آلودگی هوا؛ چگونه قاتل خاموش سلامتی ما را تهدید می‌کند

قاتل خاموش در همه خیابان‌ها و شهر‌هاست. نمی‌توان آن را دستگیر کرد و هیچ جا از گزند آن در امان نخواهیم بود.

آلودگی هوا با چهار میلیون قربانی سالانه و اثرات منفی بر ۹۹٪ از جمعیت جهان اکنون عامل بحران سلامتی مهمی در جهان است.

آلاینده‌ها می‌توانند تا مسافت‌های طولانی جا‌به‌جا شوند و مناطقی را بسیار دورتر از محل اصلی آلوده کنند. تعدیل و کاهش مصرف فردی اثر محدودی دارد و مقابله با این معضل نیاز به اقدامات دولت‌ها و کسب‌و‌کار‌های بزرگ است.

در سال۲۰۲۰ مجمع عمومی سازمان ملل متحد ۷ سپتامبر را روز جهانی هوای پاک برای آسمان آبی اعلام کرد تا پیشرو تلاش‌های گسترده‌تر برای مقابله با این چالش بزرگ جهانی باشد.

با هم نگاهی به چگونگی و گستردگی این معضل می‌اندازیم و از توصیه‌های کارشناسان برای مقابله با آن بهره‌مند می‌شویم.

مشکل تا چه حد جدی است؟

برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد (یونپ) آلودگی هوا را بزرگ‌ترین تهدید زیست‌محیطی برای سلامت مردم جهان می‌داند که طبق برآورد‌ها باعث می‌شود سالانه هفت میلیون نفر در سراسر جهان دچار مرگ زود‌هنگام شوند.

و فقط انسان نیست که آسیب می‌بیند.

بانک جهانی محاسبه کرده است که در سال ۲۰۱۹ هزینه جهانی آسیب‌های مربوط به قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا به ۸.۱ تریلیون دلار رسیده است که برابر با ۶.۱٪ تولید ناخالص جهانی است.

بنا بر برآورد برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد «با اینکه آلودگی هوا معضلی جهانی است به طور نابرابر بر زندگی مردم در کشور‌های در حال توسعه و به‌ویژه بر اقشار آسیب‌پذیر مانند زنان و کودکان و سالمندان فشار وارد می‌کند».

دولت‌ها با چه چالش‌‌هایی در این زمینه رو‌به‌رو هستند؟

مارتینا اوتو، رئیس دبیرخانه اقلیم و هوای پاک برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد می‌گوید: «آلودگی هوا بر اثر منابع متعدد و گوناگونی ایجاد می‌شود که هم منشاء طبیعی و هم انسانی دارد و به همین دلیل مهار آن پیچیده و دشوار است».

«بسیاری از کشور‌های جهان توانایی تأمین زیر‌ساخت‌های ضروری برای کنترل آلودگی هوا را به دلیل گرانی و هزینه بالای نگهداری ندارند».

او باور دارد که برای رسیدن به نقطه‌ای که تلاش برای ایجاد هوای پاک تبدیل به موضوعی شود که ارزش سرمایه‌گذاری داشته باشد نیاز به تغییر نگرش بنیادین داریم.

«به‌علاوه اثر‌گذاری قوانین در کشور‌های مختلف یکسان نیست و در برخی مناطق جهان هیچ قوانین و مکانیسم‌های بازدارنده‌ای در برابر آلودگی هوا وجود ندارد».

«خواست و اراده سیاسی و بودجه مورد نیاز هم از موانع مهم هستند».

عامل آلودگی هوا چیست؟

سازمان بهداشت جهانی می‌گوید آلودگی هوا ترکیبی از ذرات معلق در هوا، ذرات مایع و همچنین گازهاست.

ذرات معلق در هوا که قطر آنها کمتر از ۲.۵ میکرو‌متر باشد بزرگ‌ترین تهدید برای سلامت انسان محسوب می‌شوند چون هرچه این ذرات کوچک‌تر باشند آسان‌تر می‌توانند وارد جریان خون انسان شوند و به قلب و مغز و اعضای دیگر بدن آسیب برسانند.

اندازه متوسط قطر موی انسان حدود ۷۰ میکرو‌متر است. ذرات معلق در هوا یک سی‌ام اندازه قطر موی انسان هستند که می‌توانند شامل دوده و گرد‌و‌خاک تا سولفات‌ها شوند.

عوارض گرمایش و رانندگی

تولید برق از سوخت‌های فسیلی، حمل‌و‌نقل (لاستیک و ترمز خودرو‌ها) و آلودگی‌های خانگی (گرمایش و آشپزی) از عوامل اصلی تولید ذرات معلق در هوا هستند.

در مکان‌های نزدیک به صحرا‌ها شن‌هایی که باد می‌آورد هم از عوامل اصلی آلودگی هوا محسوب می‌شود.

