اقتصاد ایران در سایه جنگ؛ اینترنت خاموش و بازارهای نیمه‌تعطیل

حمله نظامی آمریکا و اسرائیل که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حملات هوایی به شهرهای مختلف ایران و علیه اهداف سیاسی، نظامی و هسته‌ای آغاز شد، اقتصاد ایران را در بخش‌های مختلف به میزان متفاوتی تحت تاثیر قرار داده است.

اقتصادی که پیش از آن نیز با رکود تورمی مزمن روبه‌رو بود و بشدت تحت تاثیر قطع کامل اینترنت در پی اعتراضات دی‌ماه قرار داشت، این روزها با فشارهای تازه‌ای روبرو شده است.

هرچند در ظاهر فضای عمومی اقتصاد آرام به نظر می‌رسد اما نشانه‌های تاثیر این جنگ به‌تدریج در بخش‌های مختلف اقتصاد دیده می‌شود. تورم کالاهای مصرفی و مواد غذایی که در دی‌ ۱۴۰۴ به بیش از ۹۰ درصد رسیده بود، با تشدید درگیری‌ها روندی افزایشی پیدا کرده‌است.

در همین حال در آستانه نوروز، زمانی که معمولا بازارها با رونق بیشتری همراه هستند، فضای اقتصادی کشور بسیار متفاوت از سال‌های گذشته توصیف می‌شود.

تاثیر متفاوت وضعیت جنگی بر کسب‌وکارها

وضعیت جنگی بر همه بخش‌های اقتصادی ایران تاثیر یکسانی نداشته است. برخی حوزه‌ها، مانند فروش اینترنتی، تقریبا به‌طور کامل متوقف شده‌اند و به طور قابل توجهی زیان کرده‌اند. در مقابل، بخش‌هایی مانند زنجیره تامین مواد غذایی با وجود تنش‌های روزهای نخست، وضعیتی نسبتا عادی دارند.

البته قیمت برخی کالاها و مواد غذایی بالا رفته است. برای مثال، قیمت هر شانه تخم‌مرغ از حدود ۲۸۰ هزار تومان به ۳۴۰ هزار تومان و ران مرغ از کیلویی ۱۹۵ هزار تومان به حدود ۲۳۰ هزار تومان رسیده است و قیمت گوجه‌فرنگی و خیار نیز حدود ۱۵ هزار تومان نسبت به پیش از آغاز جنگ گران‌تر شده است.

بازار بزرگ تهران، به‌عنوان قلب تجاری پایتخت، در روزهای اخیر نیمه‌تعطیل بوده و بخش‌هایی از آن کاملا بسته شده است. گزارش‌های میدانی رسانه‌ها نشان می‌دهند که برخی مغازه‌داران به دلیل نگرانی از حملات، مشکلات انرژی و کاهش تقاضا فعالیت خود را متوقف کرده‌اند. اقدامی که منجر به کاهش حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد فروش روزانه بازار شده است.

به نظر می‌آید هنوز کمبود مواد پروتئینی مانند گوشت، مرغ و لبنیات احساس نمی‌شود و این اقلام همچنان در دسترس شهروندان قرار دارند. با این حال، بخش تولید دام و طیور با مشکلاتی روبه‌رو شده است. یکی از تولیدکنندگان در استان گیلان که به دلیل نگرانی امنیتی نخواست نامش ذکر شود، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «کمبود خوراک دام و طیور و کاهش تقاضا از جمله عواملی هستند که تولیدکنندگان این بخش را تحت فشار قرار داده‌اند و اگر جنگ طولانی شود، تولید گوشت و مرغ ممکن است با مشکلات بیشتری روبه‌رو شود.»

در بخش بانکی نیز مشکلاتی گزارش شده است. رسانه‌های ایران خبر داده‌اند که تعدادی از بانک‌ها محدودیت نقدینگی دارند، هرچند بانک مرکزی اعلام کرده است که شبکه بانکی همچنان به فعالیت عادی‌اش ادامه می‌دهد.

بازار موبایل ایران، که در دی‌ ۱۴۰۴ نخستین صنفی بود که به وضعیت اقتصادی اعتراض کرد، الان نیمه‌تعطیل است. این بازار پیش از آغاز جنگ نیز با رکود ناشی از افزایش نرخ ارز روبه‌رو بود ولی با اختلال در واردات، فروش گوشی‌های جدید تقریبا متوقف شده و قیمت‌ها بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یافته است.

طبق گزارش‌ها الان وضعیت تامین کالاهای اساسی در تهران و بسیاری از شهرهای بزرگ همچنان نسبتا عادی است، با این حال، در برخی شهرهای کوچک‌تر شرایط متفاوت گزارش می‌شود.

شماری از ساکنان استان‌های بوشهر و هرمزگان می‌گویند که دسترسی به برخی کالاها دشوارتر شده، صف نانوایی‌ها طولانی‌تر است و تهیه برخی اقلام اساسی با مشکل بیشتری همراه شده است.

