دانشمندان می‌گویند حملات هوایی باعث بارش باران سیاه و آلودگی «بی‌سابقه» در تهران شده است

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد روز دوشنبه ستون‌های دود ناشی از حمله به مخازن نفت و پالایشگاه‌ها بر فراز تهران گسترده شده است. هم‌زمان سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که حمله به تاسیسات نفتی می‌تواند خطرات جدی برای سلامت ساکنان ایجاد کند.

از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در روز ۲۸ فوریه، دست‌کم چهار حمله به تاسیسات نفتی در اطراف تهران تایید شده است.

ساکنان پایتخت می‌گویند مه‌دود و آلودگی هوا در بخش‌هایی از شهر خورشید را پنهان کرده و بوی شدید سوختگی در هوا پیچیده است. هم‌زمان کارشناسان هشدار می‌دهند میزان برخی از آلاینده‌های آزادشده احتمالا «بی‌سابقه» بوده است.

به نظر می‌رسد کانون این جهش ناگهانی آلودگی، حوالی تاسیسات نفتی آسیب‌دیده در اطراف پایتخت باشد؛ کلان‌شهری با نزدیک به ۱۰ میلیون نفر جمعیت که میلیون‌ها نفر نیز در حومه آن ساکن هستند.

تصاویر ماهواره‌ای ثبت‌شده در روز ۹ مارس (۱۸ اسفند) که بی‌بی‌سی وریفای آن‌ها را بررسی کرده، نشان می‌دهد دو تاسیسات بزرگ نفتی تهران همچنان در آتش می‌سوزند. این تصاویر پس از حملات هوایی گزارش‌شده در شنبه شب گرفته شده‌اند.

در این تصاویر همچنین دود برخاسته از انبار نفت شهران در شمال غرب تهران و پالایشگاه تهران در جنوب شرق پایتخت دیده می‌شود. ویدیوی تاییدشده‌ای از لحظات پس از حمله شنبه نیز گوی‌های آتشین عظیمی را نشان می‌دهد که آسمان شب را بر فراز پالایشگاه روشن کرده است.

ترکیب توده‌های ابر و دود ناشی از آتش‌سوزی‌های پیاپی باعث شده است که فعلا امکان ارزیابی دقیق میزان خسارت واردشده به دو تاسیسات نفتی هدف قرارگرفته وجود نداشته باشد.

با این حال تصاویر ثبت‌شده از منطقه شهران در صبح یکشنبه نشان می‌دهد نیروهای امدادی در حال بررسی خودروهای نفتکش سوخته، ساختمان‌های سیاه‌شده و آتش‌هایی هستند که هنوز شعله‌ورند.

ارتش اسرائیل روز ۷ مارس (۱۶ اسفند) در پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که انبار‌های سوخت در نزدیکی تهران را هدف قرار داده است. این پست شامل تصویری بود که آسیب به پالایشگاه نفت تهران را نشان می‌داد.

بی‌بی‌سی وریفای مختصات این مرکز و سه مکان شناسایی‌شده دیگر را برای دریافت نظر در اختیار ارتش اسرائیل و پنتاگون قرار داد. پنتاگون پاسخی نداد، در حالی که ارتش اسرائیل اعلام کرد هیچ حمله‌ای از سوی آن‌ها به این مکان‌ها صورت نگرفته است. ما درخواست توضیح تکمیلی کرده‌ایم.

حمله به پالایشگاه‌های نفت می‌تواند باعث آلودگی شدید هوا شود، زیرا این تاسیسات حاوی طیف گسترده‌ای از مواد شیمیایی هستند.

وقتی نفت به طور ناقص، یعنی بدون اکسیژن کافی می‌سوزد، به جای دی‌اکسید کربن و آب، گاز مونوکسید کربن و ذرات دوده آزاد می‌کند.

آتش‌سوزی نفت همچنین می‌تواند اکسیدهای گوگرد و نیتروژن آزاد کند که در صورت حل شدن در آب باران، تشکیل اسید می‌دهند. علاوه بر این، هیدروکربن‌های زیان‌آور، ترکیبات فلزی و قطرات نفت نیز ممکن است در هوا پراکنده شوند.

آلودگی هوا تا چه اندازه شدید است؟

زنی بیست و چندساله ساکن تهران می‌گوید «بوی سوختگی» ناشی از حمله به تاسیسات نفتی را احساس می‌کند.

او روز شنبه به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «نمی‌توانم خورشید را ببینم. دود وحشتناکی است. هنوز هم ادامه دارد. خیلی خسته‌ام.»

ارزیابی دقیق میزان آلودگی هوا دشوار است، زیرا ابزار سنجش زمینی در دسترس نیست و داده‌های ماهواره‌ای نیز به دلیل باد، ابرها و عوامل دیگر به آسانی قابل تفسیر نیست.

