۱۰ پرسش درباره درگیری‌های سوریه؛ چرا تنش میان دمشق و کردها بالا گرفت؟

تنش میان دولت مرکزی و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) که از اوایل ژانویه با درگیری در حلب آغاز شد، همچنان ادامه دارد.

با وجود امضای چند توافق، درگیری‌ها به طور کامل پایان نیافته است.

آخرین بار، دو طرف در ۲۰ ژانویه بر سر آتش‌بسی چهار روزه به توافق رسیدند.

قسد که هسته اصلی آن را یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ)، شاخه نظامی حزب اتحاد دموکراتیک کردها، تشکیل می‌دهد، پیش از آتش‌بس از بخش قابل توجهی از مناطق تحت کنترل خود عقب‌نشینی کرد.

کنترل برخی اردوگاه‌ها و زندان‌های محل نگهداری اعضای داعش و مظنونان به عضویت در این گروه نیز در اختیار نیروهای دولتی سوریه قرار گرفت.

در این گزارش، چگونگی شکل‌گیری تنش در سوریه، روند تحولات، توافق‌های انجام‌شده و بازتاب رویدادها در داخل کشور و منطقه را در قالب ۱۰ پرسش بررسی کرده‌ایم.

۱. در حلب چه رخ داد؟

روز ۸ دسامبر ۲۰۲۴، شش دهه حاکمیت حزب بعث در سوریه به پایان رسید، بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت، به روسیه گریخت و اندکی بعد مذاکرات میان دولت جدید به رهبری احمد شرع، رئیس‌جمهور موقت، و نیروهای دموکراتیک سوریه آغاز شد.

دو طرف در ۱۰ مارس ۲۰۲۵ به توافق رسیدند.

بر اساس این توافق، قرار شد مناطق تحت کنترل کردها تا پایان سال ۲۰۲۵ به دولت مرکزی واگذار شود و قسد نیز در ارتش سوریه ادغام گردد.

با این حال، درباره چگونگی اجرای توافق، نقشه راه روشنی وجود نداشت.

دو طرف در اول آوریل ۲۰۲۵ توافقی امضا کردند که بر اساس آن، نیروهای مسلح کرد باید از مناطق تحت کنترل خود در شهر حلب عقب‌نشینی می‌کردند.

پس از آن، هر دو طرف یکدیگر را به نقض توافق متهم کردند.

در نتیجه این تنش‌ها، در هفته نخست ژانویه ۲۰۲۶ درگیری‌ها در حلب از سر گرفته شد.

ارتش سوریه عملیاتی گسترده را آغاز کرد.

درگیری در محله‌های عمدتا کردنشین اشرفیه و شیخ مقصود، به ویژه در روز ۶ ژانویه، تعدادی کشته و زخمی به جا گذاشت.

ده‌ها هزار نفر نیز ناچار به ترک محل زندگی خود شدند.

روز ۱۱ ژانویه آتش‌بس اعلام شد.

پس از آن، نیروهای مسلح کرد از این دو محله عقب‌نشینی کردند و به شرق رود فرات منتقل شدند.

۲. درگیری‌ها چگونه دوباره آغاز شد؟

با وجود آتش‌بس ۱۱ ژانویه، درگیری‌ها همچنان ادامه یافت.

ارتش سوریه به پیشروی خود ادامه داد و نیروهای دموکراتیک سوریه را وادار کرد از تمام مناطق غرب رود فرات عقب‌نشینی کنند.

ارتش ابتدا کنترل دیر حافر و روستاهای اطراف آن را که عمدتا عرب‌نشین هستند، به دست گرفت.

قسد، ارتش را متهم کرد که پیش از پایان مهلت تعیین‌شده برای عقب‌نشینی، وارد این مناطق شده و نیروهایش را کشته است.

ارتش نیز اتهام‌هایی را درباره حمله نیروهای کرد مطرح کرد.

۳. در فرمان ۱۶ ژانویه درباره کردها چه آمده است؟

احمد شرع در ۱۶ ژانویه فرمان تازه‌ای صادر کرد که حقوق گسترده‌ای را برای کردها در نظر می‌گیرد.

