غیبت مجتبی خامنه‌ای؛ رهبر جدیدی که هنوز دیده نشده است

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران پس از چهار روز از انتخاب شدنش نخستین پیام نوشتاری خود را منتشر کرد. اما هنوز هیچ صدا و تصویر جدیدی از او منتشر نشده است.

در پی کشته شدن علی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی، پس از یک هفته مجلس خبرگان، مجتبی خامنه‌ای، فرزند دوم او را به عنوان رهبر سوم انتخاب کرد.

بر اساس قانون اساسی، شورای رهبری متشکل از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضاییه و یک فقیه شورای نگهبان می‌تواند تا زمان انتخاب رهبر جدید وظایف او را انجام دهد، اما با وجود آنکه بسیاری از چهره‌های سیاسی معتقد بودند با توجه به شرایط جنگی نیازی به تعجیل در انتخاب رهبر جدید نیست، نهایتا مجتبی خامنه‌ای که تا پیش از آن به‌جز یک ویدیوی کوتاه و چند تصویر، سخنرانی‌ و گفت‌وگویی از او دیده و شنیده نشده بود، جایگزین پدرش شد.

با وجود تبلیغات گسترده حکومتی که این انتخاب را «بهترین» گزینه نشان می‌دهد و در شهرهای مختلف ایران مراسم «بیعت با رهبری» برگزار می‌شود، غیبت رهبر جدید به گمانه‌‌زنی‌ها درباره میزان مجروحیت او و آینده ایران افزود.

آسیب‌دیدگی او در حمله اسرائیل و آمریکا به ایران را یکی از مقامات ایران نیز تایید کرده است.

علیرضا سالاریان، سفیر ایران در قبرس، در مصاحبه‌ای با روزنامه گاردین در سفارت ایران در نیکوزیا گفت: «شنیده‌ام که پاها و دست و بازویش آسیب دیده‌اند... فکر کنم در بیمارستان است چون مجروح است.»

به گفته آقای سالاریان، مجتبی خامنه‌ای در همان حمله‌ای آسیب دید که باعث کشته شدن پدرش و چند عضو دیگر خانواده‌، از جمله همسرش شد.

او افزود: «فکر نمی‌کنم [در هیچ شرایطی] او با سخنرانی کردن راحت باشد.»

با این حال چند چهره و مقام ایرانی گفته‌اند مجتبی خامنه‌ای آسیب جدی ندیده است؛ از جمله یوسف پزشکیان، فرزند رئیس‌جمهور ایران که گفته بود که شنیده مجتبی خامنه‌ای سالم است و «مشکلی نیست».

هنوز هیچ خبر رسمی درباره وضعیت سلامت مجتبی خامنه‌ای منتشر نشده است.

مشخص نیست اگر مجروحیت مجتبی خامنه‌ای به اندازه‌ای است که امکان حضور عمومی ندارد و حتی شاید نتواند تصمیم‌های مهم حکومتی بگیرد، چرا مجلس خبرگان شخصی را انتخاب کرده که برخلاف اصل ۱۰۹ قانون اساسی که شرایط رهبری را تعیین کرده، «قدرت کافی برای رهبری» ندارد. این سوال مطرح است که در صورتی که او نتواند تا مدت‌ها سخنرانی کند و حضور عمومی داشته باشد، چه تاثیری در اداره حکومت خواهد داشت.

شاید برگزاری مراسم تشییع جنازه و خاکسپاری علی خامنه‌ای ـ که پس از سیزده روز هنوز مشخص نیست چه زمانی برگزار می‌شود ـ نخستین چالش مهم رهبر جدید باشد. اگر خامنه‌ای پدر به مرگ طبیعی درگذشته بود و شرایط ایران عادی بود، برگزاری مراسم تشییع او و نماز میت توسط پسر می‌توانست عملا به مراسم معارفه رهبر جدید تبدیل شود. اما با توجه به تهدیدهای اسرائیل و آمریکا علیه رهبر جدید جمهوری اسلامی، به نظر نمی‌رسد که این مراسم در این شرایط به صورت عمومی برگزار شود.

انتصاب فرماندهان کشته‌شده نظامی در جنگ اخیر از چالش‌های دیگر جمهوری اسلامی است که نیاز به حکم فرمانده کل قوا دارد. هنوز رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، فرمانده کل سپاه و رئیس دفتر نظامی فرمانده کل قوا تعیین نشده و مشخص نیست کدام یگان‌های نظامی دیگر بدون فرمانده مانده‌اند. از وضعیت سلامت بسیاری از فرماندهان دیگر اطلاعی در دست نیست.