با این حال با توجه به ترکیب مواد شیمیایی که احتمالا از مراکز نفتی آسیب‌دیده آزاد شده‌اند، دانشمندان تردید چندانی ندارند که این آلودگی هم خطرناک است و هم بسیار شدید، و با مه‌دود معمول در شهرهایی مانند پکن یا دهلی تفاوت دارد.

آکشای دئوراس، پژوهشگر دانشگاه ردینگ در بریتانیا، می‌گوید: «آنچه [در ایران] رخ داده قطعا بی‌سابقه است، زیرا این آلودگی‌ها ناشی از اصابت موشک‌ها و حملات هوایی به پالایشگاه‌های نفت است.»

او می‌افزاید بسیاری از درگیری‌های نظامی باعث افزایش گردوغبار و ذرات معلق می‌شوند، اما «ترکیب» مواد شیمیایی در این مورد «قطعا غیر معمول» است.

الوییز ماره، استاد شیمی جو و کیفیت هوا در کالج دانشگاهی لندن، نیز با این ارزیابی موافق است.

او می‌گوید در شرایط عادی چنین سطحی از آلودگی تنها در اثر «یک حادثه صنعتی بسیار بسیار شدید، مانند انفجار کامل یک پالایشگاه» مشاهده می‌شود.

«باران سیاه» چیست و چرا رخ می‌دهد؟

روز یکشنبه ساکنان تهران از بارش «باران سیاه» خبر دادند.

باران سیاه اصطلاحی غیر رسمی برای بارشی است که با آلاینده‌ها آلوده شده و در نتیجه رنگ آن تیره می‌شود.

به گفته دانشمندان، در حالت عادی بارش باران می‌تواند آلاینده‌ها را از هوا «بشوید» و به سطح زمین بیاورد، اما باران سیاه پدیده‌ای نادر است و معمولا زمانی رخ می‌دهد که مقدار زیادی دوده و دیگر آلاینده‌های هوا در جو وجود داشته باشد.

آکشای دئوراس توضیح می‌دهد: «قطره‌های باران مانند اسفنج یا آهنرباهای کوچک عمل می‌کنند و هنگام سقوط هرچه را در هوا باشد جذب می‌کنند. به همین دلیل ساکنان شاهد چیزی بودند که از آن به عنوان باران سیاه یاد می‌کنند.»

همچنین ممکن است برخی ذرات بزرگ‌تر حتی بدون بارش باران نیز از هوا سقوط کرده باشند.

پیامدهای احتمالی چیست؟

مدیرکل سازمان بهداشت جهانی پیش‌تر «نگرانی عمیق» خود را درباره پیامدهای این درگیری برای سلامت مردم ابراز کرده است.

تدروس آدهانوم گبریسوس می‌گوید آسیب به تاسیسات نفتی «خطر آلودگی غذا، آب و هوا را در پی دارد؛ خطراتی که می‌تواند پیامدهای بهداشتی شدیدی به ویژه برای کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای داشته باشد».

آنا هانسل، استاد اپیدمیولوژی محیطی در دانشگاه لستر، می‌گوید: «قرار گرفتن در معرض چنین سطوح شدیدی از ذرات معلق، تاثیرات آنی و مستقیمی بر ریه‌ها دارد.»

او می‌افزاید: «این ذرات همچنین می‌توانند تا سال‌ها بعد، هم بر سیستم تنفسی و هم بر افزایش خطر ابتلا به سرطان، آثار بسیار ماندگاری داشته باشند.»

داگ ویر، مدیر «رصدخانه درگیری و محیط زیست»، می‌گوید «مسئله غیر معمول در مورد تهران، این است که چنین حملاتی پیش از این در منطقه‌ای با این میزان تراکم جمعیت مشاهده نشده بود».

او گفت: «اغلب، این میادین نفتی در مناطق دورافتاده و خارج از شهر قرار دارند. اما در جریان بارش این باران سیاه، مردم تهران در معرض طیف گسترده‌ای از مواد قرار گرفته‌اند که فقط محدود به ترکیبات نفتی نیست.»

پیش‌بینی‌های بخش هواشناسی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد روز سه‌شنبه و سپس از روز پنجشنبه به بعد دوره‌هایی از بارش باران همراه با وزش باد شدیدتر رخ می‌دهد که می‌تواند به پراکندگی و شسته شدن بخشی از آلاینده‌ها کمک کند.

اما این به معنای از بین رفتن خطر این مواد نیست. آلاینده‌ها می‌توانند وارد رودخانه‌ها و دیگر آبراه‌ها شوند، یا اگر بر زمین بنشینند و خاک خشک شود، دوباره با وزش باد به هوا بازگردند.