موصل و دیگر مناطق آزادسازی‌شده استان نینوا از عوامل مهم اثرگذار بر سرنوشت سیاسی آن است. بخش معظم موصل اکنون به ویرانه‌ای شبه کامل تبدیل شده است و بازسازی آن نیازمند سرمایه‌های هنگفتی است که نه عراق با توجه به بحران اقتصادی حاکم بر آن و کاهش قیمت نفت، از آن برخوردار است و نه امکان دست‌یابی به آن از بانک‌های جهانی و کشورهای با نفوذ در عراق میسر است. تاخیر در بازسازی نیز به انتشار نارضایتی‌ها در بین مردم منطقه و استمرار تنش‌ها خواهد انجامید.

در چنین وضعیت پیچیده و دشواری، سناریوهای متعددی درباره آینده موصل امکان تحقق دارند که هر یک می‌تواند بازتاب متفاوتی بر سرنوشت کلی عراق داشته باشد.

نخستین سناریوی مطرح، تعیین حاکم یا شورای نظامی موقت برای اداره اوضاع موصل و مناطق دیگر استان نینوا تا ایجاد مقدمات انتخابات محلی و تعیین حکومت محلی توانا و مستقر است. این سناریو از آغاز شروع عملیات آزادسازی موصل در اکتبر سال گذشته مطرح بوده است. موفقیت چشم‌انگیز نیروهای ضد تروریسم و نیروهای کنش سریع در آزادسازی شهرهای عراقی به ویژه موصل، محبوبیت وسیعی برای این نیروها در بین مردم عراق آفریده است. استقلال سیاسی این نیروها نیز سبب دور ماندشان از تنش‌ها و اختلافات سیاسی جاری در منطقه شده و شانس آنها را برای به عهده گرفتن چنین مسؤولیتی می‌افزاید. چالش جدی در برابر تحقق چنین سناریوی، ضرورت موافقت پارلمان عراق با چنین گزینه‌ای است که دستیابی به آن با توجه به وابستگی‌های سیاسی احزاب عراقی و نفوذ قدرت‌های منطقه‌ای بر آنها دشوار به نظر می‌رسد.

گزینه دوم اجرای انتخابات محلی در موعد خود در ماه‌های باقی‌مانده از سال جاری است. انتخابات به تشکیل مجلس جدید و دولت محلی جدید در استان نینوا خوهد انجامید. حکومت محلی در محورهای متعددی از جمله اداره امنیتی موصل و مناطق دیگر استان و بازسازی مناطق آزادسازی شده با حکومت مرکزی در بغداد و حکومت اقلیم کردستان دچار اختلافات شده و فضای چندان وسیعی برای عمل نخواهد داشت. این امر می‌تواند به ایجاد تنش‌های جدید و تشدید تنش‌های جاری بیانجامد.

گزینه سوم موفقیت گروه‌های سنی طرفدار تاسیس اقلیم سنی‌نشین در عراق است. این پروژه که طرفداران چندی در بین احزاب سنی‌نشین عراق دارد، به استقلال نسبی سه استان اصلی سنی‌نشین، نینوا و صلاح‌الدین و الانبار خواهد انجامید و از این منطقه مرکزی برای نفوذ کشورهای عربی سنی و سپس رقابت با ایران خواهد ساخت.

سرانجام آن که سرنوشت موصل و اثرات آن بر آینده عراق به نتایج انتخابات آینده عراق و نوع حکومت برآمده از آن وابسته است. اگر دولت جدید که در سال ۲۰۱۸ سر کار خواهد آمد، ادامه‌دهنده مسیر اعتدال و تنش‌ستیزی دولت حیدر عبادی باشد، امکان استقرار نسبی شهر موصل بیشتر خواهد بود و اگر دولت تندرویی با مرکزیت نوری المالکی و نیروهای شیعی وابسته به ایران سر کار بیاید، می‌توان پیش‌بینی کرد که مناطق سنی‌نشین باری دیگر به یکی از نقاط اساسی درگیری و تنش‌زایی در کشور تبدیل شوند.