زنان اروپایی بیشتری برای دفاع در برابر روسیه به سربازی اجباری فراخوانده می‌شوند

از اول آوریل، هر زن دانمارکی که به سن ۱۸ برسد، موظف است به یکی از مراکز ارزیابی نظامی برود و شماره‌ای را از یک دستگاه قرعه‌کشی بیرون بکشد. اگر عده داوطلبان برای خدمت نظام کافی نباشد، شاید شماره او را برای اعزام فرابخوانند و هرچه شماره پایین‌تر باشد، احتمال اعزام بیشتر است.

خدمت اجباری مردها در دانمارک همیشه بوده اما حالا برای نخستین بار زنان هم مشمول می‌شوند و در قرعه‌کشی شرکت خواهند کرد.

اجباری کردن خدمت زنان در سال ۲۰۲۴ اتخاذ شد. دو سال پس از آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین و در پی اقدامات مشابه در نروژ و سوئد.

در ۱۰ سال گذشته عده داوطلبان آن‌قدر زیاد بوده که هیچ‌ کس را اجباری اعزام نکرده‌اند. اما دانمارک می‌خواهد شمار بیشتری از جوانان، خدمت نظام را طی کنند و بنابراین شاید در آینده وضعیت عوض شود.

واکنش زنان جوان به این تصمیم یک‌دست نیست.

ایزابلا، که چهار سال دیگر مشمول خدمت خواهد شد، می‌گوید: «دلم نمی‌خواهد کشته شوم؛ نمی‌خواهم دچاراختلال استرس پس از سانحه بشوم. از میدان جنگ می‌ترسم.»

سارا، ۱۹ ساله، در مرکز ارزیابی نظامی و در حال داوطلبی برای خدمت سربازی می‌گوید: «فکر می‌کنم خیلی خوب است که ما در کاری مشارکت کنیم که همیشه آن را به مردها منحصر کرده‌اند. از سال ۱۹۹۸ سربازی رفتن برای زن‌ها هم راه افتاد. پارسال یک‌چهارم کسانی که خدمت سربازی را تمام کردند زن‌ها بودند.»

ارتش‌های بدون تفاوت جنسیتی

نروژ در سال ۲۰۱۳ اولین کشور اروپایی بود که خدمت اجباری بدون تفاوت جنسیتی را اجرا کرد؛ تصمیمی مبتنی بر این باور که همه شهروندان باید حقوق و مسئولیت‌های برابر داشته باشند.

سوئد در سال ۲۰۱۷، پس از الحاق کریمه توسط روسیه، همین مسیر را در پیش گرفت.

در سال ۲۰۲۰ در هلند قانونی تصویب شد که زنان و مردان هر دو مشمول خدمت باشند،گرچه پاسخ به فراخوان همچنان برای همه داوطلبانه است.

به‌تازگی کشورهای بالتیک؛ استونی، لتونی و لیتوانی، که بسیاری آن‌ها را محتمل‌ترین اهداف بعدی حملات روسیه می‌دانند، بحث درباره خدمت اجباری زنان را شروع کرده‌اند.

الری لیلمائه، پژوهشگر آکادمی نظامی استونی، می‌گوید: «تهاجم ۲۰۲۲ روسیه به اوکراین این بحث را کاملاً تغییر داد. فکر نمی‌کنم کسی انتظارش را داشت.»

آندریس اشپرودس، وزیر دفاع لتونی، خواستار آغاز خدمت اجباری زنان از سال ۲۰۲۸ شده است. او دلایل زیادی مطرح می‌کند: «چون ما در همسایگی یک کشور متجاوز زندگی می‌کنیم؛ چون باید دفاع همه‌جانبه‌مان را تقویت کنیم و چون شهروندان باید در دفاع ملی حقوق و مسئولیت‌های برابر داشته باشند. به همین دلیل از رویکرد بدون تفاوت جنسیتی حمایت می‌کنم.»

کاهش نرخ باروری

اما مشکل دیگر، کاهش عده مردان جوان واجد شرایط است.

در لتونی، با کمتر از دو میلیون نفر جمعیت، نرخ باروری به ۱/۳۶ رسیده است؛ در حالی که برای حفظ جمعیت، نرخ ۲/۱ نیاز است. این روند در سایر کشورهای بالتیک هم هست: ۱/۳۱ در استونی و ۱/۱۸ در لیتوانی.

لیلمائه می‌گوید:«از نظر اعداد و آمار، خدمت اجباری زنان در کشورهای بالتیک گریز‌ناپذیر است. مشکل از حدود سال ۲۰۴۰ خودش را نشان خواهد داد؛ زیرا جمعیت متولدشده در چند سال اخیر بسیار کم بوده و اگر شرایط امنیتی همین باشد، افراد کافی نخواهیم داشت.»

او مثال استونی را می‌زند: فعلا تنها ۴۰٪ از مردان مشمول، به خدمت اعزام می‌شوند، آن هم با گزینش جسمی سخت‌گیرانه. ولی برای حفظ همین عده در سال ۲۰۴۰ باید حدود ۹۰٪ مردها اعزام شوند.

«یا باید دایره افراد مشمول را گسترش دهیم، یا راه‌های دیگری پیدا کنیم.»

در لیتوانی هم بحث عمومی درباره خدمت زنان آغاز شده است. اما مانند لتونی اختلاف‌نظر سیاسی وجود دارد.

