چگونه یک زن، مردان عرب را برای جنگیدن در جنگ روسیه و اوکراین فریب داد؟

شعله‌ها لبه‌های گذرنامه عمر را در بر می‌گیرد. زنی که در تصویر دیده نمی‌شود، در ویدیو به زبان روسی می‌گوید: «خوب دارد می‌سوزد».

عمر، کارگر ساختمانی ۲۶ ساله اهل سوریه، زمانی که این کلیپ به گوشی‌اش رسید، نزدیک به ۹ ماه بود که در خط مقدم جنگ روسیه در اوکراین حضور داشت.

او صدای آن زن را می‌شناخت: پولینا الکساندروونا آزارنیخ؛ کسی که عمر می‌گوید با وعده کار پردرآمد و گرفتن شهروندی روسیه، مقدمات ثبت‌نامش را برای جنگیدن در ارتش روسیه فراهم کرده بود. اما خانم آزارنیخ حالا خشمگین بود.

عمر که برای حفظ امنیتش با نام مستعار صحبت می‌کند، در مجموعه‌ای از پیام‌های صوتی از اوکراین، شرح می‌دهد که چگونه در منطقه جنگی گرفتار شده و وحشت‌زده است.

به گفته عمر، خانم آزارنیخ قول داده بود در ازای ۳ هزار دلار، تضمین کند که او دور از خط مقدم بماند. اما به گفته عمر، او را تنها با ۱۰ روز آموزش به میدان نبرد فرستادند؛ به همین دلیل عمر از پرداخت پول خودداری کرد و خانم آزارنیخ هم در واکنش، پاسپورت او را سوزاند.

او می‌گوید وقتی خواست از شرکت در یک ماموریت سر باز بزند، فرماندهانش تهدید کردند که او را می‌کشند یا به زندان می‌اندازند.

عمر می‌گوید: ما فریب خوردیم ... این زن یک شیاد و دروغگو است.»

تیم تحقیقات «بی‌بی‌سی آی» نشان می‌دهد آزارنیخ، معلم سابق ۴۰ ساله، چگونه با استفاده از یک کانال تلگرامی، مردان جوان را، که اغلب از کشورهای فقیر هستند، برای پیوستن به ارتش روسیه به دام می‌اندازد.

این معلم سابق با چهره‌ای خندان در ویدیوها و پست‌های پرانرژی‌اش، برای «قراردادهای یک‌ ساله نظامی» تبلیغ می‌کند.

بخش جهانی بی‌بی‌سی حدود ۵۰۰ مورد را شناسایی کرده که در آنها این زن برای افراد «دعوت‌نامه» فرستاده تا بتوانند برای پیوستن به ارتش وارد روسیه شوند. این مدارک به دست مردانی رسیده که عمدتا اهل سوریه، مصر و یمن هستند و ظاهرا برای پیوستن به ارتش، مشخصات گذرنامه‌شان را در اختیار او گذاشته‌اند.

اما این نیروهای تازه‌ جذب‌ شده و خانواده‌هایشان به بی‌بی‌سی گفته‌اند او با فریب‌کاری مردان را متقاعد کرده قرار نیست به خط مقدم اعزام شوند. خانم آزارنیخ این واقعیت را پنهان کرده که آنها حتی پس از پایان یک سال قرارداد حق ترک خدمت ندارند و حتی معترضان را تهدید کرده است. او در گفتگو با بی‌بی‌سی همه این اتهامات را رد کرد.

دوازده خانواده به ما گفته‌اند جوانانشان که از طریق این زن جذب شده بودند، حالا کشته یا مفقود شده‌اند.

روسیه در داخل کشور، با وجود تلفات سنگین، برای ادامه جنگ در اوکراین دامنه سربازگیری اجباری را گسترش داده، زندانیان را جذب کرده و پاداش‌های نقدی چشمگیری برای ثبت‌نام وعده داده که مبلغ آنها مدام رو به افزایش است.

