آیا اروپا می‌تواند همچنان به حمایت دفاعی آمریکا متکی باشد؟

رهبران اروپایی از روابط آشکارا نزدیک دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده با ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه - و نشانه‌های نه چندان پنهان از این احتمال که ممکن است ایالات متحده تعهد دفاع از متحدان اروپایی خود را کنار بگذارد – متحیر شده‌اند.

پس از جنگ جهانی دوم، کشورهای اروپای غربی به ایالات متحده و کانادا پیوستند و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی – ناتو - را برای مقابله با تهدید اتحاد جماهیر شوروی تاسیس کردند.

در ماده پنجم این پیمان تصریح شده است که در صورت حمله خارجی به یکی از اعضای ناتو، سایرکشورهای عضو متعهد به دفاع از آن هستند.

ایالات متحده برای مدتی طولانی حامی اصلی این تعهد بوده است، اما اکنون آشکارا سوالاتی در مورد آینده ناتو پرسیده می‌شود – که آخرین مورد، سئوال فردریش مرتس است؛ مردی که قرار است صدراعظم آلمان شود.

او گفته است که هدف او این است که از نظر امنیتی، از آمریکا مستقل شود.

آرمیدا ون ریج، رئیس برنامه اروپا در اندیشکده چتم هاوس مستقر در بریتانیا گفته است: «رویدادهای هفته گذشته نشان داد که ترامپ ناتو را تضعیف کرده، دبیرکل آن را تضعیف کرده و ماده پنج دفاع جمعی را تضعیف کرده است.»

او افزوده است: «تفکر پشت ناتو این بود که یکی برای همه و همه برای یکی، اما این باور شکسته شده است.»

ماده پنج ناتو چیست و آیا بحث برانگیز است؟

دولت ترامپ می‌گوید از ناتو خارج نمی‌شود و به شراکت دفاعی با اروپا متعهد است، اما همزمان هشدار داده است که «دیگر روابط نامتعادلی که وابستگی را ترغیب می‌کند را تحمل نخواهد کرد.»

ترامپ به طور مداوم به متحدان اروپایی گفته است که باید تعهدات مالی خود را به میزان قابل توجهی افزایش دهند - سال گذشته در یک مرحله او آشکارا پوتین را ترغیب کرد تا به کسانی که در پرداخت صورتحساب خود قصور کرده‌اند حمله کند.

اما به گفته کارشناسان، چیزی که نگران کننده است، نحوه ارسال پیام در حالی است که جنگ در اوکراین - بزرگترین بحران امنیتی برای این قاره در دهه‌های اخیر – شدت می‌گیرد.

مینا آلندر، تحلیلگر دفاعی چتم هاوس، گفته است که «در دوران ترامپ، ایالات متحده حتی شروع به تبلیغ اهداف روسیه کرده است. حتی به نظر می‌رسد که ترامپ مستقیما طرف تیم روسیه را گرفته است.»

برخی از محورهای تغییر جهت ترامپ عبارتند از:

ترامپ گفته است که «این جنگ برای اروپا بسیار مهمتر از ماست - ما یک اقیانوس بزرگ و زیبا داریم که جداساز ماست.»

محتوای ماده پنج مدت‌هاست که به عنوان یک تعهد خودکار توسط کشورهای عضو - و مهمتر از همه، ارتش ایالات متحده - برای دفاع از سایر اعضا شناخته شده است.

اما این تعهد همیشه به معنای اعزام نیرو نیست.

ادوارد آرنولد، تحلیلگر موسسه نیروهای سلطنتی متحد، که یک اندیشکده دفاعی و امنیتی مستقر در لندن است، توضیح می‌دهد که برای مثال، اگر استونی هدف تهاجم روسیه قرار می‌گرفت، ایالات متحده می‌توانست یک هواپیمای تجسسی را برای پشتیبانی بفرستد و «این اقدام با متن ماده پنج انطباق داشت ولو اینکه با روح آن منطبق نباشد.»

او گفته است: «هیچ چیزی وجود ندارد که به این معنی باشد که ایالات متحده باید نیروهای کامل ارتش خود را وارد جنگ کند.»

اما در زمان روسای جمهور قبلی ایالات متحده این فرض وجود داشت که چنین خواهد شد و بنابراین اکنون به تدریج احساس نگرانی ایجاد می‌شود.

آقای آرنولد گفته است که ایالات متحده قدرت نظامی غالب در ناتو است - و تعهد آن کشور شامل حدود ۷۰ درصد از توانایی‌ها و فرماندهی این پیمان است.

