هند قبوات، تنها وزیر زن سوریه؛ «برای تزئین اینجا نیستم»

هند قبوات می‌گوید: «در همان روز اول پرسیدم چرا زن‌های بیشتری در کابینه نیستند؟»

او وزیر امور اجتماعی و کار سوریه است؛ تنها زن در کابینه انتقالی که وظیفه دارد کشورش را از مسیر پرسنگلاخ جنگ به طرف صلح هدایت کند.

خشونت‌های فرقه‌ای، که هزاران کشته به جا‌گذاشته، ماه‌های نخست قدرت گرفتن این دولت را خدشه‌دار کرده و بسیاری از اقلیت‌های سوریه نیروهای دولتی را مقصر می‌دانند.

خانم قبوات، که زمانی از رهبران مخالفان در تبعید بشار اسد بود، اذعان می‌کند که دولت از زمان ورود نیروهای شورشی به رهبری رئیس‌جمهور احمد شرع به دمشق در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، که به دهه‌ها دیکتاتوری خشن خانواده اسد پایان داد، اشتباهاتی داشته است.

اما تاکید می‌کند که «در دوران گذار، اشتباه پیش می‌آید.»

او همچنین می‌گوید یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات رئیس‌جمهور این بوده که زنان بیشتری به کابینه نیاورده است، هرچند، به گفته او، وعده داده شده که این کار انجام خواهد شد.

در کابینه‌ای که بیشتر از یاران نزدیک رئیس‌جمهور و چند مبارز سابق تشکیل شده، او باید با چالش‌های بزرگی دست‌و‌پنجه نرم کند.

در گزارش ویژه‌ای برای برنامه زنان جهان بی‌بی‌سی، همراه هند قبوات شدیم و از نزدیک دیدیم که وظایف شغلی‌اش آسیب‌پذیرترین اقشار را دربرمی‌گیرد: یتیمان، بیوه‌ها و خانواده‌های عزادار ده‌ها هزار نفری که در دوران حکومت بشار اسد ناپدید شدند.

یکی دیگر از اولویت‌های او اشتغال‌زایی و تامین سرپناه برای میلیون‌ها نفری است که در جریان نزدیک به چهارده سال جنگ داخلی آواره شده‌اند و همچنین کاهش رنج کسانی که از درگیری‌های تازه می‌گریزند.

همه چیز در این کشور ویران و ورشکسته فوریت دارد. سازمان ملل متحد می‌گوید ۹۰ درصد مردم سوریه زیر خط فقر زندگی می‌کنند.

در اوایل ژانویه، هند قبوات به شهر حلب در شمال رفت تا از پناهگاه‌هایی بازدید کند که هزاران نفر را پس از شعله‌ور شدن درگیری‌های نیروهای دولتی و «نیروهای دموکراتیک سوریه»، به رهبری کردها، که سال‌هاست بر شمال‌شرق سوریه مسلط‌ هستند، در خود جای داده‌اند.

تابستان گذشته، خانم قبوات تلاش کرد به شهری در جنوب کمک‌ برساند که بیشتر ساکنانش را دروزی‌ها تشکیل می‌دهند و درگیری خونین دروزی‌ها و بدوی‌ها با نیروهای دولتی آن را ویران کرده بود.

او همچنین با خانواده زنی علوی، که خانواده بشار اسد نیز از آن هستند، تماس گرفت، زنی که مردان مسلح با لباس نظامی را به تجاوز متهم کرده بود.

برخی می‌گویند خانم قبوات می‌توانست برای ترمیم شکاف‌های میان جوامع مختلف سوریه بیشتر تلاش کند.

وقتی می‌پرسم آیا دولت در واکنش به خشونت‌های فرقه‌ای اشتباهاتی مرتکب شده، پاسخ می‌دهد: «در دوران گذار، در دوران پس از درگیری، اشتباه پیش می‌آید. هیچ‌ کس از این وضعیت خوشحال نیست، از جمله رئیس‌جمهور.»