به گفته ناتو، از زمان آغاز تهاجم گسترده در سال ۲۰۲۲، بیش از یک میلیون نفر از سربازان روسیه کشته یا زخمی شده‌اند و تنها در ماه دسامبر ۲۰۲۵، حدود ۲۵ هزار نفر جان باخته‌اند.

تحقیقات بخش خبر بی‌بی‌سی روسی، بر پایه آگهی‌های درگذشت و دیگر اطلاعات عمومی درباره مرگ‌ومیر، نشان می‌دهد تلفات نیروهای روسیه در اوکراین سال گذشته با سرعتی بی‌سابقه افزایش یافته است.

مشخص کردن اینکه چند تبعه خارجی به ارتش روسیه پیوسته‌اند دشوار است. بررسی‌های بخش «بی‌بی‌سی روسی»، که شمار کشته‌ها و زخمی‌های خارجی را هم در نظر گرفته، نشان می‌دهد دست‌کم ۲۰ هزار نفر ممکن است ثبت‌نام کرده باشند، از جمله از کشورهایی مانند کوبا، نپال و کره شمالی.

اوکراین هم تلفات سنگینی متحمل شده و در عین حال، نیروهای خارجی را هم جذب کرده است.

«همه‌جا پر از جنازه بود»

اولین تماس عمر با خانم آزارنیخ در مارس ۲۰۲۴ بود که همراه با ۱۴ سوری دیگر، با پولی ناچیز در فرودگاه مسکو سرگردان شده بود.

کار در سوریه کم بود و دستمزدها هم پایین. عمر می‌گوید یک جذب‌کننده نیرو در آنجا به این مردان کاری پیشنهاد داده بود که آنها فکر می‌کردند نگهبانی غیرنظامی از تاسیسات نفتی در روسیه است. آنها به مسکو پرواز کردند، اما همان‌جا فهمیدند سرشان کلاه رفته است.

عمر می‌گوید وقتی به دنبال راهی در اینترنت می‌گشتند، یکی از افراد گروه کانال خانم آزارنیخ را پیدا کرد و به او پیام داد.

به گفته عمر، خانم آزارنیخ ظرف چند ساعت خود را به فرودگاه رساند و بعد آنها را با قطار به یک مرکز جذب نیرو در بریانسک، در غرب روسیه، برد.

او می‌گوید خانم آزارنیخ در آنجا قراردادهای یک‌ ساله با ارتش روسیه را به آنها پیشنهاد داد، با حقوق ماهانه‌ای حدود ۲۵۰۰ دلار و پاداش ثبت‌نام ۵۰۰۰ دلاری؛ رقم‌هایی که در سوریه فقط در حد رویا بود.

عمر می‌گوید قراردادها به زبان روسی بود و هیچ‌ کدام از مردان آن را نمی‌فهمیدند. به گفته او، خانم آزارنیخ گذرنامه‌هایشان را گرفت و قول داد شهروندی روسیه را برایشان فراهم کند. عمر می‌گوید او همچنین وعده داد اگر هر نفر ۳۰۰۰ دلار از پاداش ثبت‌نامشان را به او بدهد، می‌توانند از ماموریت‌های رزمی و عملیاتی دور بمانند.

اما او می‌گوید کمتر از یک ماه بعد، با فقط ۱۰ روز آموزش و بدون هیچ تجربه نظامی، سر از خط مقدم درآورد.

عمر در یکی از پیام‌های صوتی‌اش که برای تیم بی‌بی‌سی فرستاده، می‌گوید: «صد در صد اینجا می‌میریم».

او در ماه مه ۲۰۲۴ می‌گوید: «مجروحان زیادند، انفجارها پی‌درپی است و گلوله‌باران قطع نمی‌شود. اگر از انفجار جان سالم به در ببری، ترکش‌هایی که روی سرت می‌ریزند تو را می‌کشند».

او ماه بعد می‌گوید: «همه‌جا پر از جنازه است... روی جنازه‌ها پا گذاشته‌ام، خدا مرا ببخشد».