در برخی فروشگاه‌ها و سوپرمارکت‌های بزرگ نیز به دستور دولت، فروش بعضی کالاها سهمیه‌بندی شده است؛ اقلامی مانند آب معدنی، انواع کنسرو، روغن و برخی مواد غذایی ضروری با محدودیت در تعداد خرید عرضه می‌شوند.

قیمت داروها نیز در روزهای پس از آغاز جنگ افزایش قابل توجهی داشته است. به گفته یکی از ساکنان تهران، داروهای مکمل، آرام‌بخش و برخی داروهای اعصاب و روان به دلیل افزایش تقاضا بیش از ۳۰ درصد افزایش قیمت داشته‌اند.

هم‌زمان دولت برای کنترل بازار داخلی و جلوگیری از کمبود احتمالی، صادرات برخی کالاها را متوقف کرده است. کنفدراسیون صادرات ایران در دوازدهم اسفند ۱۴۰۴ اعلام کرد که با تصمیم دولت و با هدف اولویت دادن به تامین نیازهای داخلی در شرایط فعلی، صادرات تمامی محصولات غذایی و کشاورزی تا اطلاع ثانوی ممنوع شده است.

در همین حال، سخنگوی وزارت جهاد کشاورزی با هشدار به محتکران محصولات کشاورزی گفته که کالاهای اساسی در بازار به اندازه کافی موجود است.

وضعیت بنزین در تهران و شهرهای بزرگ

۱۶ اسفند ۱۴۰۴، به چندین انبار و مخزن نفتی در اطراف تهران حمله شد. بر اساس گزارش‌ رسانه‌های داخل ایران، سه انبار نفت در مناطق کوهک و شهران تهران و همچنین یک انبار در کرج آسیب دیدند. هم‌زمان خبرهایی نیز از وقوع انفجار در پالایشگاه و انبار نفت شهرری منتشر شد.

این حملات نگرانی‌ها درباره کمبود سوخت در استان تهران را افزایش داد و در ساعات پس از آن صف‌های طولانی در بسیاری از جایگاه‌های سوخت شکل گرفت.

برخی شهروندان می‌گویند که تنها چند ساعت پس از انتشار خبر این حملات، بازار سیاه بنزین در بعضی نقاط تهران شکل گرفت. به گفته یکی از شهروندان تهران، بنزین در بازار غیررسمی به‌صورت گالنی و گاه تا حدود سه برابر قیمت رسمی معامله می‌شد. هرچند در ساعات بعد وضعیت نسبتا آرام گزارش شد و نگرانی‌ها کاهش یافت.

با این حال، مسئله اصلی در تهران و کرج کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی و توزیع منطقه‌ای است. آسیب دیدن چند انبار مهم باعث شده است که انتقال بنزین و گازوئیل به جایگاه‌ها با دشواری بیشتری انجام شود.

در استان‌های تهران و البرز مصرف روزانه بنزین حدود ۲۲ میلیون لیتر برآورد می‌شود و مصرف گازوئیل نیز بین ۱۲ تا ۱۸ میلیون لیتر در روز است. به این ترتیب شبکه توزیع باید روزانه حدود ۳۴ تا ۴۰ میلیون لیتر انواع فرآورده‌های نفتی را در این منطقه جابه‌جا کرده و به جایگاه‌ها برساند؛ ظرفیتی که با آسیب دیدن برخی مراکز ذخیره و توزیع اکنون تحت فشار قرار گرفته است.

طبق گزارش‌ها، دولت پس از این حملات، سهمیه‌های بنزین را که پیش‌تر مورد بازنگری قرار گرفته بود، بار دیگر کاهش داده است. سخنگوی صنف جایگاه‌داران سوخت اعلام کرده که توزیع سوخت در استان‌های تهران و البرز و سایر استان‌ها ادامه خواهد داشت و مردم نباید نگران قطع کامل سوخت باشند.

او گفته است که حدود ۳۰ درصد مراجعه‌کنندگان به جایگاه‌ها، خودروهایی هستند که با باک تقریبا پر برای سوخت‌گیری مراجعه می‌کنند؛ موضوعی که به گفته او باعث طولانی‌تر شدن صف‌ها و افزایش فشار بر شبکه توزیع شده است.

از سوی دیگر، در ایران بخش بزرگی از حمل‌ونقل شهری به سرویس‌های اینترنتی وابسته است. به گزارش روزنامه دنیای اقتصاد، بیش از سه میلیون و ۴۰۰ هزار نفر به‌عنوان راننده در اسنپ فعالیت می‌کنند و حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار راننده نیز در تپسی فعال هستند.

تامین سوخت برای این تعداد از رانندگان با مشکلاتی همراه شده و بر اساس برخی گزارش‌ها در تهران و کرج، برخی جایگاه‌های سوخت به خودروها اجازه خرید بیش از ۲۰ لیتر بنزین را نمی‌دهند.