ادامه یا توقف جنگ، تغییر سیاست کلان درباره برنامه‌های هسته‌ای و موشکی، از سرگیری مذاکرات با آمریکا و تغییر سیاست‌های منطقه‌ای از دیگر مسائل مهم پیش روی رهبر جمهوری اسلامی است که بر ادامه رهبری او و حیات جمهوری اسلامی تأثیر به‌سزایی دارد. اما پیش از آن، مهم‌ترین سؤال این است که او دقیقاً کیست و کجاست؟

پرده‌نشین بیت رهبری

نزدیک به دو دهه است که نام مجتبی خامنه‌ای به عنوان مهم‌ترین چهره پشت پرده نهاد رهبری و نقش‌آفرین اصلی در برخی از دوره‌های انتخابات و مدیریت امنیتی ایران مطرح است و همواره از قدرت و نفوذ او در نهاد رهبری و ردپای او در تصمیم‌های مهم حکومتی گفته شده است.

تا پیش از انتخاب او به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، نزدیکان او و هواداران حکومت از نقش نداشتن او در نهاد رهبری و عدم دخالت در تصمیم‌های حکومتی سخن می‌گفتند. تا پیش از جنگ، بسیاری از این چهره‌ها انتخاب مجتبی خامنه‌ای را دور از واقعیت‌های موجود و شرایط سیاسی ایران می‌دانستند و حتی برای آنکه ادامه رهبری با شائبه موروثی روبه‌رو نشود، او را جزو گزینه‌های رهبری نمی‌دانستند.

برای مثال حمید رسایی، نماینده نزدیک به پایداری در مجلس که بلافاصله پس از انتخاب رهبر جدید خود را «سرباز کوچک» او خواند، زمانی در گفت‌وگویی تلویزیونی گفته بود که با توجه به سازوکار انتخاب رهبر در ایران و شرایط لازم برای او، رهبر آینده باید سابقه اجرایی داشته باشد و اگر کسی «ذره‌ای عقل داشته باشد» به این نظریه که مجتبی خامنه‌ای برای رهبری آماده می‌شود «می‌خندد».

بارها نزدیکان سببی او، از جمله غلامعلی حداد عادل، پدر همسرش، گفته بودند که مجتبی خامنه‌ای کاری جز عبادت، فقاهت و تدریس ندارد و به گفته فریدالدین حداد عادل، برادر همسرش، فعالیت سیاسی نداشته و زندگی او «مانند یک کارمند ساده شهرستانی» است.

علیرضا سالاریان به گاردین گفت که روحانیون بلندپایه در زمان حیات علی خامنه‌ای از او خواسته بودند که پسرش را برای جانشینی خودش در نظر بگیرد اما به گفته آقای سالاریان، رهبر پیشین جمهوری اسلامی «خواهان نظام موروثی نبود».

سفیر ایران در قبرس گفت که نهایتا مجلس خبرگان مجتبی خامنه‌ای را برای پذیرفتن رهبری «مکلف» کرد.

در متن کتبی پیام مجتبی خامنه‌ای به مردم ایران نیز، تاکید شده که خود او «همزمان با شما و از طریق سیمای جمهوری اسلامی از نتیجه‌ رای مجلس محترم خبرگان مطلع شدم.»

با این حال، با توجه به دو شرط مدیریت و تدبیر که از صفات لازم برای تعیین رهبر است، بسیاری از کسانی که از انتخاب او برای رهبری استقبال کردند، پس از انتخابش از تدبیر و مدیریت او در سال‌های اخیر در نهاد رهبری گفتند.

دفتر رهبری با داشتن ده‌ها هزار نیرو و کنترل عرصه‌های نظامی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی، عملا مهم‌ترین نهاد حکومتی در ایران محسوب می‌شود. اما نه جایگاهی حقوقی برای آن در قانون اساسی در نظر گرفته شده است و نه از سازوکار درونی و نحوه اداره آن اطلاعات زیادی در دست است. با این حال، اظهارات و روایت‌های چهره‌های مختلف سیاسی در ایران نشان می‌دهد که مجتبی خامنه‌ای نقش پررنگی در مدیریت این نهاد داشته است؛ سابقه‌ای که شاید تاثیر مهمی در انتخاب او داشته باشد.