در این فرمان آمده است که کردها «جزئی اساسی و جدایی‌ناپذیر» از سوریه هستند.

همچنین به رسمیت شناختن زبان کردی به عنوان یک «زبان ملی» راه را برای آموزش آن در مدارس هموار کرد.

نوروز تعطیل رسمی اعلام شد و به کردها حق شهروندی اعطا شد.

این فرمان، برای نخستین بار حقوق کردها را در سوریه به شکلی چنین گسترده به رسمیت شناخته است.

احمد شرع در نطقی تلویزیونی برای اعلام این فرمان، از کردها خواست «به صورت فعال در ساختن این ملت مشارکت کنند» و وعده داد که از حقوقشان حفاظت کند.

۴. توافق ۱۸ ژانویه چیست؟

روز ۱۸ ژانویه، احمد شرع از امضای توافق آتش‌بس ۱۴ ماده‌ای با نیروهای دموکراتیک سوریه خبر داد.

مظلوم عبدی، فرمانده کل قسد، نیز این آتش‌بس را تایید کرد.

بر اساس این توافق، کنترل دیرالزور و رقه در شرق فرات به طور کامل به دولت مرکزی در دمشق واگذار می‌شود.

درباره حسکه، در متن توافق آمده است: «تمام نهادهای غیرنظامی در چارچوب نهادها و ساختارهای اداری وابسته به دولت سوریه ادغام خواهند شد.»

دیرالزور منطقه‌ای است که بزرگ‌ترین میادین نفت و گاز طبیعی سوریه در آن واقع شده است.

رقه شهری نمادین و راهبردی است که داعش زمانی آن را «پایتخت» خود اعلام کرده بود.

حسکه نیز یکی از بزرگ‌ترین مراکز جمعیتی شرق فرات است؛ شهری با ترکیب جمعیتی متنوع، نزدیک مرز ترکیه و نه چندان دور از عراق، با اهمیت لجستیکی و راهبردی.

یکی از بندهای بحث‌برانگیز توافق ۱۸ ژانویه این جمله بود: «قسد متعهد می‌شود تمام رهبران و عناصر خارجی پ‌ک‌ک را از مرزهای جمهوری عربی سوریه خارج کند.»

با این توافق، دولت سوریه همچنین مشارکت خود در ائتلاف ضد داعش به رهبری آمریکا را رسمیت بخشید.

مظلوم عبدی پس از اعلام توافق در بیانیه‌ای گفت که «آن‌ها مجبور به ورود به این جنگ شده‌اند» و توضیح داد که نیروهای دموکراتیک سوریه «برای جلوگیری از تبدیل شدن این وضعیت به جنگ داخلی و توقف تلفات، تصمیم به عقب‌نشینی از دیرالزور و رقه گرفته‌اند».

۵. چرا توافق اجرا نشد؟

احمد شرع و مظلوم عبدی در ۱۹ ژانویه برای بررسی جزئیات توافق در دمشق دیدار کردند، اما گزارش‌ها حاکی از آن بود که این نشست نتیجه مثبتی نداشته است.

ارتش سوریه به سمت حسکه پیشروی کرد و از سوی قسد فراخوان «مقاومت» داده شد.

یک منبع دولتی سوریه در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی از نگرانی‌ها درباره به بن‌بست رسیدن مذاکرات سخن گفت.

این منبع دولتی به بی‌بی‌سی گفت: «به دلیل موضع سرسختانه برخی گروه‌ها که از سوی قندیل (پ‌ک‌ک) حمایت می‌شوند، قسد توافق امضاشده را نقض کرده است.»

عبدالکریم عمر، نماینده اداره خودگردان دموکراتیک شمال و شرق سوریه در دمشق، نیز به خبرگزاری فرانسه گفت «مذاکرات کاملا فروپاشیده است».

به گفته او، تنها خواسته مقام‌های سوری از آن‌ها «تسلیم بی‌قیدوشرط کردها» بوده است.