قطعی اینترنت و تعطیلی کسب‌وکارهای آنلاین

در ایران، اینترنت اغلب در زمان بحران‌های سیاسی و امنیتی نخستین بخشی است که با محدودیت یا قطع گسترده روبه‌رو می‌شود. در سال‌های اخیر نیز در بسیاری از بحران‌ها، دسترسی به اینترنت به سرعت محدود شده است.

سال ۱۴۰۴ نیز در سه مقطع زمانی، از جمله در جریان جنگ ۱۲ روزه، اعتراض‌های دی‌ماه و همچنین هم‌زمان با حملات نظامی آمریکا و اسرائیل در اسفند، دسترسی به اینترنت با اختلال و قطعی گسترده روبرو شد.

در روزهای اخیر، سازمان پایش اینترنت نت‌بلاکس اعلام کرده که قطعی گسترده اینترنت در ایران وارد هشتمین روز خود شده و دسترسی کاربران به اینترنت آزاد همچنان محدود است. در حال حاضر ایران یکی از طولانی‌ترین قطعی‌های اینترنت را تجربه می‌کند.

این محدودیت‌ها تاثیر قابل توجهی بر اقتصاد دیجیتال کشور دارد؛ قطعی و اختلال گسترده اینترنت در اوایل سال ۱۴۰۴ نیز خسارت‌های سنگینی به کسب‌وکارهای آنلاین وارد کرد. محدودیت‌ها که شامل از دسترس خارج شدن بسیاری از سایت‌ها و خدمات داخلی و بین‌المللی بود، به تعطیلی تدریجی یا تضعیف بسیاری از استارت‌آپ‌های کوچک و متوسط انجامید.

روزنامه شرق در دهم اسفند ۱۴۰۴ نوشت: «خاموشی اینترنت زنجیره‌ای از فروپاشی اقتصادی ایجاد می‌کند.» به نوشته این روزنامه، در نزدیک به ۲۰ روز قطعی اینترنت در دی امسال، حدود ۸۰ درصد دستگاه‌های خودپرداز از کار افتاده‌اند و هزاران شغل اینترنتی عملا متوقف شده‌اند. این وضعیت در آستانه شب عید نیز ادامه دارد؛ زمانی که بسیاری از کسب‌وکارها برای فروش پایان سال برنامه‌ریزی کرده بودند اما با قطع اینترنت عملا از فعالیت بازمانده‌اند.

این روزنامه همچنین از افزایش بیکاری در میان فعالان اقتصاد دیجیتال خبر داده است. در همین حال، وب‌سایت اقتصادی تجارت‌نیوز گزارش داده که در هفته‌های اخیر تقاضای نیروی کار در شرکت‌های کوچک تا ۷۴ درصد کاهش یافته است.

اختلال در اینترنت بر بخش حمل‌ونقل اینترنتی نیز تاثیر گذاشته است. فعالیت تاکسی‌های آنلاین به دلیل اختلال در جی‌پی‌اس و نقشه‌های آنلاین با مشکل روبه‌رو شده و با وجود فعال بودن این سرویس‌ها، بسیاری از رانندگان و کاربران می‌گویند این خدمات عملا کارایی گذشته را ندارند.

کاهش تقاضا و ثبات در بازارها

یکی از دلایل ثبات نسبی قیمت‌ها و آرام بودن نسبی بازارها، کاهش چشمگیر تقاضا در شهرهاست. به گفته یکی از مغازه‌داران، میزان خرید مردم به‌طور قابل توجهی کاهش یافته و بسیاری از شهروندان به دلیل شرایط دشوار اقتصادی، کاهش درآمدها و نامشخص بودن آینده، تنها به خرید اقلام کاملا ضروری بسنده می‌کنند.

در چنین شرایطی، دولت نیز تلاش کرده با اجرای طرح‌هایی مانند توزیع کالا از طریق کالابرگ، فشار بر معیشت خانوارها را تا حدی کاهش دهد. این طرح شامل ۱۱ قلم کالای اساسی از جمله برنج، روغن، ماکارونی، قند و شکر، حبوبات، شیر، ماست، پنیر و گوشت است که مجموع ارزش آن حدود یک میلیون تومان برآورد می‌شود.

بر این اساس، در حال حاضر وضعیت بازار کالاهای مصرفی نسبتا آرام گزارش می‌شود و نشانه‌ای از کمبود گسترده یا جهش شدید قیمت‌ها در بسیاری از اقلام مشاهده نمی‌شود، هرچند کاهش قدرت خرید و افت تقاضا همچنان یکی از ویژگی‌های اصلی بازار در این دوره است.

در واقع نگرانی عمده کارشناسان اقتصادی مربوط به دوران بعد از جنگ است که احتمالا با افزایش تقاضای شهروندان، مشکلات سرباز می کنند.