نقاشی زنان امروز هرات؛ از 'اروتیک' تا مینیاتوری سنتی

هرات از نظر تاریخی به عنوان یکی از مراکز مهم نقاشی در منطقه مطرح بوده است. در عصر تیموریان (گورکانیان)، تحولات هنری در این شهر به خصوص درخشش هنر نقاشی، آن دوره به "رنسانس شرق" معروف شد. درخششی که همیشه و فقط هنرمندان مرد پشت آن بوده است. امروز اما زنان نقاشی در هرات هستند که با آشتی دادن رنگ‌ها زیبایی می‌آفرینند.

دگرگونی اوضاع و شرایط نسبتا مناسب در چند دهه اخیر سبب شده که زنان هرات در زمینه نقاشی، هم از نظر کمیت و کیفیت بدرخشند.

ساقیا احرار، استاد دانشکده هنرهای زیبا در هرات است. او می‌گوید علاقه به نقاشی در سبک "اروتیک" یا "هنر تن‌کامه" دارد. او اما نتوانسته به دلیل محدودیت‌های سنتی جامعه همه آنچه را که نقاشی می‌کند، به نمایش بگذارد.

این نوع نقاشی در کشورهای غربی شناخته شده و معمول است، اما در جامعه سنتی افغانستان نمایش بدن برهنه یا نیمه‌برهنه حتی به شکل هنر تابو است. به خصوص وقتی چنین اثری را یک هنرمند زن خلق کند.

وقتی برای مصاحبه با ساقیا احرار به محل کارش رفتم، مشغول نقاشی چهره یک کودک بر روی کاغذ سفید و بزرگ بود. تازه کار روی دو چشم درشت و سیاه تمام شده بود، این اما از زمره کارهای عادی و به گفته او مطابق با ذوق جامعه بود.

او گفت که همیشه می‌گویند کارهایت را جامعه قبول نمی‌کند، "حالا روی تابلویی کار می‌کنم که مورد قبول جامعه باشد".

درکارگاه این نقاش ۳۶ ساله افغان، تابلویی بزرگی از کارهایش دیده می‌شود. تابلوی نقاشی از دختری جوانی که پیراهن کوتاه و سرخ رنگ به تن دارد. ساق‌های پا و بازوانش برهنه است. بر روی چوکی (صندلی) نشسته و نگاهش به آینه به خودش دوخته شده است.

تابلویی که تنها یک زن زیبا و آزاد را نشان می‌دهد و به نظر نمی‌رسد اروتیک باشد ولی همین اثر او هم اجازه نمایش در نمایشگاه را نیافته است.

از ساقیا احرار پرسیدم که او چطور و چرا به هنر تن‌کامه (اروتیک) علاقه دارد؟ او می‌گوید:"هر انسانی مسلما زیبا به دنیا می‌آید. من معتقدم که همه انسان‌های دنیا زیبا هستند، و اروتیک او بخش زیبایی را راحت به خود شخص معرفی می‌کند. یعنی زیبایی‌های پنهان آدمی. زیبایی‌هایی که در وجود خود شخص هست، اروتیک می‌تواند آن را بیان کند...در جامعه ما این زیبایی‌ها پنهان می‌شود و حتی اجازه فکر کردن در مورد آن هم به شخص داده نمی‌شود و به نوعی شخص را به انزوا می‌کشد."

نقاشان افغان جایی برای نمایش تابلوی‌هایی که در آن برهنگی تن آدمی نمایان است، را ندارند و مجبورند آن عده از آثارشان را در کارگاه‌های خصوصی شان پنهان کنند.

خانم احرار امیدوار است که روزی برسد تا بتواند همه تابلوهایش را در نمایش عمومی بگذارد.

نقاشی معتدل ومطابق ذوق جامعه

بسیاری از نقاشان افغان به دلیل جو سنتی حاکم، آزادی عمل خود را مقید به رعایت حدود سخت و سفت جامعه می‌کنند.

پروانه نبی‌زاده، از زنان دیگر نقاش در هرات است.

او می‌گوید علاقمند است هنر تابع محدودیت نباشد، اما در جامعه‌ای که زندگی می‌کند، دوست دارد به سبک معتدل و مخاطب‌پسند نقاشی کند.

کارهای او با شیوه‌های گوناگون ولی بیشتر با گرایش رئالیستیک (واقع‌گرایانه) است.

دیوار اتاق کار خانم نبی‌زاده را یک تابلوی بسیار بزرگ پوشانده است. قسمت بالای تابلو چهره‌ زنی است با لبخند ملیح. چادر بر سر ندارد اما پیراهنش بلند است. سبک کار خانم نبی‌زاده با خانم احراری متفاوت است.

نیمه پایین تابلو مسابقه بزکشی (از بازی‌های محلی افغانستان) را نشان می‌دهد. چند مرد سوار بر اسب در جدال و تقلا برای پیروزی.