در آفریقا، غرب آسیا و اروپا شن‌هایی که باد می‌آورد یکی از منابع اصلی ذرات معلق در هواست. در آمریکای شمالی حمل‌و‌نقل عامل اصلی ذرات معلق است و در منطقه کارائیب و آمریکای جنوبی صنعت عامل اصلی ذرات معلق به حساب می‌آید و آلودگی‌های خانگی عامل اصلی ذرات معلق در آسیا و اقیانوسیه است.

چگونه ذرات معلق در هوا بر سلامتی ما اثر می‌گذارند؟

ورود ذرات ریز معلق در هوا به بدن ما اثر زیان‌بخشی بر کارکرد اعضای بدن ما دارد.

بنا بر آمار و برآورد سال ۲۰۱۹ سازمان ملل آلودگی هوا عامل بروز حدود شش بیماری مهم مرگ‌آفرین بوده است. برای مثال ۱۷٪ از مرگ‌و‌میر بر اثر سکته به دلیل ذرات ریز معلق در آلودگی هوای بیرون از خانه بوده است.

قرار گرفتن کوتاه‌مدت و طولانی‌مدت در معرض ذرات معلق با قطر کوچک‌تر از ۲.۵ میکرو‌متر نقش مهم و چند‌جانبه‌ای در به وجود آمدن بیماری‌های مختلف دارد.

قرار گرفتن کوتاه‌مدت در برابر ذرات معلق در هوا باعث تشدید و وخیم‌ شدن بیماری‌‌ها و عوارض موجود در بدن می‌شود و قرارگیری طولانی‌مدت به طور معمول باعث بروز بیماری یا افزایش توالی و پیشرفت بیماری‌ها می‌شود.

چگونه می‌توانیم در مسیر مقابله با آلودگی هوا پیش برویم؟

به گفته مارتینا اوتو اروپا، آمریکا، کانادا و ژاپن برای مهار ذرات معلق آلاینده اقدامات مؤثری انجام داده‌اند.

او محدوده ترافیکی وضع شده برای مقابله با آلاینده‌ها را در لندن مثال می‌زند که باعث شده است میزان ترافیک خودرو‌ها در مرکز لندن کاهش پیدا کند و در نتیجه تا حدود ۵۰٪ از آلاینده‌های خطرناک موجود در پایتخت بریتانیا کاسته شود.

در بازه زمانی طولانی‌تر میزان آلودگی هوای لندن از سال ۱۹۰۰ تاکنون حدود ۹۷٪ کاهش پیدا کرده است.

مکزیکو‌سیتی و پکن هم دو نمونه دیگر هستند که در شهر‌هایی با آلودگی هوای شدید اقدامات دولت باعث شده آلودگی به طور چشمگیری کاهش پیدا کند.

مارتینا اوتو می‌گوید:« پیشرفت‌های منطقه‌ای اغلب با پیشرفت‌های سیاسی ــــ‌ اقتصادی و سیاست‌های پیشگیرانه سراسری همراه است».

«به‌طور شاخص مناطقی مانند جنوب آسیا، آسیای‌جنوب‌شرقی و شرق آسیا (شامل چین)، اقیانوسیه، اروپای مرکزی و غربی و آسیای مرکزی همه در دو دهه اخیر کاهش میزان ذرات معلق آلاینده در هوا داشته‌اند».

در سال ۲۰۲۰ فنلاند تنها کشوری بود که توانست به میانگین وزنی سالانه ذرات معلق آلاینده کمتر از ۵ میکرو‌گرم در متر‌مکعب برسد.

او تصریح می‌کند:«این نشان می‌دهد که هرچند راه درازی تا حل این مسئله در پیش داریم تلاش‌های هدفمند به پیشرفت‌های چشمگیری نائل آمده است».

از سوی دیگر در کشور‌های کم‌در‌آمدتر میزان ذرات معلق آلاینده به طور مداوم در مقایسه با کشور‌های پر‌در‌آمد جهان رو به افزایش بوده است. این تفاوت و نابرابری در دهه گذشته کمابیش ثابت باقی مانده است.

مارتینا اوتو می‌گوید:«هشت کشور از ده کشور جهان که بالاترین میزان ذرات معلق آلاینده را دارند در آفریقا هستند و دو کشور دیگر در خاور‌میانه قرار دارند».

«این مناطق به طور عمده به دلیل فقدان امکانات کافی برای کنترل آلاینده‌های هوا، سامانه‌های نظارتی ناکارآمد و نبود بودجه کافی همچنان برای بهبود وضعیت هوا مبارزه می‌کنند».

مارتینا اوتو در ادامه می‌گوید: «آلودگی فزاینده هوا در این کشور‌ها با اتکای فراوان به سوخت‌های فسیلی و استفاده از سوخت‌های زیستی در خانه‌ها و بهره‌برداری از خودرو‌های قدیمی و فرسوده و عدم وجود وسایل نقلیه عمومی مناسب و سوزاندن باز زباله‌ها به دلیل فقدان مدیریت صحیح دفع زباله همراه شده است».