او اضافه می‌کند: «با چشم خودم دیده‌ام که اگر کسی بمیرد، او را داخل کیسه زباله می‌گذارند و کنار یک درخت پرتش می‌کنند».

او می‌گوید پس از نزدیک به یک سال تازه متوجه چیزی شد که به گفته او، خانم آزارنیخ درباره‌اش توضیحی نداده بود: فرمانی که روسیه در سال ۲۰۲۲ صادر کرده و عملا به ارتش اجازه می‌دهد قرارداد سربازان را به طور خودکار تا پایان جنگ تمدید کند.

او می‌گوید: «اگر قرارداد را تمدید کنند، بدبخت می‌شوم، خدایا».

و قرارداد او تمدید شد.

«جذب‌شده از دانشگاه»

کانال تلگرامی خانم آزارنیخ ۲۱ هزار دنبال‌کننده دارد. او در پست‌هایش بارها از کسانی که می‌خواهند برای پیوستن به ارتش روسیه اقدام کنند خواسته تصویر اسکن‌شده گذرنامه‌شان را برایش بفرستند. سپس «دعوت‌نامه‌ها» را منتشر کرده است؛ گاهی همراه با فهرستی از نام مردانی که این مدارک برای آنها صادر شده است.

بی‌بی‌سی بیش از ۴۹۰ «دعوت‌نامه» از این دست را شناسایی کرده که خانم آزارنیخ طی یک سال گذشته برای مردانی از کشورهایی از جمله یمن، سوریه، مصر، مراکش، عراق، ساحل عاج و نیجریه فرستاده است.

او در پست‌هایش به جذب نیرو برای یک «گردان بین‌المللی نخبه» اشاره کرده و صراحتا اعلام کرده افرادی که به طور غیرقانونی در روسیه حضور دارند، از جمله کسانی که ویزایشان منقضی شده، نیز واجد شرایط هستند.

ما با هشت جنگجوی خارجی، از جمله عمر، که از طریق او جذب شده بودند گفتگو کرده‌ایم، و همچنین با خانواده‌های ۱۲ مردی که مفقود یا کشته شده‌اند.

بسیاری از آنها می‌گویند خانم آزارنیخ نیروهای جذب‌شده را فریب داده یا از آنها بهره‌کشی کرده است. به گفته خودشان، می‌دانستند وارد ارتش می‌شوند، اما انتظار نداشتند به خط مقدم بروند. چند نفر، از جمله عمر، می‌گویند آموزش کافی ندیده بودند یا تصور می‌کردند بعد از یک سال می‌توانند روسیه را ترک کنند.

یوسف در مصر، که نامش را هم تغییر داده‌ایم، به بی‌بی‌سی گفته برادر بزرگ‌ترش محمد در سال ۲۰۲۲ تحصیل در یک رشته دانشگاهی را در شهر یکاترینبورگ روسیه آغاز کرد.

اما یوسف می‌گوید برادرش در پرداخت شهریه دچار مشکل شد و به خانواده‌اش گفته بود زنی روس به نام پولینا به صورت آنلاین به او پیشنهاد کمک داده است؛ از جمله کاری مرتبط با ارتش روسیه که فکر می‌کرد امکان ادامه تحصیلش را فراهم می‌کند.

یوسف می‌گوید: «به او وعده مسکن و شهروندی داده بود... تامین هزینه‌های ماهانه. اما یک دفعه او را به اوکراین فرستادند و خودش را وسط جنگ دید».

یوسف می‌گوید آخرین تماس برادرش ۲۴ ژانویه ۲۰۲۴ بود. به گفته او، حدود یک سال بعد پیامی از یک شماره روسی در تلگرام دریافت کردند که تصویرهایی از پیکر محمد در آن بود. خانواده در نهایت فهمیدند او نزدیک به یک سال پیش‌تر کشته شده است.

«برخی عقلشان را از دست دادند»

حبیب، سوری دیگری که به ارتش روسیه پیوسته بوده، می‌گوید خانم آزارنیخ به «یکی از مهم‌ترین جذب‌کنندگان نیرو» برای ارتش روسیه تبدیل شده است. حبیب حاضر شد جلوی دوربین بیاید، اما از ترس پیامدها با نام مستعار صحبت کرد.