۶. در اردوگاه‌های محل نگهداری اعضای داعش چه می‌گذرد؟

در این میان، در برخی اردوگاه‌هایی که اعضای داعش، مظنونان و خانواده‌هایشان نگهداری می‌شوند، وضعیت تازه‌ای پدید آمده است.

قسد اعلام کرد از اردوگاه الهول، محل نگهداری همسران و کودکان اعضای داعش، عقب‌نشینی کرده است.

در این بیانیه آمده است که به دلیل «بی‌تفاوتی جامعه بین‌المللی» نسبت به مسئله داعش، نیروهای کرد ناچار شده‌اند اردوگاه را ترک کنند و در نزدیکی شهرهای شمالی سوریه مستقر شوند که با «خطرات و تهدیدهای فزاینده‌ای» روبه‌رو هستند.

دولت دمشق این اقدام قسد را به این دلیل که راه را برای خروج زندانیان هموار می‌کند، مورد انتقاد قرار داد.

ارتش سوریه در تلاش است کنترل اردوگاه را به دست بگیرد.

بر اساس گزارش سازمان ملل متحد در اوت ۲۰۲۵، حدود ۳۴ هزار نفر در اردوگاه‌های الهول و روج نگهداری می‌شوند.

قسد شامگاه ۲۰ ژانویه اعلام کرد زندان اقطان در رقه، که محل نگهداری اعضا و مظنونان داعش است، زیر آتش نیروهای وابسته به دمشق قرار دارد.

ارتش سوریه درباره این مسئله اظهارنظری نکرد.

وزارت کشور سوریه همان روز اعلام کرد از حدود ۱۲۰ زندانی آزادشده از زندان شدادی در جنوب حسکه که ادعا می‌شود عضو داعش بوده‌اند، ۸۱ نفر بازداشت شده‌اند.

یک مقام آمریکایی نیز به خبرگزاری رویترز گفت پس از عقب‌نشینی نیروهای دموکراتیک سوریه، حدود ۲۰۰ عضو داعش گریخته‌اند، اما نیروهای دولتی بیشتر آن‌ها را دوباره دستگیر کرده‌اند.

۷. آخرین توافق میان دو طرف چیست؟

در حالی که تنش‌ها ادامه داشت، دولت دمشق در ۲۰ ژانویه اعلام کرد که درباره آینده استان حسکه با قسد به «توافق» رسیده است.

در این بیانیه آمده است که به قسد چهار روز مهلت داده می‌شود تا برای گفت‌وگو درباره یک برنامه تفصیلی جهت ادغام مسالمت‌آمیز مناطق تحت کنترل خود در ساختار دولت مرکزی اقدام کند.

دولت دمشق همچنین تعهد داد که نیروهای دولتی وارد شهرهای حسکه و قامشلی یا هیچ روستای کردنشینی نخواهند شد.

قامشلی که اکثریت جمعیت آن را کردها تشکیل می‌دهند، نزدیک مرز ترکیه است و حدود دو کیلومتر با شهر نصیبین در استان ماردین فاصله دارد.

نیروهای دموکراتیک سوریه نیز با اعلام «پایبندی کامل به آتش‌بس» گفتند تا زمانی که هدف حمله قرار نگیرند، هیچ‌گونه عملیات نظامی را آغاز نخواهند کرد.

قسد همچنین اعلام کرد آماده اجرای توافق ۱۸ ژانویه است.

بر اساس این تفاهم، زمان‌بندی و جزئیات ادغام استان حسکه با دولت مرکزی بعدا تعیین خواهد شد.

علاوه بر این، مظلوم عبدی اسامی افرادی را که برای تصدی پست معاونت وزارت دفاع سوریه و استانداری حسکه مناسب می‌داند، به دولت مرکزی ارائه خواهد کرد.

۸. موضع آمریکا چه بود؟

در جریان جنگ داخلی سوریه که از سال ۲۰۱۱ آغاز شد، آمریکا هم‌زمان با محاصره کوبانی در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، ابتدا با یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ) و سپس با نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) همکاری گسترده‌ای برقرار کرد.

