میراث شهرسازی شوروی چطور به سلاح زمستانی روسیه علیه اوکراین تبدیل شد

اوکراین در حال سپری کردن سخت‌ترین زمستانی است که در سال‌های اخیر به خود دیده است. در حالی که دمای هوا در ماه ژانویه به کمتر از منفی ۱۵ درجه سانتی‌گراد رسید، روسیه با حمله به زیرساخت‌های انرژی، حدود یک میلیون اوکراینی را از دسترسی به سیستم‌های گرمایشی محروم کرد.

کی‌یف، پایتخت اوکراین، هدف اصلی این حملات بود. به دنبال بمباران شبانه روسیه در ۲۴ ژانویه، سیستم گرمایشی نزدیک به ۶۰۰۰ بلوک آپارتمانی قطع شد.

این چندمین حمله اخیر روسیه به زیرساخت‌های گرمایشی کی‌یف بود. پیش از این نیز حملات باعث شده بود صدها هزار نفر در آپارتمان‌های خود با سرمای طاقت‌فرسا دست‌وپنجه نرم کنند.

ریتا، یکی از ساکنان پایتخت اوکراین، به بی‌بی‌سی گفت: «این روزها زندگی در کی‌یف تا حدی شبیه قمار است.»

«اگر گرمایش و گاز داشته باشید، از برق و آب خبری نیست؛ و اگر برق و آب داشته باشید، گرمایش قطع است.»

«بازگشت به خانه هر روز مثل یک بازی حدس و گمان است: آیا می‌توانم دوش بگیرم یا چای داغ بخورم، یا هیچ‌ کدام؟ و البته، موشک‌ها و پهپادها هم بر این مصائب افزوده می‌شوند.»

او می‌گوید مجبور است با کلاه و چندین لایه لباس به رختخواب برود.

آنچه اوضاع را برای اوکراین بسیار دشوارتر و برای روسیه آسان‌تر کرده، وفور بلوک‌های آپارتمانی است که به سیستم گرمایش مرکزی مشترک متکی هستند؛ در این سیستم، آب در جای دیگری گرم شده و سپس به رادیاتورهای ساختمان‌ها پمپاژ می‌شود.

تاسیسات گرمایشی اوکراین بسیار عظیم هستند و هدف قرار گرفتن آن‌ها توسط نیروهای روسیه، زندگی هزاران نفر را مختل می‌کند.

این حملات باعث قطع برق هم می‌شوند؛ اما برخلاف برق که با یک ژنراتور یا باتری تا حدی تامین می‌شود، گرم کردن خانه به این سادگی‌ها نیست، مخصوصا وقتی برقی هم برای راه انداختن وسایل گرمایشی در کار نباشد.

شرکت «کی‌یف‌تپلو‌انرگو» که تنها تامین‌کننده گرمایش و آب گرم در پایتخت اوکراین است، در گفتگو با بی‌بی‌سی تاکید کرد که اکثریت قاطع خانه‌های کی‌یف به خدمات آن‌ها وابسته هستند؛ اما این شرکت اعلام کرد به دلایل امنیتی نمی‌تواند آمار دقیق را اعلام کند.

به گفته ماکسیم روهالسکی، رئیس انجمن محلی آپارتمان‌نشینان، در شهر خط مقدم زاپوریژیا که ۷۵۰ هزار نفر جمعیت دارد، تقریبا سه‌ چهارم مردم به گرمایش مرکزی وابسته هستند.

یوری کورولچوک، کارشناس انرژی اوکراینی، می‌گوید پیش از شروع جنگ در سال ۲۰۲۲، حدود ۱۱ میلیون خانواده در اوکراین از گرمایش مرکزی استفاده می‌کردند، در حالی که تعداد خانواده‌هایی که سیستم گرمایشی مستقل داشتند ۷ میلیون بود.

در دهه ۱۹۵۰، شهرهای مختلف اتحاد جماهیر شوروی و از جمله شهرهای اوکراین، شاهد اجرای طرح‌های گسترده ساخت‌وساز برای تولید انبوه مسکن ارزان‌قیمت بودند.

نمای شهرهای شوروی سابق پر است از ساختمان‌های ۹ طبقه‌ای که با قطعات بتنی پیش‌ساخته بنا شده‌اند و به آن‌ها «پانلکی» می‌گویند. در کنار آن‌ها، بلوک‌های ۵ طبقه‌ای هم به وفور دیده می‌شوند که به «خروشچوفکی» معروف‌اند؛ این آپارتمان‌ها در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی زیر نظر نیکیتا خروشچف، رهبر وقت شوروی، ساخته شدند و به همین دلیل به این نام شهرت یافتند.

گرمایش این خانه‌ها را نیروگاه‌های بزرگی به اسم «تی‌ئی‌تی‌اس» تامین می‌کنند؛ این نام در زبان اوکراینی مخفف «ایستگاه‌های مرکزی حرارتی و برقی» است، چون این مراکز هم‌زمان با تولید برق، گرما هم تولید می‌کنند.

خانه‌های تک‌واحدی یا ویلایی که در اوکراین به آن‌ها «خانه‌های خصوصی» می‌گویند، معمولا در مناطق روستایی پیدا می‌شوند و در شهرها به‌ندرت به چشم می‌خورند.

آقای کورولچوک در گفتگو با بی‌بی‌سی می‌گوید: «اوکراین سیستم گرمایشی دوران شوروی را به ارث برده و از آن زمان تغییری در آن ایجاد نشده است؛ به همین دلیل این سیستم همچنان عمدتا متمرکز باقی مانده است.»

او توضیح می‌دهد: «این نیروگاه‌ها اصلا برای مقابله با حملات موشکی یا پهپادی ساخته نشده بودند و به همین خاطر است که با شروع جنگ، چنین نقاط ضعفی آشکار شد.»

به باور او، روسیه در حال حاضر از تاکتیک جدیدی در حملات خود استفاده می‌کند.

او می‌افزاید: «در زمستان‌های گذشته، سیستم گرمایشی هدف چنین حملاتی قرار نمی‌گرفت؛ این اتفاق‌ها به‌ندرت می‌افتاد و در آن موارد هم نیروگاه‌ها مستقیما هدف حمله نبودند.»

او با اشاره به گفتگوها برای پایان دادن به جنگ، معتقد است که این حملات احتمالا نقش ابزار فشار را در مذاکرات ایفا می‌کنند.

اگرچه تمرکز در این تاسیسات باعث افزایش بهره‌وری می‌شود، اما اگر هدف بمباران یا حملات پهپادی قرار بگیرند، پیامدهای آن می‌تواند برای صدها هزار نفر جبران‌ناپذیر باشد.

دولت اوکراین با آگاهی کامل از این نقطه ضعف، در نظر دارد با اجباری کردن نصب واحدهای گرمایشی مجزا در بلوک‌های آپارتمانی، این آسیب‌پذیری را کاهش دهد.

اما تغییر این ساختار که حاصل دهه‌ها برنامه‌ریزی شهری به سبک شوروی است، اصلا کار ساده‌ای نیست و زمان زیادی می‌طلبد.