حبیب می‌گوید او و خانم آزارنیخ «حدود ۳ سال در زمینه دعوت‌نامه‌های ویزای روسیه با هم همکاری کرده‌اند». او توضیح بیشتری نداده و بی‌بی‌سی هم نتوانسته نقش حبیب را در این روند تایید کند. تصویری در شبکه‌های اجتماعی در سال ۲۰۲۴، او را در کنار خانم آزارنیخ نشان می‌دهد.

خانم آزارنیخ که اهل منطقه ورونژ در جنوب‌غرب روسیه است، پیش از آنکه در سال ۲۰۲۴ کانال تلگرامش را راه‌اندازی کند، یک گروه فیسبوک را اداره می‌کرد که به دانشجویان عرب برای آمدن به مسکو و ادامه تحصیل کمک می‌کرد.

حبیب می‌گوید اغلب نیروهای خارجی با این تصور وارد می‌شدند که قرار است از تاسیسات حفاظت کنند یا در ایست‌های بازرسی بایستند. او می‌گوید: «عرب‌هایی که می‌آیند خیلی زود کشته می‌شوند. بعضی‌ها عقلشان را از دست می‌دهند؛ دیدن جنازه‌ها واقعا سخت است»

حبیب می‌گوید عمر و گروه سوری‌ها را در یک مرکز آموزش نظامی دیده است. او می‌گوید: «آزارنیخ به آنها وعده شهروندی، حقوق بالا و امنیت داده بود. اما وقتی اینجا قرارداد امضا می‌کنی، دیگر هیچ راهی برای خروج نداری».

او می‌گوید: «هیچ‌ کدامشان بلد نبودند چطور با سلاح کار کنند. حتی اگر به سمتشان شلیک می‌شد، انتخابشان این بود که تیراندازی نکنند... اما اگر شلیک نکنی، کشته می‌شوی. پولینا این مردان را می‌برد، در حالی که می‌دانست قرار است جانشان را از دست بدهند».

او می‌گوید خانم آزارنیخ «برای هر فردی که جذب می‌کرد، ۳۰۰ دلار از ارتش می‌گرفت». بی‌بی‌سی نتوانسته این ادعا را تایید کند، اما نیروهای جذب‌شده دیگری هم به ما گفته‌اند تصور می‌کنند او در ازای جذب نیرو پول دریافت می‌کرد.

«هیچ‌چیز رایگان نیست»

پست‌های خانم آزارنیخ از اواسط سال ۲۰۲۴ به بعد، به این نکته اشاره می‌کند که نیروهای جذب‌شده «در عملیات رزمی شرکت خواهند کرد» و از سربازان خارجی‌ نام می‌برد که در نبرد کشته شده‌اند.

او در یکی از ویدیوهایش در اکتبر ۲۰۲۴ می‌گوید: «همه‌تان خوب می‌دانستید که قرار است به جنگ بروید. فکر کرده بودید می‌توانید گذرنامه روسی بگیرید، هیچ کاری نکنید و در یک هتل پنج‌ ستاره زندگی کنید؟ ... هیچ‌ چیز رایگان نیست».

در موردی دیگر در سال ۲۰۲۴، بی‌بی‌سی پیام صوتی‌ را شنیده که خانم آزارنیخ برای مادری فرستاده بود که پسرش در ارتش خدمت می‌کرد. خانم آزارنیخ به آن زن گفته بود «تو چیزی وحشتناک درباره ارتش روسیه منتشر کرده‌ای» و با به کار بردن الفاظ رکیک، جان پسرش را تهدید می‌کرد و هشدار می‌داد: «پیدایت می‌کنم و سراغ تو و همه بچه‌هایت می‌آیم».

