افزایش اشتغال و کاهش نرخ بیکاری در ایران با اما و اگر

گزارش فصلی مرکز آمار ایران نشان می‌دهد در فصل بهار سال ۱۴۰۳ شمار شاغلان در ایران به بالاترین رقم در طول تاریخ رسیده و نرخ فصلی بیکاری هم به پایین‌ترین میزان در دست کم دو دهه اخیر کاهش پیدا کرده است. ولی این ارقام لزوماً نشان‌دهنده رونق بی‌سابقه بازار کار نیست.

طبق این گزارش، شمار افراد شاغل در فصل تابستان ۲۵ میلیون و ۱۲۹ هزار نفر تخمین زده شده که حدود چهارصد هزار نفر بیشتر از بهار امسال است.

نرخ بیکاری هم در این فصل هفت‌ونیم درصد برآورد شده که سه‌دهم واحد-درصد کمتر از بهار و پایین‌ترین رقم از شروع انتشار آمار فصلی در سال ۱۳۸۴ است.

ولی با بررسی دقیق‌تر آمارهای رسمی و مقایسه آن با سال‌های قبل، مشخص می‌شود که اوضاع آن‌قدرها هم گل و بلبل نیست.

جا ماندن اشتغال از رشد جمعیت

اگر در کنار تعداد شاغلان به جمعیت کشور هم نگاه کنیم، می‌بینیم که ایجاد اشتغال متناسب با رشد جمعیت کشور نبوده است.

طبق بررسی‌های مرکز آمار، تابستان ۱۳۹۸ بیش از ۴۰ درصد جمعیت بالای ۱۵ سال ایران شاغل بودند. ولی با وجود افزایش تقریباً نیم میلیون نفری شمار شاغلان در این پنج سال، نرخ اشتغال، درصد افراد از کل جمعیت بالای ۱۵ سال، با یک و هفت‌دهم درصد کاهش به ۳۸.۵ درصد رسیده است.

این کاهش نرخ اشتغال در بین زنان چشمگیرتر است. به طوری که نرخ اشتغال آنان از ۱۷.۶ درصد در تابستان ۱۳۹۸ به ۱۲.۵ درصد در تابستان ۱۴۰۳ کاهش یافته است.

به عبارت دیگر، پنج سال پیش از هر پنج و نیم زن بالای ۱۵ سال یکی کار می‌کرد. در صورتی که حالا از هر هشت زن بالای ۱۵ سال تنها یک نفر کار می‌کند.

کاهش بیکاری با کاهش جویندگان کار

آنچه که خیلی از مردم عادی درباره نرخ بیکاری نمی‌دانند این است که در محاسبه این نرخ، تنها کسانی جزو آمار «بیکاران» حساب می‌شوند که فعالانه در جست‌وجوی کار باشند.

مثلاً اگر کسی به دلیل وضعیت بازار کار، از پیدا کردن شغل ناامید شده باشد، در آمارهای رسمی «از نظر اقتصادی غیرفعال» محسوب می‌شود نه بیکار. نرخ بیکاری، درصد افراد فاقد شغل از جمعیت «از نظر اقتصادی فعال» است.

در نتیجه یک راه کاهش نرخ بیکاری این است که دولت افراد فاقد شغل را قانع کند که دیگر به دنبال کار نگردند تا شمار رسمی «بیکاران» کاهش پیدا کند.

این دقیقاً اتفاقی است که در سال‌های اخیر در ایران افتاده است. یعنی با وجود رشد مداوم جمعیت، عده افراد جویای کار کاهش پیدا کرده و همین باعث افت نرخ بیکاری شده است.

برای مثال بهار ۱۳۹۸ حدود ۲۴ و نیم میلیون نفر در ایران شاغل بودند و سه میلیون نفر دیگر هم فعالانه دنبال کار می‌گشتند. در نتیجه نرخ بیکاری نزدیک به ۱۱ درصد بود.

در این مدت، جمعیت بالای ۱۵ سال ایران حدود چهار میلیون نفر بالا رفته ولی شمار شاغلان تنها حدود ششصد هزار نفر افزایش پیدا کرده است.

با وجود این، به خاطر کاهش تقریباً یک میلیون نفری تعداد افراد جویای شغل (از سه میلیون نفر در سال ۱۳۹۸ به دو میلیون نفر در سال ۱۴۰۳) نرخ رسمی بیکاری از ۱۰.۹ درصد به ۷.۵ درصد رسیده است.

به عبارت دیگر، این کم شدن نرخ رسمی بیکاری بیشتر از آن‌که نشان‌دهنده رونق اقتصاد و بازار کار در ایران باشد، نشان‌ می‌دهد که میلیون‌ها ایرانی، مخصوصاً زنان از یافتن کار ناامید شده‌اند.