در کنار تعداد زیاد نفرات - ایالات متحده بیش از ۱۰۰ هزار نظامی در اروپا مستقر کرده است - ناتو برای قابلیت‌های کلیدی مانند سوخت‌گیری هواپیماها در هوا، جابجایی نیروها و تدارکات از طریق هواپیما و تحرک نظامی به ایالات متحده متکی است.

ایالات متحده همچنین بخش عمده‌ای از سلاح‌های هسته‌ای و همچنین سطح قابل توجهی از تجهیزات اطلاعاتی، لجستیکی و شناسایی مورد نیاز پیمان را تامین می‌کند.

آمریکا همیشه به عنوان رهبر این پیمان تلقی شده است. فرماندهی عالی نیروهای متفقین در اروپا – یعنی رهبر نظامی ارشد در ناتو - همیشه آمریکایی بوده است و بیشترین سمت‌های بالا در ناتو در دست آمریکایی‌ها بوده است.

خانم ریج می گوید: «از آنجایی که ایالات متحده از نظر نظامی بسیار قدرتمند است، همیشه رهبری طبیعی برای ناتو بوده است.»

او می‌گوید: «هیچیک از متحدان اروپایی ناتو نمی‌تواند وارد این فضا شود، زیرا هیچکس توانایی یا شمار نیروی مشابه آمریکا را ندارد.»

اروپا حالا چه خواهد کرد؟

آمریکا یک دهه قبل از ورود ترامپ به کاخ سفید هشدار داده بود که اروپا باید توانایی دفاعی خود را افزایش دهد.

در دوران جو بایدن، آمریکا در بحبوحه رقابت با چین، و در نتیجه دور شدن از اروپا، اعلام کرد که اولویت اصلی امنیتی آن کشور حضور در صحنه اقیانوس هند و منطقه اقیانوسیه خواهد بود.

تهاجم روسیه به اوکراین، باعث بازگشت تمرکز آمریکا بر اروپا شد، اما جهت‌گیری ترامپ در دو هفته گذشته به منزله فشار شدید برای این بازنگری بوده است.

مرتس پس از پیروزی در انتخابات آلمان گفت که «اولویت مطلق ما تقویت هر چه سریعتر اروپا خواهد بود تا واقعا بتوانیم گام به گام به استقلال از ایالات متحده برسیم.»

او حتی گفت مطمئن نیست که در نشست رهبران ناتو در ماه ژوئن «هنوز بتوان درباره ناتو به شکل کنونی آن صحبت کرد یا اینکه لازم خواهد بود ما توان دفاعی مستقل اروپایی را خیلی سریع‌تر ایجاد کنیم.»

مرتس پس از روی کار آمدن، رهبر یکی از سه قدرت بزرگ اروپایی خواهد بود که علاوه بر آلمان شامل بریتانیا و فرانسه است.

نخست‌وزیر بریتانیا پس از سفر روز دوشنبه امانوئل ماکرون، رئیس‌جمهور فرانسه به واشنگتن، روز پنجشنبه ۲۷ فوریه (۹ اسفند) به واشنگتن رفت.

آقای آرنولد گفته است که «فکر نمی‌کنم در حال حاضر گزینه‌های خوبی برای اروپا وجود داشته باشد بلکه موضوع بیشتر به اجتناب از بدترین گزینه مربوط است.»

او افزوده است که «موضوع به کاهش ریسک مربوط می‌شود و حفظ ناتو در شکل و شمایل کنونی مطرح نیست.»

اروپایی‌ها به سرعت وارد عمل شده‌اند. یونان، نروژ و دیگران ابراز نگرانی کرده‌اند در حالیکه دانمارک هفته گذشته افزایشی عمده در هزینه‌های دفاعی خود را اعلام کرد.

بریتانیا نیز روز سه‌شنبه گفت که هزینه‌های دفاعی را افزایش می‌دهد و برای تأمین مالی سالانه ۱۳ میلیارد پوند برای این منظور، کمک‌های خارجی را کاهش خواهد داد. کی‌یر استارمر، نخست وزیر، تاکید کرد که این «یک انتخاب دردناک» بوده است، اما گفت که دفاع و امنیت کشور در اولویت قرار دارد.

آقای آرنولد می‌گوید این بهایی است که اروپایی‌ها باید بپردازند، به‌ویژه که «اکنون اقلام نظامی زیادی را به اوکراین فرستاده‌ایم، و ذخایر تسلیحات و مهمات خودمان را کاملا کاهش داده‌ایم.»

او معتقد است که اکنون شاهد «یک جابجایی طولانی مدت» در نظام امنیتی جهانی هستیم.

او گفته است: «ایالات متحده دیگر همان متحد سابق نیست و بسیار بسیار بعید است که بار دیگر به آن وضعیت بازگردد.»