بی‌بی‌سی چندین بار تلاش کرد با خانم آزارنیخ تماس بگیرد. او ابتدا گفت اگر ما برای انجام مصاحبه به روسیه سفر کنیم، با ما گفتگو خواهد کرد، اما بی‌بی‌سی به دلایل امنیتی این پیشنهاد را نپذیرفت. بعدتر، وقتی در یک تماس صوتی از او درباره ادعاهایی پرسیده شد که می‌گفت نیروهای جذب‌شده وعده نقش‌های غیررزمی گرفته‌اند، تماس را قطع کرد. او در پیام‌های صوتی بعدی، کار ما را «غیرحرفه‌ای» خواند و نسبت به احتمال پیگیری قضایی به اتهام افترا هشدار داد. او همچنین گفت: «عرب‌های محترم ما می‌توانند اتهاماتشان را بگذارند در ...».

بی‌بی‌سی برای دریافت توضیح با وزارت امور خارجه و وزارت دفاع روسیه تماس گرفت، اما پاسخی دریافت نکرد.

پیش‌تر در مارس ۲۰۲۲، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، از جذب نیرو از میان مردان خاورمیانه حمایت کرد و تاکید داشت انگیزه آنها ایدئولوژیک است، نه مالی: «افرادی هستند که می‌خواهند داوطلبانه بیایند، به‌ویژه نه برای پول، و به مردم کمک کنند».

«مشوق‌های نقدی»

روزنامه‌نگاران و پژوهشگران می‌گویند افرادی مثل خانم آزارنیخ در چارچوب شبکه‌ای از جذب‌کنندگان غیررسمی فعالیت می‌کنند.

بی‌بی‌سی دو حساب تلگرامی دیگر به زبان عربی را هم یافته که پیشنهادهای مشابهی برای پیوستن به ارتش روسیه مطرح می‌کنند. یکی از آنها پست‌هایی منتشر کرده که مدارک «دعوت‌نامه» و فهرست نام‌ها را نشان می‌دهد و دیگری پرداخت پاداش‌های کلان ثبت‌نام برای پیوستن به یک «گردان نخبه» را تبلیغ کرده است.

در سپتامبر، پلیس کنیا اعلام کرد یک «باند قاچاق» مشکوک را متلاشی کرده که به گفته آنها با وعده شغل، کنیایی‌ها را جذب می‌کرد اما در نهایت آنها را برای جنگیدن به اوکراین می‌فرستاد.

کاترینا استپاننکو، پژوهشگر موسسه مطالعات جنگ، به بی‌بی‌سی گفته است برخی مقام‌های شهری و منطقه‌ای در روسیه به افرادی مانند متخصصان منابع انسانی و ساکنان محلی که روس‌ها یا اتباع خارجی را به ارتش جذب می‌کنند، مشوق‌های نقدی تا سقف ۴۰۰۰ دلار پرداخت می‌کنند.

او می‌گوید کرملین در ابتدا برای جذب نیرو به سراغ نهادهای بزرگ‌تری مانند گروه نظامی خصوصی واگنر و سیستم زندان‌ها رفت، اما از سال ۲۰۲۴ به بعد «ساکنان محلی و شرکت‌های کوچک‌تر» را هم وارد این روند کرده است.

او اضافه می‌کند این موضوع «نشان می‌دهد شیوه‌های قبلی جذب نیرو دیگر مانند گذشته بازدهی ندارند».

در همین حال، حبیب می‌گوید پس از آنکه با پرداخت رشوه به چند فرمانده قراردادش را خاتمه داد، اکنون به سوریه بازگشته است. عمر نیز سرانجام شهروندی روسیه را گرفت و توانست به سوریه بازگردد. به گفته خانواده‌ها، دو نفر از سوری‌هایی که او همراهشان خدمت می‌کرد، جان باخته‌اند.

او می‌گوید خانم آزارنیخ «ما را فقط عدد یا پول می‌بیند، نه انسان؛ آنچه با ما کرد را هرگز فراموش نخواهیم کرد».

گزارش تکمیلی از اولگا ایوشینا، جهاد عباس، علی ابراهیم، ویکتوریا آراکلیان و رایان معروف