بحران جهانی دندانپزشکی؛ راه‌حل‌ سازمان جهانی بهداشت چیست و چگونه می‌تواند به کشورهایی مانند ایران کمک ‌کند؟

درمان بیماری‌های دندان مشکلی فراگیر در جهان است. در سال‌های اخیر، سازمان جهانی بهداشت جنبشی علمی برای پیدا کردن راه حل مشکلات سلامت دهان و درمان بیماری‌های دندان رهبری کرده است. این سازمان در خرداد ماه امسال نتیجه این تلاش دسته‌جمعی را در گزارشی با نام «استراتژی جهانی و برنامه عملی برای سلامت دهان ۲۰۲۳-۲۰۳۰» منتشر کرد.

به نوشته این گزارش، بیماری‌های مرتبط با سلامت دندان، یکی از رایج‌ترین بیماری‌های غیرواگیر جهان محسوب می‌شوند و دستکم سه و نیم میلیارد نفر در جهان با این دسته بیماری‌ها دست و پنجه نرم می‌کنند.

در عین حال بر اساس یافته‌های این گزارش، کشورهای فقیر و همچنین فقرا در کشورهای ثروتمند، بسیار بیشتر از دیگران از این بیماری‌ها رنج می‌برند. یکی از اصلی‌ترین پیشنهادهای سازمان بهداشت جهانی برای بهبود وضعیت این است که کشورها، خدمات دندانپزشکی را نیز به مجموعه خدمات بیمه همگانی خود اضافه کنند.

اما استخدام دندانپزشکان که مهارت‌های پیچیده دارند برای نظام‌های درمانی مقرون به صرفه نیست. از این‌رو در این گزارش پیشنهاد شده که برای درمان بیماری‌های دهان مانند حرفه پزشکی، ایده «تقسیم وظایف» اجرا شود. یعنی به جای تمرکز فراوان بر تربیت دندانپزشک، بر آموزش و گسترش حرفه‌های دیگر مانند «بهداشت‌کاران دندان» و آموزش دیگر درمان‌گران مانند پرستاران سرمایه‌گذاری شود؛ ایده‌ای موثر که به رغم ظاهر ساده‌ در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران اجرا نمی‌شود.

نگاهی به ایرادهای جدی ساختار فعلی خدمات سلامت دندان در جهان نشان می‌دهد که ایران نیز کمابیش با این مشکلات دست و پنجه نرم می‌کند؛ مشکلاتی نظیر انحصاری بودن درمان بیماری‌های دهان برای حرفه دندانپزشکی، دسترسی نداشتن مردم مناطق محروم به درمان بیماری‌های دندان و محبوب‌شدن خدماتی که عموما با زیبایی در ارتباط هستند.

اما راه‌حل سازمان جهانی بهداشت یعنی ارائه خدمات درمانی توسط درمان‌گرانی که دوره‌های کوتاه‌تری از دندانپزشکی را سپری کرده‌اند، چگونه می‌تواند این شرایط را بهبود ببخشد؟

ایرادهای ساختاری

در بسیاری از کشورهای دنیا از جمله ایران حق درمان بیماری‌های دندان به صورت اختصاصی به دندانپزشکان واگذار شده است. اما آموزش دندانپزشکی، طولانی، پرهزینه و دشوار است. به همین دلیل بیشتر کشورهای دنیا، حتی ثروتمندترین آنها، همواره با کمبود دندانپزشک مواجهند. برای مثال کشور آمریکا علیرغم داشتن ده‌ها دانشکده دندانپزشکی با کمبود بیش از ده هزار دندانپزشک مواجه است.

این معضل در کشورهای محروم و کم‌درآمد به مراتب شدیدتر است. از سوی دیگر، گزارش سازمان جهانی بهداشت می‌گوید نزدیک به ۸۰ درصد دندانپزشکان جهان در کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا کار می‌کنند. در نتیجه، سرانه دندانپزشکان در کشورهای ثروتمند جهان چند برابر کشورهای کم‌درآمد است.

حتی در درون کشورها نیز بیشتر دندانپزشکان در مناطق ثروتمند شهری فعالیت می‌کنند. براساس آخرین گزارش ملی سلامت دهان در آمریکا، ۵۸ میلیون نفر از ساکنان مناطق غیرمرکزی این کشور با کمبود دندانپزشک مواجهند. در کشورهای کم‌درآمد نیز دندانپزشکان عموما ناچارند در شهرهای بزرگ و پرجمعیت فعالیت کرده یا نهایتا به کشورهای پردرآمد مهاجرت کنند.

کمبود دندانپزشک و بالا بودن هزینه استخدام دندانپزشکان سبب شده تا بخش دولتی نقش گسترده‌ای در درمان بیماری‌های دهان نداشته باشد. ناتوانی برخی شهروندان برای پرداخت هزینه‌ درمان بیماری‌های دندان از مهم‌ترین اثرات منفی تسلط کامل بخش خصوصی بر خدمات دندانپزشکی است. علاوه بر این‌ها، در سال‌های اخیر برخی درمان‌های غیرضروری به ویترین حرفه دندانپزشکی اضافه شده‌اند.

برای مثال، رواج درمان‌های زیبایی کامپوزیت و لمینیت سبب شده تا بخش قابل توجهی از نیروی درمانی دندانپزشکی، انجام این درمان‌ها را در اولویت خود قرار دهند. صدای اعتراض به ناکارآمدی وضع موجود یعنی تربیت دندانپزشک برای فعالیت در بخش خصوصی حالا از درون این حرفه نیز شنیده می‌شود.