از خانم نبی‌زاده می‌پرسم که آوردن چهره‌ یک زن چه ربطی به بزکشی دارد؟ او می‌گوید:" خیلی‌ها راحت از کنار این تابلو می‌گذرند و شاید می‌گویند یک دختر سرلخت است با تصویری از بزکشی و تمام. ولی این خیلی حرف دارد. من یک خانم ژولیده کار نکردم. خانم آراسته و پاک با چهره‌ای زیبا نقاشی کردم. این زن در دل یک غوغا دارد. یک آرزو دارد برای پیروز شدن. مثل همین بزکشی. این زن و کلا زنان ما میل به پیروزی و مسابقه دارند."

خانم نبی‌زاده به کار معتدل در بین همکارانش شناخته شده است. او بیشتر هوای مخاطب را دارد. می‌گوید: "مشتری ما هم در همین محیط زندگی می‌کند. همانطور که ما نمی‌توانیم از حدود فراتر برویم مشتری هم نمی‌تواند فراتر برود. چیزی باید تولید شود که عام پسند باشد."

وقتی از خانم نبی زاده می‌پرسم که آیا هنرمندان از کسادی بازار شاکی‌اند؟ می‌گوید: من هم یکی از آنهایم. جنگ تاثیر گذاشته و کسی به هنر توجه نمی‌کند. ما هم جز محیط دانشگاه جایی برای عرضه نداریم. خریدار وقتی می‌آید خیلی ارزان می‌خرند."

مینیاتور و گرایش مذهبی در هنر

هرات، بیش از هر سبک دیگر برای نقاشی مینیاتوری شهرت دارد. کمال الدین بهزاد، مینیاتوریست پرآوازه شرق، از چهره‌های معروف عصر تیموریان هرات است. او میراثی گران‌بها برای هراتیان باقی گذاشته، ولی ظهور و حضور زنانی که در این زمینه نقاشی مینیاتوری فعالیت داشته باشند، تنها در چند دهه اخیر قابل ملاحظه بوده ‌است.

نوریه عدل، یکی دیگر از جمله آن‌هاست. او تمایل شدید به نقاشی مینیاتور سنتی، با گرایشات مذهبی دارد.

او از نیز استادان دانشکده هنرهای زیبا در هرات است.

خانم عدل، همیشه زن شرقی و افغان را با پوشش اسلامی نقاشی می‌کند، ولی در عین حال مناسبات و اوضاع عصر کنونی را هم در نظر دارد.

یکی از کارهای خانم عدل در زمینه مینیاتور نقاشی تابلویی از دو زن شرقی و غربی را در دو قاب جداگانه و کنار هم نمایش می‌دهد.

زن شرقی در زمینه آبی که از رنگ‌های اصلی مینیاتور هرات، به تصویر کشده شده ‌است. او پیراهن بلند پوشیده، شال بر سر و کتابی در دست دارد. قدمش را از قاب به سمت بیرون نهاده است.

زن غربی اما در زمینه‌ای با رنگ سرخ، پیراهن کوتاه، سر بدون روسری و در حال رقص به تصویر کشیده شده است.

هر بیننده از تابلو برداشت خودش را داشته ولی از خانم عدل پرسیدم پیام او در این نقاشی چیست؟

او می‌گوید:"این نشان می‌دهد که هر دو زن شرقی و غربی بدون تبعیض و تقابل در کنارهم به سوی هدف خود در حرکتند. زن شرقی پای خود را از چوکات(چارچوب) بیرون نهاده و کتابی در دست دارد. معنایش این است که لباس و پوشش اسلامی مانع تحرک و پیشرفت زن شرقی نمی‌شود. هر دو نفر همگام به سوی هدف در حرکتند."

خانم عدل می‌گوید از یکسو استفاده از تزئینات ظریف را برای افزایش زیبایی تابلوها فراموش نمی‌کند و از سوی دیگر پیام‌ها و اندیشه‌های نو هم دارد.

او می‌گوید: "من به پوشش اسلامی و دین اسلام علاقه دارم. ولی به زنان بیشتر پرداختم. ولی کوشش کردم که ظرافت و زیبایی آن را با تزئینات و زیبایی‌ها و پوشش اسلامی به تصویر بکشم."

خانم عدل نیز کاملا مقلد هنر تیموری باقی نمانده ‌است. مهمترین تفاوتی که بین مینیاتور تیموری و تابلوهای خانم عدل دیده می‌شود، در ترسیم چهره است. چهره‌های او برخلاف تابلوهای عصر تیموری مغولی نیستند. او چهره‌های دانشجویان و زنان امروز را به تصویر می‌کشد و درعین حال در استفاده از رنگ هم کارش با روش هنرمندان تیموری فرق دارد.

در عصر تیموریان بیشتر رنگ‌های تیره لاجوردی، سرخ و زرد رایج بود ولی خانم عدل می‌گوید بیشتر مایل است از رنگ‌های روشنتر و سایه روشن بیشتر بهره ببرد.