اما تاکید می‌کند که هیئت تحقیقی تشکیل شده و حالا «بسیاری از کسانی که مرتکب این جنایت‌ها شدند، در زندان هستند.»

درک نحوه ایجاد اعتماد و صلح، بخش بزرگی از زندگی حرفه‌ای او را شکل داده است. هند قبوات، که در دانشگاه‌هایی در سوریه، لبنان، کانادا و آمریکا تحصیل کرده، وکیل و مذاکره‌کننده‌ای است که در جنگ داخلی نقشی برجسته‌ در بین مخالفان در تبعید بشار اسد داشت.

در میان ابزاری که در اختیار دارد، تیزترین سلاح او گفت‌وگوست.

خودش می‌گوید: «بعد از پنجاه سال دیکتاتوری زمان می‌برد تا مردم بگویند به تو اعتماد داریم.» تاکید می‌کند که اعتماد باید هم «بین تک‌تک مردم» و هم میان «مردم و دولت» شکل بگیرد.

ما همراه او به مرکز استان ادلب در شمال‌غرب سوریه سفر می‌کنیم، جایی که پیش‌تر پایگاه اصلی نیروهای هیئت تحریر شام به فرماندهی‌ احمد شرع بود.

او در دوران جنگ داخلی در اینجا با سازمان زنان‌‌محور «تستقل»، که خودش بنیان‌گذارش بود، کار می‌کرد. نام این سازمان از عربی تقریبا به معنای «استقلال‌ یافتن» است که فلسفه او برای ساخت سوریه جدید را هم بازتاب می‌دهد.

در تالاری روشن و پرجمعیت، زنان، پیر و جوان، و نیز عده‌ای مرد، از سراسر سوریه گرد آمده‌اند تا پایان نظم پیشین را جشن بگیرند و برای تقویت نقش زنان در همه سطوح تصمیم‌گیری راهبرد تعیین کنند.

برای هند قبوات، این ماجرا به معنای پذیرفتن مسئولیت است.

در انتخابات غیرمستقیم اخیر برای مجلس انتقالی، یا مجلس خلق، حتی یک زن هم از ادلب انتخاب نشد. در مجموع تنها ۴ درصد کرسی‌ها به نامزدهای زن رسید.

او زنان حاضر را سرزنش می‌کند و می‌گوید: «باید متحد می‌شدید و با تفکر سیاسی هوشمندانه کاری می‌کردید که دست‌ کم یکی دو زن انتخاب بشوند.»

می‌شد انرژی جاری در سالن را حس کرد. زنانی با بیان شیوایی سخن می‌گفتند، بعضی روسری‌های سفت و محکم به سر داشتند؛ بعضی چادر کامل پوشیده بودند و عده‌ای، از جمله هند قبوات، بدون حجاب بودند.

این تنوع چهره همیشه زنان سوریه بوده است. جامعه‌ای که اغلب به عنوان موزاییکی از سنت‌ها و آیین‌های گوناگون توصیف می‌شود. نگرانی‌های اولیه درباره تحمیل قوانین سخت‌گیرانه‌تر اسلام‌گرایانه از طرف احمد شرع و هوادارانش، که به برداشت بنیادگرایانه از اسلام سنی پایبندند، در بیشتر موارد به واقعیت نپیوسته، اما برای بعضی هنوز جای نگرانی هست.

احمد شرع، که پیش‌تر از رهبران القاعده‌ و سپس چهره‌ای اسلام‌گرا بود، حالا لباس نظامی را کنار گذاشته و کت ‌و شلواری شیک به سبک غربی می‌پوشد و خود را سیاستمداری عمل‌گرا معرفی می‌کند.

