نمایشگاه بینالمللی کتاب دمشق: عناوین جنجالی و آثار تازه پس از دههها ممنوعیت
- نویسنده, هیبار عثمان
- شغل, بیبیسی عربی
- در, دمشق
- زمان مطالعه: ۶ دقیقه
«تاریخی که مینویسیم ... تاریخی که میخوانیم»؛ این شعار نخستین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب دمشق، پس از سقوط حکومت بشار اسد، است.
وزارت فرهنگ دولت انتقالی سوریه که برگزارکننده این رویداد است، این نمایشگاه را نشانه بازگشت حیات فکری و فرهنگی به کشور پس از دههها سیاستهای محدودکننده و نظارت امنیتی بر محتوای کتابها و گامی در جهت تقویت گفتوگوی فرهنگی و گشودگی به جهان توصیف کرده است.
در این دوره، غرفههای نمایشگاه میزبان عناوین تازه تاریخی، سیاسی و دینی و آثاری مرتبط با انقلاب سوریه هستند. همچنین بسیاری از رمانهای ترجمهشده، که انتشارشان در نظام سابق ممنوع بود، برای اولین بار عرضه شدهاند.
کتاب «چهارده چهره اندوهگین» منتشر شد
در راهروهای مملو از بازدیدکننده، برائه طرن، نویسنده و وکیل سوری، از احساس توصیفناپذیر خود پس از عرضه نخستین کتابش با عنوان «چهارده چهره اندوهگین» گفت.
انتشار این کتاب در سال ۲۰۲۲، در دوران حکومت بشار اسد، به دلیل پرداختن به جنبههای منفی وضعیت امنیتی، ممنوع شد؛ موضوعی که نویسنده بعدها بر اساس گزارشی از آن مطلع شد.
این اثر بارها به بازداشتهای خودسرانه و رخدادهای مرتبط با انقلاب سوریه اشاره میکند و به کشتار شهر حما در غرب این کشور، زادگاه نویسنده، میپردازد. خانم طرن میگوید کتاب روایت سفر مسافران یک مینیبوس در مسیر «محله مزه جبل ـ پایانه عباسیین» در قلب دمشق است؛ سفری که همزمان با عملیات نظامی در حومه شهر جریان داشت.
میگوید: «مینیبوسی با گنجایش چهارده مسافر بهانهای بود تا از مرگی که بر زندگی سوریها سایه افکنده بود سخن بگویم و این که چگونه جزئیات زندگی روزمره در برابر آن کمرنگ میشد.»
ناشران جدید
در این دوره، ناشران جدید و شماری دیگر از ناشرانی که در دورههای پیشین به دلیل محدودیتهای امنیتی اجازه مشارکت نداشتند، حضور داشتند.
در سالن دوم نمایشگاه، انتشارات متوسط، مستقر در ایتالیا، در نخستین حضورش پس از سالها منع، عناوین متنوع سیاسی و فلسفی را روی قفسههای بلند در میانه سالن عرضه کرد.
خالد ناصری، مالک انتشارات متوسط، میگوید: «این اولین بار است که کتابهای ما وارد سوریه میشود. ما از نخستین ناشرانی بودیم که کارهای نویسندههای سوری مخالف حکومت اسد را چاپ کردیم. هر کتابی که در سوریه توزیع میشد مشمول سانسور بود و حتی بسیاری از خوانندههایی که کتابهای ما را همراه داشتند، در مرزها بازجویی میشدند.»
او تاکید میکند دولت انتقالی سوریه اجازه ورود کتابهای آنها را از بیروت داده و هیچ نوع سانسوری بر عناوین عرضهشده اعمال نکرده است؛ گرچه این عناوين، به گفته او، محتوایی تا حدودی «تحریکآمیز» دارند.
گوشهای برای کتابهای کردی پس از دههها ممنوعیت
در یکی از گوشههای نمایشگاه، زنان و مردانی با لباسهای سنتی کردی در غرفه کتابهای کردی حضور دارند و عناوین تاریخی و فرهنگی مرتبط با هویت و زبان کردها را عرضه میکنند؛ کتابهایی که از دهه ۱۹۶۰ میلادی توزیعشان منع شده بود.
گروهی از کردها این اقدام را گامی تاریخی میدانند.
صلاح صورکجی، مدیر غرفه کردی، حضور این کتابها را فرصتی برای معرفی فرهنگ و ادبیات کردی توصیف میکند و آن را پلی برای تقویت ارتباط و گفتوگو میان اقشار مختلف جامعه سوریه میداند.
او میافزاید: «کتابهای کردی پیشتر از انتشار و توزیع منع شده بودند و به صورت مخفیانه دستبهدست میشدند. خوانندگان این کتابها در دوران حکومت اسد با پیگرد قانونی و بازداشت روبهرو میشدند.»