در سال ۲۰۱۷، گروهی از دانشمندان سلامت دهان با صدور بیانیه‌ای معروف به «بیانیه کاسکادا» نسبت به بحران در حرفه دندانپزشکی و تغییر هویت آن از درمانگری به «آرایشگری» دندان هشدار دادند. آنها پرسیدند با تمرکز دندانپزشکان بر انجام درمان‌های غیرضروری یا پیچیده‌، چه کسی قرارست درمان‌های اولیه و ضروری دندان را انجام دهد؟

راه‌حل سازمان بهداشت جهانی: «تقسیم وظایف»

به طور کلی، شکل‌گیری و گسترش حرفه‌های پرستاری، مامایی، داروسازی و بهورزی در کنار حرفه پزشکی نمونه‌‌هایی از اجرای موفقیت‌آمیز ایده «تقسیم وظایف» برای کارهای درمانی است. تقسیم وظایف درمانی میان این حرفه‌ها سبب می‌شود تا علاوه بر کاهش هزینه‌های آموزش حرفه‌ای و همچنین هزینه‌های درمان، دسترسی به درمان‌های ضروری و اولیه آسان‌تر شود. همچنین پزشکان نیز این فرصت را پیدا می‌کنند تا زمان خود را صرف درمان‌های پیچیده‌تر کنند.

علیرغم موفقیت‌‌آمیز بودن ایده تقسیم وظایف در حرفه پزشکی، درمان دندان در بسیاری از کشورها به صورت اختصاصی در اختیار حرفه دندانپزشکی است. از این رو، سازمان جهانی بهداشت در سند اخیر، بر اجرای ایده «تقسیم وظایف» تاکید کرده و از حضور درمان‌گران جدید دندان برای درمان‌های اولیه و ضروری پشتیبانی می‌کند؛ ایده‌ای که در صورت اجرا می‌تواند در کشوری مانند ایران، به شکل معناداری دسترسی بسیاری از شهروندان را به خدمات اولیه دندانپزشکی در نظام دولتی درمان گسترش بدهد.

بسیاری از درمان‌های پیچیده‌ای که در دوره دندانپزشکی تدریس می‌شوند تناسبی با نیازهای همگانی ندارند. آموزش برخی درمان‌های مورد نیاز عموم مردم در دوره‌هایی کوتاه‌تر از دندانپزشکی، نه تنها هزینه کمتری دارد، بلکه موجب خواهد شد تا گروه بزرگتری از شهروندان به این درمان‌ها، دسترسی پیدا کنند.

استخدام درمان‌گرانی گرانقیمت مانند دندانپزشکان برای نظام‌های درمانی لزوما مقرون به صرفه نیست. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت به کشورها توصیه می‌کند درمان‌گرانی بومی با دوره‌های آموزشی کوتاه‌تر، برای درمان‌های ضروری تربیت شوند تا امکان استخدام آنها در نظام دولتی درمان وجود داشته باشد.

این درمان‌گران در برخی کشورهای دنیا با عنوان «بهداشت‌کار دهان» شناخته می‌شوند. وظایف درمانی این درمانگران می‌تواند بر اساس نیازها و امکانات کشورها تعریف شود.

گزارش اخیر سازمان جهانی بهداشت همچنین توصیه می‌کند درمان‌های آسان‌تر پیشگیرانه در حرفه دندانپزشکی به حرفه‌های دیگر مانند پرستاران، داروسازان و ماماها آموزش داده شود. برای مثال، در کشور اسکاتلند با ارائه دوره‌های آموزش کوتاه‌مدت توانستند از پرستاران برای انجام درمان‌های پیشگیری دندان کودکان استفاده کنند. چنین نوآوری‌هایی می‌تواند امکان دسترسی به درمان‌های مفید و موثر را در شبکه دولتی درمان فراهم آورد.

موانع پیش‌رو

تحول در نظام‌های آموزشی و درمانی در سطح ملی کار دشواری است. ده‌ها سال است که دندانپزشکان تنها درمان‌گران بیماری‌های دهان و دندان هستند. در این سال‌ها، سازو کارهای اداری و آموزشی با محوریت حق انحصاری درمان برای حرفه دندانپزشکی شکل گرفته است. درمان بیماری‌های دهان پیوندهای تنگاتنگی با تجارت نیز برقرار کرده است. بهره‌مندان این منافع اقتصادی تلاش می‌کنند تا وضع موجود حفظ شود.

برای مثال، انجمن دندانپزشکان آمریکا ده‌ها سال است که با فعالیت مستقل درمان‌گران جدید دهان، حتی در مناطقی که دندانپزشکان حضور ندارند، مخالفت می‌کند. مخالفت نهادهای مرتبط با حرفه دندانپزشکی با حضور درمانگران جدید دندان اما محدود به کشور آمریکا نیست و در کشورهای دیگر مانند ایران نیز مشاهده شده است.

با توجه به این پیچیدگی‌ها، اصلاح نظام سلامت و تربیت درمان‌گران جدید دندان برای پوشش همگانی درمان نیازمند انگیزه و اراده دولت‌هاست. دولت‌هایی که علاوه بر داشتن دانش و آگاهی، به کارآمدی نظام درمانی و حق دسترسی همگانی به درمان اهمیت دهند.

به طور خلاصه، گرچه تربیت درمان‌گران جدید دندان گامی بزرگ برای دستیابی به پوشش همگانی درمان است، اما برای رسیدن به این مقصد گام‌های دیگری نیز باید برداشت. پژوهش‌گران علوم سلامت معتقدند دورانی که دانشگاهیان و سیاستمداران به تنهایی و از پشت میزهای خود برای نظام درمان تصمیم بگیرند گذشته است و برنامه‌ریزی برای ادامه این راه باید با مشورت و مشارکت مردم یعنی بهره‎‌مندان اصلی نظام درمان انجام شود.