هند قبوات می‌گوید: در همان روز اول، که رئیس‌جمهور وزیرانش را در مارس پارسال معرفی کرد، به او اطمینان داده شد که زنان بیشتری منصوب خواهند شد: «او به من گفت: به آنجا می‌رسیم، ما فعلا در دوران گذاریم.»

هرگونه اشاره به این‌ که حضورش در دولت فقط جنبه نمایشی دارد، با واکنشی قاطع مواجه می‌شود.

او می‌گوید: «حضور من تزئینی نیست. هنگام انجام وظیفه، احساس نمی‌کنم زنم یا مسیحی‌ام. احساس می‌کنم شهروند سوریه‌ام. ... لحظه‌ای که احساس کنم اقلیتم یا زنم، مشروعیتم را از دست می‌دهم.»

در کنفرانس ادلب، نشانه‌ای ناگهانی از تغییرات اجتماعی دیده می‌شود. گروهی از زنان جوان پرشور که هم‌زمان با هم حرف می‌زنند، هند قبوات را احاطه می‌کنند. دانش‌آموزان سابقش در کلاس‌های تستقل جزو آن‌ها هستند.

یکی از آن‌ها به نام سوار می‌گوید: «ما داریم ماموریتی را که او به ما یاد داد پیاده می‌کنیم و تلاش می‌کنیم مهارت بیشتری کسب کنیم تا آماده باشیم.»

خانم قبوات با تحسین واکنش نشان می‌دهد. دختر دیگری به نام غفران انگشتش را برای تاکید تکان می‌دهد و می‌گوید: «یا باید در فضایی باشیم که همه قدرت تصمیم‌گیری در دست‌مان باشد، یا اصلا در آن فضا نباشیم.»

حتی در ادلب عمیقا محافظه‌کار هم، زنان نسل قبل در دوران جنگ در جامعه مدنی نقش رهبری داشتند.

احلام رشید، زنی با صدایی آرام و اعتماد به‌ نفس بالا، حالا مدیر امور اجتماعی در دولت محلی است.

او تقریبا یک دهه پیش، در سال ۲۰۱۷، با فعالیت‌هایش برای ترویج حقوق زنان به فهرست «۱۰۰ زن» بی‌بی‌سی راه یافت.

احلام رشید می‌گوید زنان در دوران جنگ داخلی «در چندین بخش از جمله سیاست، امداد رسانی، آموزش و بهداشت، نقش رهبری داشتند». بسیاری از آن‌ها نان‌آور اصلی خانواده‌هایشان بودند و هنوز هم هستند.

به اردوگاهی از چادرها در زمین بایری در حاشیه شهر می‌رویم، جایی که واقعیت گفته‌های احلام رشید درباره بزرگ‌ترین چالش زنان سوریه نمایان می‌شود.

این اردوگاه، مانند بی‌شمار اردوگاه‌های دیگر در سراسر کشور، میزبان میلیون‌ها سوری است که خانه‌هایشان هنوز کاملا ویران است.

هند قبوات با مردان عبایی‌پوش و کت‌ و شلوارپوش که در صف ایستاده‌اند احوال‌پرسی می‌کند و سپس مستقیم به طرف گروهی از کودکان خندان و زنان منتظر می‌رود، بیشترشان چادرهای مشکی پوشیده‌اند.

کلاه پشمی مایل به قهوه‌ای که روی موهای قهوه‌ای رنگش کشیده، شاید اشاره‌ای باشد به سرمای زمستان و آداب محافظه‌کارانه‌تر.

در مسجدی که با چادر درست کرده‌اند، روی زمین می‌نشیند و به دردها و رنج‌های زنانی اغلب بیوه گوش می‌دهد که بی‌هیچ کمکی در فقر زندگی می‌کنند.

باز هم هند قبوات موضوع را به آن‌ها بازمی‌گرداند و می‌پرسد چه کسی دوست دارد آموزش ببیند تا صنایع ‌دستی برای فروش در بازارهای جهانی تولید کند. انبوهی دست‌ بالا می‌رود.