کتابهای مذهبی جنجالی و افراطی
برخی عناوین دینی در نمایشگاه، از جمله آثار ابن تیمیه و کتاب «آیا حدیث رافضه به تو رسیده است؟» نوشته عمر الثغری که متن پیادهشده سخنان ابومصعب الزرقاوی است، در محافل فرهنگی سوریه جنجال برانگیخته است.
انتشارات نقش، مستقر در ادلب در شمال غرب سوریه، نسخههایی از این کتاب را عرضه کرده بود که همگی به فروش رفت و هیچ نسخهای از آن در نمایشگاه باقی نماند.
گزارشها حاکی است دستگاه اطلاعاتی عراق از دولت انتقالی سوریه خواسته بود به دلیل تحریک به فرقهگرایی و تهدید آرامش اجتماعی، از عرضه این کتاب در نمایشگاه جلوگیری کند.
با این حال، مسئولان انتشارات نقش تاکید کردند عرضه این کتاب در چارچوب احترام به آزادی انتخاب خوانندگان صورت گرفته است.
عمر حسن، مدیر اجرایی این انتشارات، میگوید کتاب به رویدادهایی در عراق بیش از ۲۰ سال پیش میپردازد و اتهام تحریک به فرقهگرایی را رد میکند.
او میافزاید: «آرامش اجتماعی و ساختن دولت جدید برای ما اهمیت دارد، اما انتشار یک کتاب لزوما به معنای موافقت با دیدگاههای آن نیست.»
کتاب برای همه گروههای سنی
مجاهد حریری، معاون مدیر هماهنگی نمایشگاه، میگوید: «در این نمایشگاه بیش از ۵۰۰ انتشارات از ۳۵ کشور عربی و خارجی حضور داشته و بیش از ۱۰۰ هزار عنوان عرضه شد.»
او میافزاید نمایشگاه، کتابهایی برای همه گروههای سنی دارد و تنوع فرهنگی کشور را نیز در نظر گرفته است؛ بهگونهای که آثاری ویژه عربها، چرکسها، ترکمانها، کردها و دیگر اقوام سوری در آن ارائه میشود.
به گفته برگزارکنندگان، کتابهای دینی، سیاسی، آموزشی و آثار مرتبط با انقلاب سوریه، از جمله ادبیات زندان و کتابهایی درباره آوارگان، از پرفروشترین عناوین این دوره بودهاند.
نمایشگاه کتاب در کشوری جنگزده
در حالی که برخی مسئولان محلی تاکید میکنند نمایشگاه به بستری فرهنگی برای تقویت درک مشترک و استقرار پایههای صلح مدنی تبدیل شده است، شماری از نویسندگان و ناشران محلی از مشارکت در آن خودداری کردند.
آنها معتقدند این رویداد و دیگر فعالیتهای فرهنگی به ویترینی برای سرپوش گذاشتن بر واقعیتی اجتماعی شکننده بدل شده است؛ آن هم در شرایطی که اوضاع امنیتی و اقتصادی کشور رو به وخامت است.
انتشارات آفا، مستقر در عینالعرب (کوبانی) در شمال سوریه، در بیانیهای اعلام کرد در اوایل فوریه جاری دو دعوت از وزارت فرهنگ دولت انتقالی سوریه برای شرکت در نشستی درباره نشر به زبان کردی در چارچوب نمایشگاه دریافت کرد، اما به دلایلی که آنها را «اخلاقی» توصیف کرده، دعوت برای مشارکت را نپذیرفت.
در بیانیه این انتشارات آمده بود: «تصمیم گرفتهایم در نمایشگاه شرکت نکنیم، زیرا نهاد برگزارکننده شهر کوبانی را محاصره کرده و برق، آب و اینترنت آن را قطع کرده و مانع ورود غذا به شهر شده است. در چنین شرایطی نمیتوانیم از شهری در محاصره خارج شویم و در فعالیتی فرهنگی با قدرتی همکاری کنیم که علیه مردم همان شهر دست به کشتار و محاصره میزند.»
شیرزاد بصراوی، مدیر اجرایی انتشارات آفا که در دانمارک اقامت دارد، در پیامی صوتی به تیم بیبیسی عربی در سوریه گفت: «امروز حتی امکان دفن عزیزانمان را نداریم؛ کسانی که در اواخر ژانویه گذشته در اطراف کوبانی به دست نیروهای دولت انتقالی کشته شدند. داییام را با خونسردی کشتند، چشمانش را از حدقه بیرون آوردند و تصاویرش را برای خانوادهاش فرستادند. هنوز پیکرش را تحویل نگرفتهایم.»
او با لحنی آکنده از اندوه میگوید: «با چه رویی در نمایشگاه شرکت کنیم، وقتی حتی امکان دفن مردگانمان را نداریم و شهرمان همچنان در محاصره است.»
در مقابل، مقامهای استان حلب، محاصره کوبانی، واقع در حومه شرقی استان، از سوی نیروهای دولت انتقالی را رد میکنند و هرگونه قتل خارج از چارچوب قانون در اطراف شهر توسط ارتش سوریه یا گروههای عشایری همپیمان با آن را تکذیب میکنند.