هر سه کشور حوزه بالتیک، مثل فنلاند، نوعی خدمت اجباری برای مردان دارند در حالی که زنان می‌توانند انتخاب کنند که در آن شرکت کنند یا نه. لهستان، که با منطقه کالینینگراد روسیه هم‌مرز است، برنامه‌ریزی کرده از سال ۲۰۲۶ آموزش نظامی را برای همه مردها دوباره برقرار کند و اعلام کرده زنان هم می‌توانند داوطلب شوند.»

الگوی اوکراین

به گفته لیلمائه، جنگ اوکراین اهمیت مشارکت زنان در دفاع از کشور را نشان داد. وزارت دفاع اوکراین اعلام کرده بیش از ۷۰ هزار زن در ارتش خدمت می‌کنند و ۵ هزار نفرشان در خطوط مقدم هستند.

«آنها بهترین نمونه‌اند که نشان می‌دهد در زمان بحران، کشور به مشارکت همه مردم از جمله زنان نیاز دارد.»

با وجود کمبود نیروی انسانی در اوکراین، هیچ سیاستمداری خواستار خدمت اجباری زنان نشده است.

جنگ همچنین نقش حیاتی ناتو در دفاع اروپا را برجسته کرده است. کشورهای عضو، به‌ویژه تحت فشار دونالد ترامپ، در اجلاس لاهه پذیرفتند هزینه‌های دفاعی را افزایش بدهند.

اما کشورهای اروپایی می‌دانند که نمی‌توانند صرفاً به آمریکا تکیه کنند و باید توان دفاعی خود را تقویت کنند.

آلمان در حال بررسی بازگرداندن خدمت داوطلبانه در سال ۲۰۲۶ است. فرانسه هم قصد دارد ساختار خدمت داوطلبانه موجود را اصلاح کند تا آموزش رزمی در آن پررنگ‌تر شود.

نظرسنجی سال ۲۰۲۵ شورای روابط خارجی اروپا نشان داد اکثریت مردم در فرانسه، آلمان و لهستان از بازگشت خدمت اجباری حمایت می‌کنند.

درباره خدمت اجباری زنان، در دانمارک مخالفت چندانی وجود نداشت. در کشورهای بالتیک، اما، تنها اقلیتی کم‌شمار از آن حمایت می‌کنند.

اشپرودس می‌گوید: «جامعه لتونی حالا در حال بحث است و اکثر مردم فعلاً در مورد این رویکرد محتاط‌ هستند.»

او یادآور می‌شود که لتونی دیرتر از استونی و لیتوانی خدمت اجباری مردان را بازگرداند: «در لتونی خدمت اجباری فقط از سال ۲۰۲۳ دوباره آغاز شد؛ بنابراین زمان برد.»

امنیت زنان

چالش دیگر، زیرساخت‌هاست. اکثر ارتش‌ها توانایی پذیرش ناگهانی عده زیادی سرباز جدید را ندارند: باید پادگان‌های اضافی بسازند و مربیان جدید آموزش بدهند.

لباس‌ها و تجهیزات هم باید برای زنان دوباره طراحی و خریداری شود.

همچنین فرهنگ سازمانی ارتش زیر سوال رفته و این‌ که آیا محیطی امن برای زنان فراهم می‌کند یا نه.

لوئیس وینتر آلیس، رئیس انجمن زنان دانمارک، می‌گوید: «طبق گفته سازمان کهنه‌سربازان زن دانمارک، حضور در ارتش برای زنان همیشه آسان نیست و مواردی از محیط مسموم گزارش شده است.»

نظرسنجی وزارت دفاع دانمارک در سال ۲۰۲۳ نشان داد ۲۰/۳ درصد از زنان ارتش در ۱۲ ماه گذشته با توجه جنسی ناخواسته یا آزار روبه‌رو شده‌اند.

وزارت دفاع این کشور اعلام کرده برای حذف کامل سوءرفتار تلاش می‌کند اما تاکید کرد که این رقم از میانگین جامعه دانمارک کمتر است.

آندریس اشپرودس در آن سوی دریای بالتیک مطمئن است که ارتش لتونی برای زنان، چه نیروهای داوطلب فعلی (۱۸٪ کل ارتش) و چه مشمولان احتمالی آینده، محیطی امن است: «بله، ارتش فراگیر است. اکنون محیطی امن دارد.»

خدمت اجباری زنان در جهان کم‌ سابقه است. طبق گزارش مرکز پژوهشی پیو در سال ۲۰۱۹، خدمت اجباری عمومی فقط در اسرائیل، کره شمالی و دست‌کم چهار کشور آفریقایی (اریتره، مالی، مراکش و تونس) وجود داشت.

معمولاً زنان و مردانی که خدمت را به پایان می‌رسانند، وارد نیروهای ذخیره می‌شوند و ممکن است در سال‌های بعد برای آموزش یا جنگ فراخوانده شوند.

برای بسیاری در اروپا، موضوع خدمت اجباری، به‌ویژه برای زنان، به‌طور ناگهانی برجسته شده است.

با این حال لیلمائه می‌گوید روند تغییرات هنوز آن‌قدر سریع نیست: «دانمارک خیلی سریع تصمیم گرفت و سریع هم اجرا کرد. اما سایر کشورها بیشتر حرف می‌زنند تا عمل کنند.»

این گزارش بخشی از مجموعه «زنان جهان» در سرویس جهانی بی‌بی‌سی است که به گفت‌وگوها و داستان‌های الهام‌بخش زنان از سراسر جهان می‌پردازد.