سپس حرکت می‌کند، رهبری یک «قطار لوکوموتیو» را بر عهده می‌گیرد که کودکان خوشحال به دنبال او صف بسته‌اند و در مسیر حرکتش شوخی و شادی و حتی اندکی امید می‌پراکند اما نه کمک واقعی‌ که آنها از سر استیصال به آن نیاز دارند.

بعدتر، از او می‌پرسم به مردی که گلایه داشت تمام عمرش را در صفوف مخالفان اسد گذرانده ولی هنوز در چادر زندگی می‌کند، چه گفت.

می‌گوید: «البته که حق دارند.» سپس تامل می‌کند: «دردشان را حس می‌کنم.» او بر نیاز فوری به «تلاشی متحد از سوی جامعه جهانی» تاکید می‌کند.

وقتی اشاره می‌کنم که برخی اهداکنندگان می‌گویند دولت باید با سرعت بیشتری نظام حقوقی تازه‌ای برقرار کند و شفافیت بیشتری نشان دهد، با لحنی تند پاسخ می‌دهد: «البته که حق با آنها نیست.»

در توضیح نظرش می‌گوید: «ما کشوری به ارث بردیم که کاملا نابود شده بود و داریم روی قوانینی کار می‌کنیم که کشور را نوسازی و بازسازی کند. بنابراین زمان می‌برد.»

لحنش حتی قاطع‌تر می‌شود وقتی از گزارش‌هایی می‌پرسم که می‌گویند حلقه نزدیک به احمد شرع با گرفتن اختیار انتصاب معاونان از وزیران، در حال تشکیل دولتی در سایه هستند.

هند قبوات قاطعانه اعلام می‌کند: «همان لحظه‌ای که ببینم نمی‌توانم معاون خودم را انتخاب کنم و آزادی برنامه‌ریزی راهبرد خودم را ندارم، دیگر اینجا نخواهم بود. هیچ‌ کس مرا کنترل نمی‌کند.»

در ادامه می‌گوید: «احمد شرع نمی‌تواند فقط به یک جناح تکیه کند. … اگر او تکثر‌گرا نباشد و افراد مختلفی را وارد دولت نکند... دوام نخواهیم آورد.»

سوریه پس از بشار اسد صدها میلیون دلار کمک از کشورهای گوناگون دریافت کرده است.

فشار دولت آمریکا با حمایت شخصی دونالد ترامپ به کاهش تحریم‌های فلج‌کننده انجامیده است.

اما بانک جهانی برآورد می‌کند که برای بازسازی سوریه، دست‌کم ۲۰۰ میلیارد دلار نیاز است. بعضی از اهداکنندگان به دلیل بی‌ثباتی در کشور و منطقه، از جمله حملات مکرر اسرائیل به همسایه‌اش، مردد هستند.

اسرائیل می‌گوید با تهدیدات احتمالی گروه‌های شبه‌نظامی سوریه مقابله می‌کند.

در حالی‌ که در سالن نشیمن خوش‌منظره هند قبوات نشسته‌ایم، میان قاب‌های عکس خانوادگی و پرچم‌های جدید سوریه، آرامش و اعتماد به نفس همیشگی‌اش برای لحظه‌ای فرو می‌ریزد.

می‌گوید: «رنج مردم را که می‌بینم ... خودم در برابر دردشان مسئول می‌دانم.» و اشک‌هایش را پاک می‌کند.

اضافه می‌کند که تنها زمانی که از خود می‌پرسد «چرا این کار را کردم؟» وقتی‌ است که احساس می‌کند امکانات لازم برای کمک به مردم ندارد.

ناگهان صدایی از پشت در می‌آید. هیئت دیگری در انتظار دیدار است.

هند قبوات با عزم می‌گوید: «خلاص، اشک بس است.»

و ادامه می‌دهد: «امروز روز دیگری‌ است و باید دوباره برگردم سر کار!»