حمایت واشنگتن از قسد گاه موجب تنش در روابط ترکیه و آمریکا شده است.

اما پس از تغییر حکومت در سوریه، رویکرد آمریکا نسبت به قسد تغییر کرد.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و نماینده ویژه این کشور در امور سوریه، در روند مذاکرات دمشق و قسد نقش مهمی ایفا کرد و گاه مواضعی انتقادی نسبت به قسد در پیش گرفت.

آقای باراک روز ۲۰ ژانویه گفت با توجه به شرایط جدید، «دلیل وجودی شراکت آمریکا و قسد تغییر کرده است».

او تاکید کرد سوریه اکنون دارای دولتی مرکزی است که به ائتلاف بین‌المللی ضد داعش پیوسته است: «این وضعیت دلیل وجودی شراکت آمریکا و قسد را تغییر می‌دهد. نقش قسد به عنوان نیروی اصلی میدانی علیه داعش تا حد زیادی کارکرد خود را از دست داده است، زیرا دمشق اکنون، هم مایل و هم آماده است مسئولیت‌های امنیتی، از جمله کنترل زندان‌ها و اردوگاه‌های داعش، را بر عهده بگیرد.»

۹. واکنش آنکارا چه بود؟

ترکیه یگان‌های مدافع خلق، هسته اصلی قسد، را «شاخه سوری پ‌ک‌ک و یک سازمان تروریستی» می‌داند.

آنکارا همین رویکرد را در قبال نیروهای دموکراتیک سوریه نیز در پیش گرفته و معتقد است قسد هم مانند پ‌ک‌ک باید خود را منحل کند.

آنکارا توافق ۱۸ ژانویه را گامی حیاتی برای تمامیت ارضی سوریه و امنیت ترکیه می‌داند.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، گفت: «ما طرفدار سوریه‌ای واحد و یکپارچه با تمامیت ارضی آن هستیم.»

هاکان فیدان نیز گفت: «با وجود همه دشواری‌ها، من معتقدم اجرای توافق ۱۸ ژانویه برای وحدت و تمامیت سوریه نقشی بسیار مهم خواهد داشت.»

۱۰. روند جدید صلح در ترکیه چگونه تحت تاثیر قرار گرفته است؟

دولت باحچلی، رهبر حزب حرکت ملی که در اکتبر ۲۰۲۴ آغازگر این روند بود، گفت «باید ریشه فعالیت‌های تروریستی در شرق فرات نیز خشکانده شود» و تاکید کرد قسد نماینده کردها نیست.

تونجر باقرخان، رئیس مشترک حزب برابری و دمکراسی خلق‌ها، که نشست هفتگی گروه پارلمانی خود را در شهر نصیبین استان ماردین برگزار کرد، در واکنش به دولت باحچلی گفت: «این‌که چه کسی نماینده چه کسی است را باید از تو بپرسیم؟»

در بیانیه‌هایی که به نام اتحادیه جوامع کردستان منتشر شد، ادعا شده است که ترکیه در عملیات‌های سوریه نقش دارد و این وضعیت به عنوان عاملی برای تخریب روند صلح توصیف شده است.

در داخل ترکیه نیز پلیس با تجمع‌های اعتراضی در چند شهر برخورد و شماری را بازداشت کرد.

پایین کشیدن پرچم ترکیه در تظاهرات شهر نصیبین نیز خبرساز شد.

عبدالله اوجالان، رهبر پ‌ک‌ک، در تازه‌ترین موضع‌گیری خود بر اهمیت پیش بردن روند صلح تاکید کرد.

تونجر باقرخان نیز گفت: «این نتیجه‌گیری که دیگر نیازی به روند حل‌وفصل نیست، خطایی تاریخی خواهد بود.»

در اظهارات منتشرشده از سوی مقام‌های دولتی ترکیه نیز گفته شد که این روند همچنان ادامه دارد.

در چارچوب این روند، کمیسیون «همبستگی ملی، برادری و دموکراسی» که در مجلس ملی ترکیه تشکیل شده، کار خود را برای تهیه گزارش مشترک ادامه می‌دهد.